Status Updates From سوگ سياوش: در مرگ و رستاخيز

در قفل و بست نظام گردنده‌ی جهان، انسان اسیر جبری بی‌اعتناست. راز پیروزی زمانه بر آدمی در آن است که من زمان‌پذیرم و او زمان، من «زنده‌ی میرا» و او سپهر و ستاره‌ای غریب و دور که پیوسته در کار ساختن «زمان» من است. لختی از خود را در من جاری می‌کند، مرا می‌آورد و می‌برد. اما چون به مرگ شتافتم «زمان» خود را از زمانه بازستدم و نه تنها صاحب سلاح او که خداوند زمان خود شدم

نمردست هرکس که با کام خویش
بمیرد بیابد سرانجام خویش

مرگ ماندگارتر از زمان پر درنگ در انتظار است. روزی گیتی به فرجام و زمانه به کرانه می‌رسد. مرگ تقدیر گیتی است. و رستاخیز هم در مرگ اوست زیرا آنگاه که زمانش بسر آید از «آمیختگی» می‌رهد. پهلوان نیز آن است که بتواند به رستاخیز خود، به مرگ روی آورد

در مرگرا آن بکوبد که پای
باسپ اند آرد بجنبد ز جای

حاصل اعمال اراده‌ی این آزادان، نمودی از نیروی بیتاب زیستن بود نه آرام و سکون‌طلب دولت و صاحب‌دولتان

بهرام در جستجوی «مهر دروج» و بیدادگر است تا او را تباه کند و مهر در طلب بیدادگر دروغ پیمان‌شکن. در این میان، ایزد داد (رشن) چون سروش از همراهان همیشگی مهر است. بدین سان «پیمان» و «داد» مفاهیمی بهم پیوسته‌اند

جهان‌بینی شاعر چون رگ‌های تنی زنده در تمامی داستان راه دارد و خواننده به واسطه بدان دست می‌یابد. او سرنوشت دیگران را روایت می‌کند اما بدین روایت خواه ناخواه حدیث نفس نیز می‌کند

و افراسیاب چون دست در خونِ جوشانِ سیاوش کرد، پادشاهیِ خود را تباه کرد.

«در این دوران دلگزای نامرادی، در این تاراجِ ضحّاک و افراسیاب، هرکس به فراخور تواناییِ روحِ خود در گیرودارِ پیکاری است برای سرنگونیِ این اهریمنان، دیوان و راه‌بندان، برای بازیافتنِ اصلِ خود. بدین‌سان پیروزیِ انسان در خود، در عالمِ صغیر، چون پیروزیِ اهورامزداست در کیهان، در عالمِ کبیر و یکی بی آن دیگری ناممکن است.»

اگر گذشتگان نام‌ها را نازل از آسمان می‌دانستند و میان اسم و موسوم به پیوندی معنوی قایل بودند، پس نام «رخش» یا «شبرنگ بهزاد» تنها برای تمیز این دو از دیگر افراد نوع خود نبود بلکه نشانه‌ی هستیِ با هدف و وجود خویشکار آنها نیز بود

ولی مادری که «بهشت زیر پای اوست» «رهگذر» نیست، سرچشمه‌ی زاینده و زمین ماندگاری است که ریشه‌ی جان هر پهلوان از اوست. حقیقت او ژرف‌تر از دریافت خودآگاهی بود که از او داشتند. پس شاعر با تحولی متعالی از عقاید دوران، اجتماع و شخص خود در باب زنان فرا می‌گذرد و زنانی می‌آفریند بیرون از محدودیت فکر «مرداندیش» حماسه

در این زمانه که اهریمن در هرکس و هرچیز راهی دارد، جماعتی، گویی به ظلم سرشته، در هم ریخته‌ایم: خواب‌زدگانی، ستم‌دیدگانی ستمکار، با آز که آیین او بر ما رواست و با دروغ پیروز و آزادی اسیر

سودابه تنها با تصرف سیاوُش می‌تواند هستی وحشی خود را لگام زند تا چون زین برپشت معشوق نهاد و بر او فرمانروا شد در خود آرام گیرد. در این عشق ایثار نیست، همه طلب ایثار است. معشوق چیزی است که باید از آن عاشق شود

ا«آز» آن دیو است که اهریمن آفرید و به فرجام آفریده آفریدگار را بلعید. افراسیاب به سبب آزمندی وجودی اهریمنی است

انسان در تاریخ خود به مفهوم تاریخ دست مییابد و این مفهوم خود ناشی از دریافت «زمان تاریخی» است. «زمان مینویی» از عالم دیگر می‌آید، همیشه حضور دارد، یک خطی نیست و گذشته و آینده ندارد بلکه ادواری است و چون به خود باز میگردد مکرر و ابدی است و باآفرینی چیزها را ممکن میسازد. ولی زمان تاریخی این جهانی است، حرکتی یک جهتی و بی‌بازگشت دارد و چون تکرار نمیشود گذراست و همچنانکه تباه میشود چیزها را که در اون بسر میبرند تباه میکند

در این حال او اندیشه‌ای است که نمی‌داند از خود می‌اندیشد ولی می‌داند که می‌اندیشد و به چه می‌اندیشد

در حماسه، انسان رویاروی انسان، جهان و خداست. کیهان نه به اعتبار خود بلکه به سبب آنکه محیط زندگی و مرگ آدمی و فراگیرنده‌ی اوست اندیشیده می‌شود

برای به اندیشه زیستن ای بسا باید از نعمت‌های معمول زیستن در گذشت، شهادت تاوانی است که انسان می‌پردازد تا آنچنان باشد که آرزو می‌کند و شهید آن است که این آرزو را نجات می‌دهد

تا هوس اجتماع بر آرزوی آدمی فرمانرواست و اجتماع و فرد دو ناساز نابرابرند، شهید قهرمان است. زیرا حتا آنگاه که با دنیای گرداگرد نمی‌ستیزد دستکم آن را نمی‌پذیرد

افسانه‌ی سیاوُش نیز پرداخته‌ی روزگار آزادان نیست، اما پرداخته‌ی آزادان یا مشتاقان آزادی است در روزگار اسارت. سیاوُش اوستا هم در سرزمین دشمن مرد اما نه با این زیروبم غم‌انگیز. سیاوُش شاهنامه و ساخت افسانه‌ی او از آن اجتماع بیدادگر ساسانی است
ا[...]ا
آرزوی بهبود یا دگرگونی زندگی محال می‌نماید و به اراده بدل نمی‌شود که از قوه به فعل آید. آرزو به عمل نمی‌گراید و در فضای گسیخته‌ی دور بال و پر می‌زند

برای آنی که هرچه خواست نتوانست و هرچه توانست و کرد ای بسا نه آن بود که خواست، انسان جانوری لجوج است که ستم مغز استخوانش را می‌جود. برای چنین انسانی چه تلاشی ناچارتر و کلی‌تر از درافتادن با جهان ستمکار و ستمکاران جهان

جوهر انسان از ازل بودوتا ابدهست وفقط درسیرزمان خود ازگذرگاه مرگ میگذرد.اگرآدمی دراین جهان«کار»زمان خودرا نیکو بفرجام رساند حتاپیش ازآنکه زمان کرانمند بسرآید به زمان بیکران،به جاودانگی اهورمزدا میپیوندد وبی‌زمان میشود.باچنین دریافتی،مرگ سیاوُش رامیکشد اما نیست نمیکند زیرا نموداو سپنجی و بود او جاودان است.مرگ امری خارجی ست که بهنگام در سیرانسان راه مییابد وهرچند چگونگی بودن را دگرگون میکند امابا ذات آن کاری نمیتواندکرد

همه آنان که از پادشاهی دروغ به ستوهند به پا می‌خیزند که تباه‌کننده‌ی سیاوُش را از صفحه‌ی روزگار بزدایند. و بدین‌گونه مرگ گسترش می‌یابد

مردی با زندگی و مرگ «کار» زمان خود را به انجام می‌رساند و یا «کار» زمان او زندگی و مرگی آنچنان می‌طلبد. مشیت الهی با خواست ناخواسته‌ی این مرد بهم می‌پیوندد. گرچه سیاوُش از مرگ بیزار است ولی منش او روش و رفتاری برخلاف ذات خود برنمی‌گزیند تا از مرگ بگریزد و بر تن او ستم نرسد

ا«هرگز پنهان نمی‌ماند و آن را درمان نیست وقتی زمان کسی فرا رسید هیچ کاری در برابر آن نمی‌توان کرد» ... سیاوُش می‌داند که از او کاری ساخته نیست و همین «دانستن» کار او را ساخته است
اما از جانبی دیگر، «بخت» بر گیتی فرمانرواست و چون این تن فانی فروافتاد و گیتی آدمی تباه شد، تقدیر قلمرو خود را از دست ‌می‌دهد. تا خون سیاوُش ریخت، مرگ ناتوان او به عظمت جهان شد و زندگی او معنای خود را بازیافت

او [سیاوُش] با عمل به نیکی در بدی اثر کرد. و اگر توانست این دو را بازشناسد از آن بود که خردمند بود. چون در این دوران آمیختگی، گیتی سرشار از راستی و دروغ است پس آگاهی از این دو نخستین کار روان آدمی است. و آن موهبتی که نیک و بد را از هم باز می‌شناسد، آنکه چشم جان است «خرد» نام دارد

خرد نخستین و برترین موهبت خدا و عاشقی اعراض از خردمندی است

همسر کاوس «بهشتی پر از رنگ و بوی» است که «تن و جان شیرین» خود را ارزانی سیاوُش می‌دارد تا بدهد و بستاند. و شاهزاده از عشق او هراسانست

چنین گفت با دل که از کار دیو
مرا دور داراد گیهان خدیو

نه من با پدر بی‌وفایی کنم
نه با اهرمن آشنایی کنم

هرچیز که در زیر فلک است و افلاک برایشان می‌گردد بر یک حال نمی‌ماند و البته از حال خود می‌گردند... هیچ چیز را ختم نیست و اگر همه چیز را ختم هست باز آغاز هست، یعنی در آخر دور قمر همه چیز به کمال خود رسد و هر چیز که به کمال خود رسید ختم آن چیز شد، و باز در اولِ دورِ دیگر همه چیز را ابتدا باشد تا باز بتدریج به کمال خود رسند