Status Updates From شعله طور

بخش چهارم: از پشت پرده(گزارش یک خفیه‌نویس)
ماجرای دادگاه نمایشی حلاج از زبان یک خفیه نویس.
بخش پنجم: حلاج بر سر دار(نامه‌یی از شاگرد حلاج)
راوی این بخش دوباره احمدبن فاتک است که ماجرای بر دار شدن حلاج را برای امیر حاجب، نصر قشوری روایت میکند.
"-رب‌العزه، با دوستان چنین کنند؟
-آیا دوستان سرّ دوست را فریاد میزنند؟"

"سرریز الهام"بخش سوم،بررسی اندیشه‌ها از زبان منشی محکمه که مسئول بررسی شطحیات و اشعار و طواسین جمع‌آوری شده‌ی منسوب به حلاج است و نتیجه:
"شطح او، مثل شطح بایزید و ذوالنون سرریز جوش دردهای در جان‌نهفته است.با آنها هیچ تفاوت ندارد لاجرم او را هم مثل همانها باید شناخت، باید باور کرد".

در یادداشت قبلی مربوط به بخش "شعله طور" نام مرید حلاج احمد است که من به اشتباه نام برادرش-ابراهیم- را نوشتم.

بخش دوم با نان "شعله طور" به پایان رسید . این فصل از زبان ابراهیم بن فاتک از مریدان حلاج در قالب ۱۹ نامه به دوستی روایت میشود. ابراهیم به مدت ۸ سال در زندان در کنار حلاج به سر می‌برد. از اشعار حلاج بیرون و درون زندان نسخه برداری می‌کند.

"این عشق بود و من از عشق به فغان آمده بودم".
"جانِ جهان!دیریست تا من در هرچه دیده‌ام ترا دیده‌ام.از هرچه جز تست دیده بربسته‌ام. با این‌حال اگر خطا کرده‌ام و ترا در خود دیده‌ام از آن روست که خود را ندیده‌ام".
بخش اول کتاب"طومار حیرت" که از زبان حسین حلاج است را به پایان رساندم . نویسنده در مقدمه آورده که این نوشته‌ها به طور اتفاقی پیدا شده که به خط ایشان است اما به یاد نمی‌آورد کِی و از روی چه نسخی آنها را نوشته

عبادت راه سعادت و جاده بهشت است اما راه سخت و سبیل دشواری است و آدمیزاد ضعیف،روزگار سخت،شغل بسیار و عمر کوتاه است،اجل قریب است و سفر بعید!

حلاج هرگز، حتی یک روز هم، در تمام طول این سفرهای دور و دراز از دسترنج دیگران نان نخورد. هرجا رفت کار کرد، خدمت کرد، معلمی کرد. غذایش تا یاد دارم از تکه ای نان وقدری نمک یا سبزی تجاوز نمیکرد. حتی اگر دعوت ارباب ثروت را می پذیرفت بر خوان آنها از این اندک مایه تجاوز نمی کرد. ترشرویی زاهدان و تلخ مزگی موعظه گران را هم به روی ارباب ثروت نمی کشید. هرگز از ارباب ثروت چیزی نمی پذیرفت و هرگز از مریدان چیزی در نمی‌خواست...

صوفیان بغداد از بیم آنکه حرفهای جسارت آمیز حلاج بهانه یی برای بازداشت و آزار آنها گردد آنچه را او بر زبان می آورد، انکار کرده بودند. اما خود آنها می دانستند که در این باورداشت با آنچه حلاج می گوید اختلاف ندارند. آنچه جنید در بین خاصان خویش تعلیم کرده بود تفاوت زیادی با حرف حلاج نداشت. ابوالقاسم جنید شیخ صوفیان بغداد سالها پیش آن را پنهانی و بر سبیل اشارت به زبان رانده بود و حلاج آن را به عبارت می آورد...

انا الحق دیگر تنها صدای حلاج نبود. شعار مخالفان دستگاه خلافت بود. حالا پابرهنه ها، ژنده پوشها و ولگردها بانگ اناالحق می زدند. کسانی که با شعار زنده باد حلاج، شیخ را تأیید می کردند غالبا همه از همین دست مردم بودند، وامداران، تهیدستان، کسانی که سرپناه نداشتند، کسانی که نان روزانه شان را گدایی می کردند، کسانی که در تمام عمر هرگز یک سکه طلا به دستشان نیفتاده بود، شعارشان زنده باد حلاج، مرگ بر طلا بود...

در جامع منصور بر یک ستون مسجد تکیه کرد و بانگ برداشت: بیایید مردم، جواب اینجاست پس سؤال کجاست؟ این همه انالحق از من می شنوید و هیچ در پی کشتن من برنمی آیید؟! برخیزید، مسلمانان برخیزید بر روی من اسلحه بکشید. مرا بکشید. برای شما هیچ کاری از کشتن من بهتر نیست. هم یک کفراندیش، یک کافر یاوه گو را می کشید و اجر آن را می یابید، هم این دیوانه عشق را از آن عشقی که در دلش جای کرده است و از زبان او حرف می زند خلاص می کنید.

صوفی بی شیخ! این من بودم و در آن ایام هیچ صوفی دیگر حاضر نبود خود را بدین عنوان بخواند. اما آنچه من بی هیچ شیخ و بی هیچ منت ارشاد، در آن سالها طی دو بار تشرف به مکه از غنایم روحانی کسب کردم هرگز هیچ مریدی از صحبت مشایخ عصر نمی توانست به دست آرد. اولین بار که به مکه رفتم بیست و شش ساله بودم و چون حج عمره را به جای آوردم عزم رحيل را به اقامت بدل کردم و به مدت یک سال در آنجا مجاورت گزیدم.

پدرم وقتی خسته می شد، کنار جاده می نشست، کمان پنبه زنی را به دست میگرفت و با مشته ایی که بر زه آن می نواخت صدایی سحرانگیز در می آورد که مرا در یک لذت ناشناخته که برایم توصیف ناپذیر بود غرق میکرد. گه گاه خود او هم با این موسیقی درد آمیز همنوا میشد و لحظه یی چند، جاده متروک خلوت که غرق سکوت بود در امواج نغمه غرق میشد. عشق به موسیقی در همین لحظه های بی نام در وجود من راه یافت و مرا به دنیایی ورای دنیای گرسنگی کشاند.

به قدری اتهام های مبالغه آمیز شخصیت او را در بر گرفته است که ممکن نیست چنان موجودی با آن همه شرانگیزی و زشت اندیشی، در جامعه انسانی و حتی در جامعه یی به بدی و سقوط اخلاقی برخی جامعه های عصر ما مجال زیستن یافته باشد.

به قدری کرامات غريب و اوصاف و خصال والا به او منسوب شده است که انسانی بدان طهارت روح، بدان مایه تقدس، و بدانگونه ایزدوار امکان ندارد صورت حیات عادی هر روزینه انسانهایی همانند ما را تحمل کرده باشد.

فصل هفتم (آخر) شهادت تاریخ بر سرگذشت حلاجه
یعنی راوی با تاریخ دیالوگ برقرار می‌کنه و ازش می‌خواد حرف بزنه. خودِ تاریخ هم در قالب یه کاراکتر داستان رو تعریف می‌کنه. حتی میون کلامش گاهی می‌گه «خانم‌ها و آقایان» و باقی ماجرا رو تعریف می‌کنه! به نظرم خیلی حرکت سبُکی بود.
تازه همون اوایل هم می‌گه:
در صحت آن‌چه من این‌جا به عنوان مطلع عرض خواهم کرد، زیاد هم مطمئن نباشید.

خلاصه که به قطع، خسته‌کننده‌ترین فصل کتاب بود.

فصل ششم در قالب گفت‌وگوی احمد بن فاتک با همون فردیه که فصل دوم بهش نامه‌نگاری می‌کرد. کسی که حالا شاگرد زکریای رازیه.
ابن فاتک که بدون حلاج هویتی نداشت، حالا بعد از مرگ او سرگشته شده و به دنبال ردی از حلاج می‌گرده:
«بی‌او و دور از او، بی‌خود و دور از خود مانده‌ام.»
«چطور ممکن است سایه حضور داشته باشد و صاحب سایه حضور نداشته باشد؟»

نویسنده در این بخش طی این گفت‌وگو، به شبحات و اتهاماتی که به حلاج وارد بوده جواب داده.

فصل پنجم به صورت نامه‌ای بود از ابن فاتک -شاگرد حلاج- به یکی از مقامات درباری.
در خلال این نامه، ماجرای اعدام حلاج با مقدمات و پیامدهاش نقل شده بود که به نظرم بهترین بخش‌های کتاب بود. که به طبع خیلی هم غمناک بود.
هر چند بازم هم با صورت بیان ماجرا خیلی ارتباط برقرار نکردم و احساس کردم زورکی و با اضافه کردن مطالبی به اول و آخر محتوی مورد نظر، به شکل نامه درش آورده.

فصل چهارم گزارشی بود که از قول یک به اصطلاح خفیه‌نویس نوشته شده بود و در واقع شرحی بود بر محکمۀ حلاج.
به نظرم کمتر از باقیِ فصل‌ها اغراق و قصه‌سرایی داشت.

فصل سوم مثلاً از قول منشی محکمۀ حلاج نوشته شده و این منشی اومده کل آثار حلاج رو بررسی کرده تا بگه حلاج اون ملحدِ کافریه که می‌گن یا نه.
نویسنده به این شیوه نقد ادبی آثار حلاج رو تو کتابش گنجونده که اصلاً با عقل جور در نمیاد از قول اون کاراکتر و آخر هم گفته:
هرگونه شبهۀ الحاد ناشی از سوءفهم یا سوءتفاهم است. به آنچه در این گزارش آورده‌ام یقین دارم و از اینکه شاید در محکمه مورد پسند و تأیید مدعیان وی واقع نشود متأسفم.

فصل دوم، در قالب نامه‌هایی است که از قول شاگرد حلاج -احمد بن فاتک- برای یکی از دوستانش نوشته شده و طی آن‌ها حال و احوال حلاج شرح داده شده.
اول این‌که، من با این صورتِ نامه‌نگاری نتونستم چندان ارتباط برقرار کنم و فکر می‌کنم کمی زورکی حرف‌ها به حالت نامه درآمده بوند.
و دوم هم این‌که، به نظرم بیشتر از این‌که به دغدغه‌ها و دگرگونی‌های درونی حلاج پرداخته بشه، وجه ضدسرمایه‌داری و سیاسی‌ش برجسته شده بود.

فصل اول که اصطلاحاً طوماریه که به تخیل، از زبان حلاج نوشته شده، تموم شد و هیچ خوب نبود.

به نظر من، متن خیلی سطحیه و بعضی جاها که حرف‌های خوب و عمیق‌تری می‌زنه، باز هم بعد از چند جمله به سطح برمی‌گرده و چیزی که باید، گیرِ خواننده نمیاد.