Δεν φοβάμαι να γράψω· φοβάμαι να με διαβάσουν- Όταν η προσωπική φωνή συναντά το βλέμμα του Άλλου
Η γραφή ενός κειμένου δεν είναι ποτέμια εύκολη ή απλή διαδικασία. Από τη σύλληψη της ιδέας και την επεξεργασία τηςμέχρι την τελική αποτύπωση της στο χαρτί ο συγγραφέας έχει να διανύσει μιαμοναχική διαδρομή από την οποία δεν λείπουν οι Λαιστρυγόνες κι οι Κύκλωπες, γιανα θυμηθούμε και τον Καβάφη.
Η τελευταία τελεία μπορεί ναθεωρηθεί σαν την άγκυρα που θα δέσει το καράβι στο μόλο αν και σε πολλέςπεριπτώσεις ο δημιουργός είναι έτοιμος να τη σβήσει και να ξανασηκώσει τηνάγκυρα για να συνεχίσει το ταξίδι καθώς αισθάνεται πως όλο και κάτι υπάρχει πουδεν έχει ειπωθεί, ότι κάτι που άξιζε ξέμεινε πίσω.
Γιατί όμως συμβαίνει αυτό;
Οφείλεται στην τελειομανία πουμπορεί να διακατέχει έναν συγγραφέα, στην ανασφάλεια του που δυσκολεύεται νατιθασεύσει, στην έλλειψη εμπιστοσύνης απέναντι στις ικανότητες και το έργο του;
Ή μήπως εκείνο που τον φοβίζει,τελικά, είναι η συνειδητοποίηση πως με το τέλος του ταξιδιού έρχεται και η ώρατης αποκάλυψης και της κρίσης, αφού στο μόλο τον περιμένει ο αναγνώστης;
Σ’ αυτό το σημείο θα ήθελα ναμοιραστώ μια προσωπική μου εμπειρία που μου συνέβη όταν έκανα τα πρώτασυγγραφικά μου βήματα.

Η παράστασητου θεατρικού μου έργου, «Η νόσος των παντρεμένων γυναικών» ,μιας κωμωδίαςκαταστάσεων με θέμα τις σχέσεις των παντρεμένων ζευγαριών, είχε ολοκληρωθεί καιόλα πήγαν καλά. Οι θεατές άρχισαν να αποχωρούν όταν με πλησίασε μια άγνωστη μουκυρία που μου είπε:
«Γιατί μουτο έκανες αυτό;»
Έκπληκτος,τη ρώτησα «Μα τι σας έκανα;»
Η απάντησητης μ’ άφησε άφωνο.
«Με ανέβασεςστη σκηνή!»
Πέρασανπολλά χρόνια από τότε, δεν θυμάμαι το πρόσωπο της αλλά δεν έχω ξεχάσει τα λόγιατης.
Η φράση τηςμε οδήγησε σε ένα ερώτημα που αφορά, νομίζω, κάθε συγγραφέα:
όταν έναςαναγνώστης ή ένας θεατής αναγνωρίζει τον εαυτό του στο έργο μας, τι ακριβώςέχει συμβεί;
Έχουμεαποκαλύψει κάτι γι’ αυτόν ή εκείνος έχει ανακαλύψει κάτι για τον εαυτό του;
Ενδεχομένωςνα έχουν συμβεί και τα δύο.
Αυτή μπορείνα είναι η στιγμή κατά την οποία καταλαβαίνουμε ότι οι ήρωές μας δεν μαςανήκουν τόσο απόλυτα όσο πιστεύαμε.
Ότι ότανσυναντούν το βλέμμα του άλλου, μπορούν να γίνουν φορείς μιας αλήθειας πουξεπερνά τις προθέσεις μας.
Και τότε οσυγγραφέας, που μέχρι εκείνη τη στιγμή αισθανόταν πως κρατούσε τα νήματα τηςιστορίας καλά στα χέρια του, βρίσκεται ξαφνικά απέναντι σε κάτι που δεν μπορείνα ελέγξει: την προσωπική αλήθεια του αναγνώστη ή του θεατή του.
Ίσως,λοιπόν, να μην είναι μόνο ο συγγραφέας εκείνος που εκτίθεται μέσα από το έργοτου, αλλά να εκτίθεται, με έναν δικό του τρόπο, και ο άνθρωπος που τοπαρακολουθεί ή το διαβάζει.
Γιατί, όταναναγνωρίζουμε τον εαυτό μας σε μια ιστορία, δεν βλέπουμε μόνο τον ήρωα.Βλέπουμε και κάτι που κουβαλούσαμε μέσα μας, χωρίς να έχουμε βρει ακόμη τοντρόπο να το ονομάσουμε.
Κι εκεί,ανάμεσα σε αυτό που επινοήθηκε και σε αυτό που αναγνωρίστηκε, η γραφή παύει ναείναι απλώς μια πράξη δημιουργίας. Γίνεται μια απρόσμενη συνάντηση ανθρώπων.
Η γραφή είναι μια πράξη καθαράιδιωτική. Όσο διαρκεί ο συγγραφέας είναι αντιμέτωπος μόνο με το κείμενο του,έχοντας εκείνος το πάνω χέρι και την πρωτοβουλία των κινήσεων. Από τιςαποφάσεις που θα πάρει και τον τρόπο που θα επιλέξει για να υπερνικήσει τα εμπόδιαπου θα του παρουσιαστούν θα καθοριστεί και το τελικό αποτέλεσμα. Λογοδοτείαποκλειστικά και μόνο στον εαυτό του και είναι ο μοναδικός και απόλυτος κριτής.
Όταν, όμως, το κείμενο πάρει τημορφή ενός βιβλίου ή ενός θεατρικού έργου τότε το
ιδιωτικό γίνεται δημόσιο και στηνουσία παύει ν’ ανήκει στο δημιουργό του αφού πλέον λόγο έχει και ο κάθεαναγνώστης ή θεατής.
Μια εξέλιξη λογική και αναμενόμενηγια όποιον γράφει και φιλοδοξεί να μοιραστεί τις σκέψεις του με άλλους.
Ωστόσο, με το που θα φτάσει αυτή ηώρα, έρχεται μαζί της και η συνειδητοποίηση πως η συνάντηση με τον άλλο, δενείναι απλή και εύκολη υπόθεση. Η γραφή που γεννήθηκε σ’ έναν κλειστό,προστατευμένο και ελεγχόμενο χώρο μετατρέπεται σε έκθεση σ’ ένα περιβάλλον πουτα όρια και τα χαρακτηριστικά του δεν μπορούν σε καμιά περίπτωση ναπροσδιοριστούν.
Στον αναγνώστη ή το θεατή δενπαραδίδεται απλώς ένα κείμενο αλλά και το δικαίωμα να το αξιολογήσει και να τοκρίνει με βάση τα δικά του κριτήρια.
Μπορεί, όμως, αυτή η συνάντηση μετον άλλο να προκαλεί, τελικά, φόβο;
Αν ναι, για ποιο λόγο;
Επειδή η αδυναμία κατανόησης τουέργου θα προκαλέσει κακή κριτική, απόρριψη, παρερμηνεία, υποτίμηση, ή θα φέρειτον άλλο σε δύσκολη θέση, παρόλο που κάτι τέτοιο δεν πέρασε καν απ’ το μυαλότου συγγραφέα;
Ηλογοτεχνία, όπως και η θεατρική γραφή, γεννιέται μέσα σε αυτό το αδιόρατο πεδίοόπου το βίωμα συναντά τη φαντασία και το πραγματικό ενδύεται το μανδύα τουμύθου.
Ένας λογοτεχνικόςή θεατρικός χαρακτήρας δεν συντίθεται πάντα από τα ιδιαίτερα στοιχεία ενός μόνοκαι συγκεκριμένου ανθρώπου, αλλά μπορεί ν’ αποτελεί σύνθεση διαφορετικώνχαρακτηριστικών κοντινών μας ατόμων, απλών γνωστών ακόμα και κάποιων πουαγνοούμε το όνομα και την ιδιότητα τους αλλά έτυχε να τους δούμε λίγες ή έστωκαι μία φορά και μας έκανε εντύπωση κάτι πάνω σ’ αυτούς. Τόσο πολύ που χωρίςδεύτερη σκέψη το αξιοποιήσαμε σε κάποια περίπτωση.
Αυτή είναιμια πραγματικότητα που δεν μπορούμε ν’ αρνηθούμε.
Ο συγγραφέαςόσο και αν κρατά πάντα τις αποστάσεις απ’ τον έξω κόσμο για να μπορεί κατ’αρχήν να τον παρατηρεί όσο καλύτερα γίνεται και στη συνέχεια να συνθέτει τοδικό του σύμπαν με τα υλικά που θα έχει συγκεντρώσει, δεν συνεπάγεται πωςαποκόπτεται εντελώς και αποτελεί ξένο σώμα.
Κατά μίαέννοια, λοιπόν, ο συγγραφέας μέσα από το έργο του επιστρέφει στον έξω κόσμο,στον αναγνώστη ή το θεατή, αυτό που εισέπραξε ο ίδιος, αφού πρώτα τοεπεξεργαστεί και του δώσει τη μορφή που ταιριάζει στο δικό του τρόπο σκέψης καιστην οπτική με την οποία βλέπει, κρίνει και αξιολογεί κάθε τι.
Ωστόσο, μπορείνα μην το κάνει πάντα απευθείας και αποκάλυπτα.
Οι ήρωες πουδημιουργεί δεν είναι χρήσιμοι μόνο για να εξελίξουν την ιστορία που προσπαθείν’ αφηγηθεί, αλλά είναι απαραίτητοι καθώς λειτουργούν και ως ένα ασφαλέςκαταφύγιο για τον ίδιο.
Τουεπιτρέπουν να εκθέσει και τις πιο αιρετικές απόψεις χωρίς να πει «εγώ».
Να εκφράσειμια δύσκολη αλήθεια χωρίς να την πάρει πάνω του.
Να μιλήσειγια ένα τραύμα, μια ανεκπλήρωτη επιθυμία, μια σοβαρή αδυναμία δίχως ν’αναγκαστεί να ομολογήσει πως αφορά τον ίδιο.
Μόνο που τοκαταφύγιο δεν είναι πάντα ασφαλές, αλλά σε πολλές περιπτώσεις αποδεικνύεταιιδιαίτερα ευάλωτο.
Είναι οιπεριπτώσεις που ο θεατής ή ο αναγνώστης βλέπει το κείμενο σαν έναν καθρέπτη τουσυγγραφέα!
Ο ΟυμπέρτοΈκο σ’ ένα από τα άρθρα που δημοσίευσε στη στήλη Le Bustine di Minerva στοπεριοδικό L’ Espresso, με τίτλο«Ευπιστία και ταύτιση» σημειώνει ότι «πολλοί αναγνώστες δυσκολεύονται ναδιακρίνουν σ’ ένα μυθιστόρημα την πραγματικότητα από τη μυθοπλασία και τείνουνν’ αποδίδουν στον συγγραφέα πάθη ή σκέψεις των ηρώων του», αφού όπωςισχυρίζεται «η αφηγηματική μυθοπλασία μπορεί να είναι πιο αληθινή από τηναλήθεια, να εμπνεύσει ταυτίσεις, αντίληψη ιστορικών φαινομένων, να δημιουργήσεινέους τρόπους αίσθησης».
Και στο ίδιοάρθρο πάντα, γράφει επίσης ότι «όλοι μας διαισθανόμαστε ότι η Μαντάμ Μποβαρίδεν υπήρξε ποτέ, αλλά υπάρχουν πολλές γυναίκες σαν αυτήν και ίσως να είμαστεκαι εμείς λιγάκι σαν αυτήν και παίρνουμε μαθήματα για τη ζωή εν γένει και γιατον εαυτό μας».
Άρα καισύμφωνα με το μεγάλο Ιταλό διανοητή και συγγραφέα ο κάθε αναγνώστης μπορεί ναδει το κείμενο και ως έναν δικό του καθρέπτη!
Επιστρέφουμε,λοιπόν, στο θέμα του φόβου απέναντι στον αναγνώστη ή το θεατή.
Θα πρέπει οσυγγραφέας να διακατέχεται, τελικά, απ’ αυτό το φόβο;
Καθώς μ’έχει απασχολήσει πολλές φορές αυτό το ερώτημα, σκέφτομαι ότι ίσως να ξεκινά απόμια παρανόηση ή λάθος εκτίμηση των πραγμάτων.
Πως ότανκάποιος διαβάζει ένα έργο μας, διαβάζει εμάς τους ίδιους. Ότι η κρίση του γιατο κείμενο είναι αναγκαστικά κρίση για τον άνθρωπο που το έγραψε. Ότι μιαπαρερμηνεία ισοδυναμεί με προσωπική αποτυχία και μια απόρριψη, με απόρριψη τουεαυτού μας.
Ωστόσο, τοκείμενο είναι μόνο ένα μέρος του εαυτού μας, όχι ολόκληρος ο εαυτός μας. Είναιένα κομμάτι της σκέψης μας, μια απόπειρα να κατανοήσουμε τον κόσμο, που δενολοκληρώνεται σε μια και μοναδική προσπάθεια αλλά είναι μια δυναμική διαδικασίαπου μπορεί ν’ αλλάζει προσανατολισμό και στόχευση κάποιες φορές έως και εκβάθρων.
Γράφονταςκαι δημοσιοποιώντας το κείμενο μας θέλουμε να επικοινωνήσουμε με τους άλλους.Γι’ αυτό οφείλουμε ν’ αποδεχτούμε πως στην επικοινωνία δεν είναι δυνατόν ποτένα υπάρχει ο απόλυτος έλεγχος.
Δεν μπορούμενα είμαστε σίγουροι ότι θα μας καταλάβουν, αλλά δημιουργούμε την πιθανότητα ναμας συναντήσουν.
Με τιςλέξεις μας ελπίζουμε πως χτίζουμε κάτι ζωντανό και ικανό να ενεργοποιήσειδιάφορα συναισθήματα στον άλλο.
Το ποια θαείναι αυτά, σε τι έκταση και ένταση δεν είναι κάτι που μπορούμε ούτε ναπροβλέψουμε, ούτε να το καθορίσουμε.
Ουσιαστικάελπίζουμε να συμβεί.
Οπότε,καταλήγοντας, σκέφτομαι μήπως αυτό μας δημιουργεί το φόβο ότι θαδιαβαστούμε;
Πως δεν θακαταφέρουμε να συνδεθούμε με τον αναγνώστη και να τον πείσουμε να συμμετάσχειστην κουβέντα που προσπαθούμε να ανοίξουμε με το κείμενο μας.
Προσωπικάπιστεύω ότι δεν γράφουμε μόνο για να πούμε κάτι.
Γράφουμε καιγια να δημιουργήσουμε το χώρο όπου κάποιος άλλος θα έχει τη δυνατότητα ναπροσφέρει τη δική του ματιά, τη δική του άποψη, σε μια συζήτηση που μπορεί ναεξελίσσεται και να καρποφορεί χωρίς να χρειαστεί να έρθουμε ποτέ σ’ επαφή.
Η απαραίτητηγέφυρα ανάμεσα μας θα έχει στηθεί μέσα απ’ το γραπτό μας.
Υ.Γ. Η εισήγηση μου στο 10ο λογοτεχνικό συμπόσιο του περιοδικού ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ.


