Πριν τη μεγάλη θλίψη» Μια έκθεση, ένας ακόμα σημαντικός σταθμός στην πορεία του Α. Βρεττάκου.
Ο Αλέξανδρος Βρεττάκος επέλεξε να δώσει στην τελευταίαέκθεση των φωτογραφιών του τον τίτλο «Πριν τη μεγάλη θλίψη»,εμπνεόμενος, όπως σημειώνει ο ίδιος, από την ατμόσφαιρα της Αποκάλυψηςτου Ιωάννη και από τα σημεία των καιρών μας. Ένας τίτλος που δεν προαναγγέλλειαπλώς μια επερχόμενη δοκιμασία, αλλά υποδηλώνει τη στιγμή της αναμονής, εκείνητη λεπτή και σχεδόν ανεπαίσθητη μεταβατική κατάσταση όπου όλα μοιάζουν ναπρομηνύουν κάτι που δεν έχει ακόμη συμβεί. Εκεί ακριβώς στρέφει το βλέμμα του οφωτογράφος, αναζητώντας τα ίχνη μιας πραγματικότητας που βρίσκεται σε διαρκήεκκρεμότητα.
Παρακολουθώντας διαχρονικά το έργο του Βρεττάκου, ενόςδημιουργού που δικαίως έχει κατακτήσει τη δική του ξεχωριστή θέση στη σύγχρονηελληνική φωτογραφία, διαπιστώνει κανείς ότι η θλίψη αποτελεί σταθερό άξονα τηςεικαστικής του γραφής. Όχι ως επιδίωξη μελαγχολίας ούτε ως αισθητική επιλογή,αλλά ως τρόπος προσέγγισης της ανθρώπινης αλήθειας. Στις φωτογραφίες του ηθλίψη δεν κραυγάζει· υπάρχει υπόγεια, διακριτικά, στις εκφράσεις των προσώπων,στις χειρονομίες, στις σιωπές των τόπων, στις φθορές των πραγμάτων.
Κάθε δημιουργός πορεύεται ακολουθώντας έναν προσωπικό οδικόχάρτη, που διαμορφώνεται από τα βιώματα, τις ιδέες, τις εμμονές του, αλλά καιαπό τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τον κόσμο. Πρόκειται για μια αθέατηδιαδρομή που ούτε ο ίδιος μπορεί πάντοτε να εξηγήσει. Από αυτήν γεννιέται κάθεέργο τέχνης, μέσα από μια αδιάκοπη διαδικασία αναζήτησης, αμφιβολίας καιυπέρβασης.
Η ύπαρξη ενός προσωπικού οδικού χάρτη είναι εμφανής στοέργο του Βρεττάκου. Μέσω αυτού διαφορετικοί άνθρωποι, διαφορετικοί τόποι καιδιαφορετικές εποχές αποκτούν μια παράξενη συγγένεια. Είτε φωτογραφίζει τηνΚοζάνη, είτε τη Σερβία, τη Νέα Υόρκη ή οποιοδήποτε άλλο σημείο του κόσμου, όλεςοι εικόνες του μοιάζουν να ανήκουν στο ίδιο σύμπαν. Δεν είναι η ασπρόμαυρηφωτογραφία που δημιουργεί αυτή την ενότητα —η ίδια αίσθηση υπάρχει και στιςέγχρωμες εικόνες του— αλλά ο τρόπος με τον οποίο βλέπει ό,τι υπάρχει γύρω του.
Ο Βρεττάκος δεν επιχειρεί να εξωραΐσει τηνπραγματικότητα ούτε να τη μεταμορφώσει σε κάτι διαφορετικό από αυτό που είναι.Εμπιστεύεται την αλήθεια της. Και η αλήθεια αυτή περιλαμβάνει αναπόφευκτα τηφθορά, τη μοναξιά, την αναμονή, τη θλίψη. Ίσως γιατί γνωρίζει πως εκεί ακριβώςαποκαλύπτεται ο άνθρωπος.
Δεν είναι τυχαίο ότι η θλίψη υπήρξε διαχρονικά μία απότις σημαντικότερες αφετηρίες της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Μέσα από αυτήν οκαλλιτέχνης κατορθώνει να εκφράσει και να αποδώσει εκείνο που διαβάζει σταπρόσωπα και σ’ ό,τι τα περιβάλλει. Ένα χαμόγελο μπορεί να αποκρύψει τηναλήθεια· η θλίψη, ακόμη και στην πιο ανεπαίσθητη μορφή της, δύσκολαπροσποιείται. Ο Βρεττάκος μοιάζει να βρίσκεται διαρκώς σε αναζήτηση αυτών τωνσχεδόν αόρατων στιγμών. Ένα μισοσβησμένο χαμόγελο, μια ρυτίδα, ένα βλέμμα πουχάνεται, ένα χέρι που έμεινε μετέωρο, μια ρωγμή σ' έναν τοίχο, ένα άδειοπαράθυρο, λίγα χνάρια σ' έναν έρημο δρόμο. Το ελάχιστο είναι αρκετό. Μέσα απόαυτές τις φαινομενικά ασήμαντες λεπτομέρειες αποκαλύπτεται μια ολόκληρηαφήγηση.
Εδώ βρίσκεται και η ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στην απλήφωτογραφική καταγραφή και στη φωτογραφία ως τέχνη. Η πρώτη παγώνει μια στιγμή·η δεύτερη την απελευθερώνει από τον χρόνο. Στις φωτογραφίες του Βρεττάκου ηεικόνα δεν ολοκληρώνεται τη στιγμή της λήψης. Συνεχίζει να εξελίσσεται μέσα στησκέψη του θεατή. Κάθε φωτογραφία μοιάζει να αποτελεί το απόσπασμα μιαςμεγαλύτερης ιστορίας που υπήρχε πριν από αυτήν και θα εξακολουθήσει να υπάρχεικαι μετά.
Με το βλέμμα του στραμμένο στις πιο ανυποψίαστεςστιγμές, ο Βρεττάκος συλλέγει με το φακό του εκείνα τα μικρά γεγονότα που τομάτι μας προσπερνά. Μια ανεπαίσθητη κίνηση, μια γκριμάτσα, μια αλλαγή τουφωτός, μια τυχαία συνάντηση ανθρώπων αρκούν για να γεννηθεί μια εικόνα πουυπερβαίνει το εφήμερο και αποκτά διαχρονική διάσταση.
Το έργο ενός καλλιτέχνη δεν αποτελεί υποχρεωτικά και σεκάθε περίπτωση πιστό πορτρέτο του ίδιου του δημιουργού. Αποκαλύπτει, όμως, με ευκρίνειατον τρόπο με τον οποίο κοιτάζει τον κόσμο. Και ο Βρεττάκος θεωρώ πως τονκοιτάζει με υπομονή, επιμονή και ειλικρίνεια, αναζητώντας πάντοτε αυτό πουβρίσκεται πίσω από το προφανές.
Λέγεται συχνά ότι κάθε δημιουργός ασχολείται σε όλη τουτη ζωή με το ίδιο θέμα. Μπορεί πράγματι να συμβαίνει αυτό. Η ουσία, όμως,βρίσκεται στο αν επιστρέφει σε αυτό επαναλαμβάνοντας τον εαυτό του ή αν τολμάκάθε φορά να το φωτίσει διαφορετικά, ν’ αναδείξει διαφορετικές πλευρές καιπτυχές του‧ να βγει έξω απ’ τα δικά του όρια. Ο Βρεττάκος ανήκει αναμφίβολα στηδεύτερη κατηγορία. Δεν επαναπαύεται σε ό,τι έχει πετύχει αλλά δοκιμάζει διαρκώςνέους δρόμους, διευρύνοντας το βλέμμα του και συμπαρασύρει μαζί του το βλέμματου θεατή.
Αυτό, κατά την προσωπική μου άποψη, είναι τελικά και το σημαντικότεροχαρακτηριστικό του έργου του. Δεν μας ζητά να δούμε απλώς τις φωτογραφίες του.Μας καλεί να σταθούμε απέναντί τους, να αφουγκραστούμε τις σιωπές τους και ναανακαλύψουμε, πίσω από τα πρόσωπα, τα τοπία και τα αντικείμενα, εκείνο που οΓιώργος Σεφέρης θεωρούσε έργο κάθε αληθινού καλλιτέχνη: να μας μεταφέρει «τιτου λένε τα πράγματα του κόσμου».
