احسان کیانی‌خواه > Recent Status Updates

چه تکان‌دهنده بود داستان «مرگ در کاسهٔ سر» و چه تمثیل‌ها و استعاره‌های قوی و جانداری برای ایام پس از انقلاب. چه کرده‌اید آقای مجابی.

سرانجام زمانی فرا می‌رسد که کاسه صبر مردمان لبریز شده و دیگر حاضر نخواهند بود به ورطهٔ نومیدی فرو بروند.

سراسر تاریخ جهان اغلب از چشم من جز کتاب مصوری نیست که تندترین و کورترین اشتیاق انسان، یعنی میل به نسیان، را در خود بازمی‌تاباند.

صفوف اپوزیسیون با مهاجرت پیوسته به آلمان غربی تُنک‌تر و تُنک‌تر می‌شد. برای شرکت در تظاهرات، هر جوانی با خطر زندانی طولانی‌مدت مواجه بود؛ بعد هم او را به اتاق دیگری در پاسگاه پلیس می‌بردند که افسری دیگر یک ورقه درخواست مهاجرت تر و تمیز پرشده را جلویش می‌گذاشت. زندان یا غرب ... و بعد به تلخی می‌گفت: «چیزی نمی‌گذرد که در کشور کسی نمی‌ماند جز یک مشت بی‌فرهنگ خرفت، و یک مشت آرمان‌گرای دیوانه.»

"طرف حقیقت را گرفتن، آنگاه شریف است که شریک روزهای غمبارش باشی نه آنگاه که پیروی از آن شهرت و سود به ارمغان می‌آورد و عادل‌بودن برابر است با بهروزی."

[میکلوش واشارهلی] آن لحظه جادویی پیش از دومین و آخرین مداخله شوروی ... را یادآوری می‌کند که "سلاح‌ها خاموش شدند. دیگر خون برادری ریخته نشد، و فرآیند آشتی و دگرگونی دموکراتیک آغاز شد." او همه را "به تساهل متقابل و رواداری نسبت به آنهایی که به شیوه‌های گوناگون فکر و عمل می‌کنند" فرامی‌خواند، "زیرا فقط بدین ترتیب است که می‌توانیم ... گذار صلح‌آمیز به جامعه‌ای اروپایی، مدرن، آزاد و دموکراتیک را تامین و تضمین کنیم."

"یکی از سوال‌ها مربوط به یکی از مایه‌های اصلی رقابت و خصومت در مبارزه انتخاباتی، یعنی تسلط بر تلویزیون بود ... 《زومو (پلیس ضدشورش) را به شما می‌دهیم، اما تلویزیون را نه》[نقل یکی از مقامات حزب کمونیست در گفتگوهای میزگرد]".

"در بسیاری جاها حزب [کمونیست] به آبی رنگ‌وروباخته محافظه‌کاران پناه برده بود. یکی از شعارهای نوعی حزب این بود: 《با ما امن‌تر است.》 همانگونه که یک گزارشگر ایتالیایی می‌گفت، این شعاری بود که بیشتر مناسب قرص‌های ضدحاملگی است تا انتخابات پارلمانی."

"گاهی یک نگاه، یک شانه‌بالاانداختن، یک اشاره الابختکی، گویاتر و فاش‌کننده‌تر از صد سخنرانی است ... شاهد [تاریخ] می‌تواند ببیند چگونه چیزهایی که به نظر می‌رسد خودانگیخته و خلق‌الساعه بوده‌اند عملا جعلی و دستکاری‌شده بوده‌اند؛ اما در عین حال می‌تواند ببیند چیزهایی که به نظر کاملا و بادقت از پیش طراحی‌شده به نظر می‌رسیده‌اند درواقع محصول تلخ یک خلط و اشتباه محض بوده‌اند."

کمتر قانونی عام‌تر از این سخن لرد اکتون است که "هر قدرتی فساد می‌آورد"، و من به خودم جسارت می‌دهم و می‌گویم حاکمان جدید اروپای شرقی هم به فساد خواهند گرایید. اینکه خودت تحت پیگرد و آزار بوده باشی ضرورتا بهترین راه محفوظ ماندن از وسوسه پیگرد و آزار دیگران نیست. (بسیاری از رهبران کمونیست اروپای شرقی خودشان قبلا زندانی سیاسی بودند: هونکر، هوساک، کادار، و حتا چائوشسکو.)

"Delphi in Greece was the site of a temple to Apollo at which there was an oracle, a woman through whom Apollo would speak, foretelling the future. The Greeks consulted the oracle frequently on matters both private and public. The prophecies were given in obscure poetry that had to be interpreted by priests, and even then was subject to disastrous misinterpretations."

"The Greek gods lived high atop Mount Olymus, which allowed them to watch what went on in the human realm below and intervene as they saw fit. But they tended not to worry much about the affairs of these weak and short-lived creatures, although they did insist on being properly worshipped by them."

[Mario Vargas Llosa: Global Entertainment Has Killed Culture]

Culture exists, if at all, only in margins. The Entertainment "Industry" rules globally. And thereupon follow generations of the Amused to Death.

[amuse: late 15th cent. (in the sense ‘delude, deceive’): from Old French amuser ‘entertain, deceive’, from a- (expressing causal effect) + muser ‘stare stupidly’.] (OLD)

گوشه‌ای از یک اتفاق که برای فرهنگ معاصر افتاده:
گذر از کلمه به تصویر، از تخیل و تجسم و صبر و لذت متن به حاضرآمادگی و هیجان و بی‌حوصلگی و به بازی گرفته شدن حواس با تصاویر. عبور از خلق گام به گام، آهسته و چندباره‌ی دنیاها در ذهن به مصرف آنی و یکباره‌ی دنیاهای مصرفی روی صفحه‌های سرد. بدون اینکه حواسمان باشد، بالاخانه را دربست، و با کمال میل، تقدیم می‌کنیم. سرقت اندیشه، خیال و احساس در هیجان لحظه‌ها گم و گور می‌شود.

"درک و شناخت ما از اندیشه و خلاقیت هنوز باید پیشرفت زیادی بکند تا دریابیم چرا، فی‌المثل، آلبرت آینشتاین معتقد بود از داستایفسکی بهره بیشتری گرفته تا از کارل فریدریش گاوس، که یکی از بزرگترین فیزیکدانان، ستاره‌شناسان و ریاضیدانان بود."

لنین [در اظهارنظری درباره رمان‌های داستایفسکی] : "من مجالی برای همچو مهملاتی ندارم."

از نامه 2 آوریل 1980:

اگر بتوانم خوشحال بمانم، این نوعی مکانیزم اساسی دفاع از خود خواهد بود؛ نباید به‌سادگی نتیجه‌گیری کنی که برای من اتفاق خوشایندی افتاده است.

"تماشا می‌کنم، مبهوت می‌شوم، فکر می‌کنم، سرم گرم است و مراقب هستم که نگذارم هیچ‌چیزی تعادل مرا به هم بزند."

بدترین چیزی که راجع به شهر من خواهند گفت این است:
کودکان را از آفتاب و شبنم محروم کردی
از نرم رقص نور در میان سبزه‌ها زیر آسمان فراخ
از باران بی‌امان،
آنها را میان دیوارها چپاندی
تا خسته و درهم‌شکسته تلاش کنند برای نان و دستمزد،
گرد و خاک مانده در گلو را بخورند و با حسرت بمیرند
برای چند سکه در آخرین روزهای هفته.

آن زمان یکشنبه‌های دل‌انگیز نادر بود. به هیچ‌چیز رغبت نداشتیم، حتا به توتون‌هایمان، چون رغبتی به خود نداشتیم. پرنده آواز محبوبمان را برای ما سر می‌داد، درختی که به ما رو کرده بود بیهوده شاخه‌ی خود را، به سان دست دوستی، تکان می‌داد و ما را رغبتی نبود.
برای زندگی طاقت‌فرسای اطراف، دل زیاده نازک بود؛ همواره دنبال خود می‌گشت و هیچ‌گاه خود را بازنمی‌یافت. در غیاب دل، همه‌چیز گم می‌شد.

ماتیاسِ روسری‌فروش دیگر عوض جنس‌هایش پول نمی‌گرفت.
می‌گفتند: « این شال چند است؟»
می‌گفت: «قدر یک ترانه، ترانه‌ای بخوان و شال را بردار.»
بسته‌ها وجنس‌ها زیاد بودند، بدون اینکه نیازی به بازکردن کیف پول باشد - تنها دل را می‌گشودند و تمام.

پیرمرد، که چشمان ظریفی داشت، که رنگ چشمانش مانند رنگ آسمان پس از بارش زیاد برف بود، معتقد بود همه چیز باید پالوده شود، زیرا روی زمین همه چیز ناخالص است. همه چیز باید از صافی رد شود، غیر از جان، غیر از جانِ جان.
می‌گفت: «فقط تصویر را می‌دیدیم و معنایش را نمی‌دیدیم. همه‌چیز را پالایش می‌کردیم، غیر از وجود خودمان. ناپالوده می‌ماندیم ...»

در آرام‌ترین شب‌ها باید مراقب می‌بودیم...
زیر آسمان پرستاره و زیر آسمان بی‌ستاره.
در هر زمان، در هر فصل... هرگز نمی‌دانستیم چه خواهد شد.
در اضطراب دائم زندگی می‌کردیم ... آن ناراحتی‌ها، آن خواب‌های بد. و همواره ترس از آینده و افسوس از گذشته ...

حال آن که دیگر نه گذشته‌ای هست و نه آینده‌ای؛ پیرامون ما دیگر جز سکون عظیم زمان نیست، مانند هنگامی که همواره به یک منظره‌ی آرام می‌نگریم.

Vita brevis,
ars longa ...

Life is short,
and art long ...

زندگی کوتاه است
و هنر دیرپا ...

- Aphorismi, Hippocrates

چرا وقتی که شرایط مهیاست دیگر با صدای بلند کتاب نمی‌خوانیم؟

جستن و یافتن کتاب‌ها، آشنایی و هم‌کلامی با اهالی کتاب - اهلی شدگانش - درباره‌ی هرچه که خوانده‌اند و خوانده‌ایم، پیشنهاد و کشف هیجان‌انگیز کتاب‌ها، گشت‌وگذار در قفسه‌های این کتابخانه‌ی بزرگ، غرق‌شدن در دنیای کلمه‌ها و جمله‌ها ... اعمال مجرمانه است؟ شاید هم گفته‌های آقای بردبری مصداق محتوای مجرمانه بوده؟

“A book is a loaded gun in the house next door...Who knows who might be the target of the well-read man?”

گودریدز، برخلاف اینستاگرام و تلگرام و فیسبوک و توییتر، خوشبختانه به تصاویر متحرک و غیرمتحرک وابستگی ندارد. اینجا فقط دنیای کلمه‌ها مهم است و تخیل و فکر و احساسی که با کلام برانگیخته شده. درنتیجه آرامش و متانت به‌مراتب بیشتری حکمفرماست. دیالوگ‌ها به گفت‌وگوهای واقعی و باارزش نزدیک‌ترند؛ همه اینها هم به برکت کتاب و اهالی‌اش است. جسم و جان ما ساکنان شهرهای پرازدحام و آلوده - به انواع آلودگی‌ها - نیازمند این فضاهاست.

ما نمی‌سازیم، بلکه ویران می‌کنیم؛ ما حقیقت تازه‌ای را طرح نمی‌کنیم، بلکه دروغی کهنه را از میان برمی‌داریم. انسان معاصر تنها پلی می‌سازد؛ و آن انسان ناشناخته‌ی دیگر، انسان آینده، از این پل خواهد گذشت...دعای خیر من به نام خرد بشری، به نام آزادی فردی، و به نام عشق برادرانه بدرقه‌ی راه تو!

* بخشی از تقدیم‌نامه‌ی هرتسن در ابتدای مجموعه مقالاتش، از ساحل دیگر

برای فردی تبعیدی از سرزمین تزارها باورنکردنی بود که مردم میتینگ به پا کنند و خواستار عوض‌شدن همسر حاکمی شوند که سلطنت می‌کند و بچه‌های تُخس بی‌آنکه کسی مزاحمشان شود توی خیابان راه بیفتند و فریاد بزنند که همسر ملکه باید به زندان فرستاده شود...

اغلب وقتی در اتاق بزرگ هتلشان ... به دیدارشان می‌رفتم آنها را در حالتی از درماندگی محض می‌یافتم. آلکساندرا از پا افتاده و فرسوده با چشمان سرخ از گریه در گوشه‌ای نشسته بود و انگلسون رنگ‌پریده مثل مرده‌ها، با لبهای سفید، پریشان و خاموش در گوشه‌ای دیگر. بعضا ساعتها یا حتا روزها به همین حال می‌نشستند. حال آنکه مدیترانه آبی و باغهای نارنج در دوقدمی‌شان بود...

در چنین زمان‌هایی آلکساندرا به یک اندازه از خودش و از او [:انگلسون] بدش می‌آمد، و این احساس نفرت مشترک تنها حاصلش این بود که پیوند تازه‌ای از همدلی بیمارگونه میان آنان پدید می‌آورد. نکته عجیب و تراژیک در همین است که این توفان‌های عاطفی و احساسی مکرر رشته‌های پیوند میان آنان را محکمتر می‌کرد. هرچه این عذابهای روحی و ذهنی و این خوارکردن‌ها و توهین‌ها بیشتر می‌شد، وجود هریک را برای دیگری ضروری‌تر می‌کرد...