Φυγόδικος δεν ήμουν – Ισμήνη Καρυωτάκη
Μου ήρθε στο μυαλό μια συζήτηση από παλιά, όπου εγώ έλεγα σε έναν πως, καλά τα διηγήματα, αλλά κάποια φαίνονται σαν μια παραγραφούλα μια σταλιά, δύο επί τρία, με ένα τέλος που χάσκει. Και επειδή ο ίδιος έγραφε τέτοια, σκύβει το κεφάλι χαρούμενος, χωρίς κανέναν πραγματικό λόγο και μου λέει: «σταυροβελονιά!». Προφανώς έδινε εύσημα στον εαυτό του θεωρώντας πως χώρεσε τόσα πολλά, περίτεχνα και σωστά, σε τόση μικρή επιφάνεια χαρτιού. Δεν σχολίασα παραπάνω για να μη μαλώσουμε, ωστόσο νά που έφτασε η μέρα και σκέφτηκα κι εγώ για κάτι, «σταυροβελονιά».
Από πού το πιάνει κανείς; Είναι σύνθετο: η ατομική ιστορία, ο έρωτας, η συλλογική μνήμη της ιστορίας, η πυκνή, ονειρική αφηγηματική δομή. Η αφήγηση κινείται διαρκώς ανάμεσα στο προσωπικό και το πολιτικό, αποδεικνύοντας πως όσο ρευστή είναι η φουσκωμένη κοίτη του Βοϊδομάτη και του Αώου, τόσο ρευστά είναι και τα γεγονότα μας, πάντοτε οι ζωές να τυραννιούνται και να παίρνουν σχήμα από την πολιτική σκηνή.
Η περιοχή της Ηπείρου γίνεται ο μυθικός χώρος που ναι: πέτρα, βουνά, χαράδρες, ποτάμια, φορείς μνήμης. Η ιστορία ξεκινά μια αυγουστιάτικη νύχτα του 1972, μέσα στο κλίμα της δικτατορίας. Ο Σπήλιος, ένας αριστερός αγωνιστής που έχει αποφυλακιστεί προσωρινά για λόγους υγείας ύστερα από σκληρά βασανιστήρια, προσπαθεί να διαφύγει μαζί με την αγαπημένη του Εριφύλη. Πάντως, ενώ «Φυγόδικος δεν ήταν», η πολιτική πραγματικότητα τον τοποθετεί ουσιαστικά σε θέση διαρκούς καταδίωξης. Η απόπειρα φυγής τους μέσα από την άγρια φύση της Ηπείρου, μέσα σε καταιγίδα, στη φουσκωμένη κοίτη του Βοϊδομάτη και του Αώου, αποτυγχάνει, και το ζευγάρι καταλήγει στο πανέμορφο, άκρως συμβολικό, αρχοντικό της θείας Φλώρας.
Από αυτό το σημείο η αφήγηση αρχίζει να διευρύνεται χρονικά και ιστορικά. Κάτι την πιάνει τη νύχτα του 1972 και αρχίζει να συνομιλεί με μια άλλη αυγουστιάτικη νύχτα, εκείνη του 1948, όταν μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού έπεσαν στη χαράδρα του Χάρου στον Γράμμο κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου. Έτσι το μυθιστόρημα δημιουργεί τα ιστορικά του ανθρώπινα καθρεφτίσματα, όπου το ένα τραύμα κοιτάει τον εαυτό μέσα στο άλλο, με τον ίδιο τρόπο που ένας στρατιώτης κοιτάει τη σφαίρα μέσα στη σάρκα του συμπολεμιστή του.
Μάλλον ταιριαστή εικόνα, εάν σκεφτεί κανείς το επαναλαμβανόμενο μοτίβο: γυμνό σώμα, κάποια ντροπή (η κοπέλα κρύβεται πίσω του), η βία, αλλά και η επιθυμία (για τόσα πολλά).
Το αρχοντικό λειτουργεί ως συμβολικός χώρος μιας εποχής, όπου συγκρούονται τα αξιακά συστήματα και οι κοινωνικές ταυτότητες. Η βασιλόφρων οικογένεια της Εριφύλης και ο πολιτικός κρατούμενος, αριστερός ακτιβιστής, όπου κουβαλάει στο σώμα του την κρατική βία και την πολιτική καταδίωξη.
Ενώ η αφήγηση εκκινεί από τη φωνή του Σπήλιου, σιγά σιγά γίνεται σαφές ότι το κέντρο βάρους της ιστορίας βρίσκεται στις γυναικείες μορφές. Η Εριφύλη είναι ανθρώπινη: σαν να υπήρξε, συνεπώς δεν εξυπηρετεί μια θέση, ένα κενό, αλλά σχεδιαάστηκε μαζί με τις αντιφάσεις της. Ανήκει σε βασιλόφρονα οικογένεια, ερωτεύεται έναν πολιτικό αντιφρονούντα, άλλοτε είναι ευγενική και συμμορφωμένη με τις κοινωνικές συμβάσεις, άλλοτε ελεύθερη και καλλιτέχνιδα. Φυσικά η Εριφύλη σχεδιάστηκε από τη συγγραφέα έτσι, επειδή είχε για να μοιάσει: Η θεία Φλώρα είναι μια εξίσου σύνθετη μορφή. Πιστή στη μοναρχία και στις παραδοσιακές αξίες, αλλά με αντιφατικές επιλογές (βοήθησε κατά τον Εμφύλιο τους τραυματίες στρατιώτες ανεξαρτήτως πολιτικής πλευράς). Μάλλον το πιο «δυνατό» είναι η σχέση Εριφύλης και Φλώρας – σε σημεία μου ήρθε στο μυαλό η Μπερλίν με τις ανηψιές και θείες.
Πίσω στο ζευγάρι, ο έρωτας ως δύναμη διαφυγής και επιβίωσης αποτελεί τον κινητήριο άξονα της ιστορίας, ξεκάθαρα ως ενόρμηση ζωής (ακόμα και μεταφυσικά υπάρχει η ανάγκη για ζωή στα ονειρικά σύμβολα της κοπέλας), αλλά και ως πολιτική ταυτότητα, παρέα με τον ρομαντισμό. Έτσι κυριαρχεί η αντίσταση απέναντι σε κάθε μορφή εγκλεισμού: πολιτικού, κοινωνικού ή οικογενειακού. Σκεπτόμενη αυτά, η συγκίνηση που προφτάνει τον αναγνώστη είναι τίμια: η συγγραφέας δεν πέφτει στο μελό παρά τις τόσες ευκαιρίες.
Πολλά ακόμα θα λέγε καμία, αλλά κρατάω το «σταυροβελονιά».
