Atatürk Quotes

“Mustafa Kemal'in sinirlerini yatıştırmak için başvurduğu bir başka yol da içkiydi. Gençliğinde, kendine güven vermek, başkalarının karşısında sıkılmadan davranabilmek için içmişti. Zihni genişledikçe, onu frenlemek için içmeye devam etti. Kafasındaki düşünceler gece rahatını kaçırıyor, gündüz üzerinde dinamo gibi etki yapıyordu. Akşamları, o da güneş battıktan sonra, sinirlerindeki gerginliği yatıştırmak için içerdi. Mustafa Kemal irade zayıflığıyla değil, isteyerek içiyordu. Alkol hoşuna gider ve ona iyi gelirdi. İçtiğini kimseden gizlemez, ikiyüzlü davranmaktansa, herkesin bilmesini daha doğru bulurdu.

Yabancı gazetelerde, içkiye düşkünlüğü üzerinde yazılar çıktığı vakit kızacak yerde memnun olur, “Bunlar yazılmayacak olsa, halk beni anlamaz,” derdi. Bir akşam, İzmit valisi, yemek yedikleri lokantanın perdelerini kapattırmak istemişti. Mustafa Kemal, “Sakın ha,” dedi. “Perdeyi kapatırsanız herkes bizim kadın oynattığımızı zanneder, şimdi hiç olmazsa sadece içtiğimizi görüyorlar.”

Bir Fransız gazeteci, Türkiye'nin bir sarhoş, bir sağır ve üç yüz sağırdilsiz tarafından yönetildiğini yazmıştı. Mustafa Kemal, “Yanlış,” diye yorumlamıştı bunu. “Türkiye'yi yalnız bir tek sarhoş idare eder.”
― Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth Of A Nation

“Greatness consists,’ he said, ‘in deciding only what is necessary for the welfare of the country, and making straight for the goal. … In the belief that you are not great, but small and weak, and expecting no help to reach you from any quarter, you will in the end surmount all hindrances. And if any man, after that, calls you great, you will simply laugh in his face.”
― John Patrick Douglas Balfour, Ataturk: The Rebirth of a Nation

“None the less some of the young men of the day had begun to turn away from Islam as a political, as distinct from a religious, force. In its place was arising a new concept of nationalism, which put race before religion and saw Turks, for the first time, as Turks. Hitherto the name of Turk had been used, even among Turks themselves, as a term of contempt applicable only to the more menial strata of the Anatolian peasantry. There was even a certain conscious irony in the coining by Kemal, years later, of the patriotic phrase, 'Happy is the man who calls himself a Turk'. But now the name was acquiring a new and more noble significance. Young Turks, in their search for fresh roots, began to reach back to a racial past in the Central Asian steppes. Here, where they were Turks before they were Ottomans and Moslems, they would surely find a common social and cultural heritage on which to build a common future.”
― Lord Kinross, Ataturk: The Rebirth of a Nation

“The Izmir trials had liquidated all criminal conspirators and silenced the Progressive opposition to Kemal -for the generals and their friends would henceforward be effectively excluded from political life. The Ankara trials, which followed a fortnight later, were intended to dispose, once and for all, of his remaining enemies, the members of the former Union and Progress Party. Some fifty were accused, of whom the most prominent were Javid and Dr. Nazim. Here the indictment concerned not a criminal attempt on Kemal’s life, but a political attempt to overthrow his régime. It was the final culmination of that feud between Unionists and Nationalists, between the followers of Enver and those of Kemal, which had divided the Turkish revolutionary movement. Kemal judged the remnants of the Union and Progress group partly in personal terms, through his own obsessive memories of past rivalries, slights and intrigues, but partly also in political terms, as the survivors of a régime bounded by individual interests with no radical national programme. What remained of the party, armed as it still was with funds and animated by leaders well versed in underground political intrigue, must thus inevitably be the enemy of his own. Until the Unionists were finally eliminated Kemal could enjoy no sense of security.”
― John Patrick Douglas Balfour, Atatürk: The Rebirth Of A Nation

“The Izmir trials had liquidated all criminal conspirators and silenced the Progressive opposition to Kemal -for the generals and their friends would henceforward be effectively excluded from political life. The Ankara trials, which followed a fortnight later, were intended to dispose, once and for all, of his remaining enemies, the members of the former Union and Progress Party. Some fifty were accused, of whom the most prominent were Javid and Dr. Nazim. Here the indictment concerned not a criminal attempt on Kemal’s life, but a political attempt to overthrow his régime. It was the final culmination of that feud between Unionists and Nationalists, between the followers of Enver and those of Kemal, which had divided the Turkish revolutionary movement. Kemal judged the remnants of the Union and Progress group partly in personal terms, through his own obsessive memories of past rivalries, slights and intrigues, but partly also in political terms, as the survivors of a régime bounded by individual interests with no radical national programme. What remained of the party, armed as it still was with funds and animated by leaders well versed in underground political intrigue, must thus inevitably be the enemy of his own. Until the Unionists were finally eliminated Kemal could enjoy no sense of security.”
― Lord Kinross, Ataturk The Rebirth of A Nation

“Each man, occupied with his own impulses and ambitions, would rush to the rostrum, jostling his fellows aside to pour forth on the Assembly streams of fluent but often irrelevant rhetoric. The din of conversation was continual, and the Speaker’s hand-bell did little to quell it. Fights often took place, and the more responsible members would intervene to prevent revolvers being brandished, faces slapped and insults exchanged. On important occasions the deputies would be subdued by the spectacle of Kemal’s own henchmen and drinking companions, glaring around the Chamber with ugly looks and hands straying towards holsters. Years later, when the Grand National Assembly had become a more seemly institution, an American senator, after a sight-seeing tour of Angora, expressed to Kemal his disappointment that he had not seen it at work. Kemal turned to his guide and said, ‘What? Did you not show him our Zoo?”
― Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth Of A Nation

“Each man, occupied with his own impulses and ambitions, would rush to the rostrum, jostling his fellows aside to pour forth on the Assembly streams of fluent but often irrelevant rhetoric. The din of conversation was continual, and the Speaker’s hand-bell did little to quell it. Fights often took place, and the more responsible members would intervene to prevent revolvers being brandished, faces slapped and insults exchanged. On important occasions the deputies would be subdued by the spectacle of Kemal’s own henchmen and drinking companions, glaring around the Chamber with ugly looks and hands straying towards holsters. Years later, when the Grand National Assembly had become a more seemly institution, an American senator, after a sight-seeing
tour of Angora, expressed to Kemal his disappointment that he had not seen it at work. Kemal turned to his guide and said, ‘What? Did you not show him our Zoo?”
― Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth Of A Nation

“certain convictions are hard to explain in terms of logic and reason. Such are the convictions which arise from what we feel in the blood and the fiery moments of battle.”
― John Patrick Douglas Balfour, Ataturk: The Rebirth of a Nation

“Mustafa'nın babası Ali Rıza Efendi, anası da Zübeyde Hanım'dı. Zübeyde Hanım, Bulgar sınırının ötesindeki Slavlar kadar sarışındı; düzgün, beyaz bir teni, derin ama berrak, açık mavi gözleri vardı. Ailesi Selanik'in batısında, Arnavutluk'a doğru, sert ve çıplak dağların geniş, donuk sulara gömüldüğü göller bölgesinden geliyordu. Burası, Türklerin Makedonya'yı ve Tesalya'yı almalarından sonra Anadolu'nun göbeğinden gelen köylülerin yerleştikleri yerdi. Bu yüzden Zübeyde Hanım, damarlarında ilk göçebe Türk kabilelerinin torunları olan ve hâlâ Toros Dağları’nda özgür yaşamlarını sürdüren sarışın Yörüklerin kanını taşıdığını düşünmekten hoşlanırdı. Mustafa da annesine çekmişti; saçları onun gibi sarı, gözleri onun gibi maviydi. Annesinin, üzerindeki etkisi büyük oldu. Mustafa bu etkiye zaman zaman saygıyla, zaman zaman da başkaldırarak karşılık verdi. Bir halk kadını olan ve bundan başka türlü görünmek de istemeyen Zübeyde Hanım güçlü bir iradeye ve sağlam bir köylü güzelliğine sahipti. Doğuştan akıllı bir kadındı, yalnız yeteri kadar eğitim görmemiş, okuma yazmayı ancak öğrenebilmişti.”
― Lord Kinross, Ataturk The Rebirth of A Nation

“Ancak o sabah, ortada bambaşka bir durum vardı. Sekretere söylediğine göre, Gazi, iki gece üst üste yatağına girmemişti. Yalnız kahve içerek, arada bir de sıcak bir banyo yaparak kırk saat durmadan kitap okumuştu. Hasan Rıza, onu kütüphanesinde, geceliğinin üzerine ropdöşambrını geçirmiş, bir kitabın üzerine eğilmiş olarak buldu. Söylediğine bakılırsa, hiç uykusu yoktu. Oysa gözlerinin yorulduğu belli oluyordu. Arada sırada gözkapaklarını ıslak bir tülbentle siliyordu. Okuduğu kitap, H. G. Wells'in Dünya Tarihinin Ana Hatları'ydı.

Bu kitap, ona birçok şeyi açıklamıştı. Bitirir bitirmez Türkçeye çevrilmesini emretti. Kitap yayımlandıktan bir yıl sonra da, hemen aynı temellere dayanan bir Türk Tarihinin Ana Hatları çıktı. Wells, Gazi'nin en beğendiği adam olmuştu; sofrada ondan uzun pasajlar okuyordu. Wells, büyük bir tarihçi ve peygamberdi; İngiltere'nin en büyük düşünürüydü. Gazi'nin gözlerinin önüne yeni bir tarih görüşü seren adamdı.”
― Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth Of A Nation

“Mümkün müdür ki, bir toplumun yarısı topraklara zincirle bağlı kaldıkça öbür yarısı göklere yükselebilsin? Şüphe yok; ilerici adımlar, dediğim gibi iki cins tarafından, birlikte, arkadaşça atılmalı, yenilik ve ilerleme düzeyinde aşamalar birlikte geçilmelidir. Böyle olursa, devrim başarıya ulaşır.
Bazı yerlerde kadınlar görüyorum ki, başına bir bez ya da bir peştamal ya da buna benzer bir şeyler atarak yüzünü gözünü gizler ve yanından geçen erkeklere ya arkasını çevirir ya da yere oturarak yumulur. Bu davranışın anlamı nedir, ne demektir?
Efendiler, uygar bir millet anası, millet kızı, bu garip biçime, sıkıntılı duruma girer mi? Bu hal, milleti çok gülünç gösteren bir manzaradır. Derhal düzeltilmesi gerekmektedir.”
― Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth Of A Nation

“Mustafa Kemal, kendini beğendiği için, sevilmekten hoşlanırdı. Bütün ömrünce duygularını İlk açıklayan kadınları seçmişti. Ancak, çok fazla sevilmeye ve ne biçimde olursa olsun, bir kadının heyecanlarına bağlanmaya da dayanamazdı. Fikriye de, Latife de onu kendilerine mal etmeye çalışmışlardı. Fikriye'nin suçu ona sımsıkı sarılmasından, şanssızlığı da hastalanınca kendini tutamayıp bu bağlılığını açığa vurmasından ileri geliyordu. Latife Hanım'ın suçu ise onu yönetmeye kalkmasıydı, Mustafa Kemal, Fikriye ile, arkasında değil, yanında duracak bir eş istediği için evlenmemişti. Öte yandan, hiç istemediği bir şey varsa o da, Latife Hanım gibi, önünde yer almaya kalkan bir eşti.”
― Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth Of A Nation

“Mustafa Kemal, hâlâ Fikriye'yi düşünüyordu. Münih'te sanatoryumda kaldığı sıralarda, sonra sağlığı düzelince gittiği Paris'te onunla aralıklı olarak mektuplaşmıştı. Fikriye, Gazi'nin evlendiğini Paris'teyken duymuş; sevgilisinin özlemini çekerken bir de kıskançlıktan kıvranmaya başlamış ve Türkiye'ye dönmüştü. İstanbul'dan bir mektup yazarak geldiğini bildirdi. Fikriye'ye, sevgisine karşılık vermemiş de olsa, hâlâ şefkatle bağlı olan Gazi, Latife Hanım'la aralarını bulmayı umuyordu. Fakat Fikriye, bir gün haber vermeden Ankara'ya gelip Çankaya'ya çıktı. Gazi'nin daha uykuda olduğunu bildirdiler. Bekleyeceğini söyleyerek helaya girdi.

Orada o kadar uzun kaldı ki, kendisini içeri almış olan iki yaver kuşkulanmaya başladılar. Zaten gelirken deli gibi bir halde olduğunu görmüşlerdi. İçlerinden biri helanın kapısını vurdu, cevap alamayınca kırıp açtı. Fikriye'yi çantasına bir tabanca yerleştirirken gördü. Hiçbir şey fark etmemiş gibi darandı, fakat ne olur ne olmaz diye kendisine Gazi'nin şimdi onu kabul edemeyeceğini ve gitmesini bildirdi. Kapıya kadar götürerek arabasına bindirdi.

Fikriye, arabayla akrabalarından birinin o yakınlardaki evine gitti. Ama evde kimseyi bulamadı. Bunun üzerine çantasındaki tabancayı çıkardı ve orada arabanın içinde kendini vurdu. Düştüğü umutsuzluk içinde belki Mustafa Kemal'i, belki Latife Hanım'ı, belki de ikisini birden öldürmeye gelmişti. Ya da, kendisine yaptığı muameleye karşılık olarak Gazi'nin gözü önünde kendini vuracaktı. Daha doğrusu, ne yapacağını belki o da pek bilmiyordu.

Fikriye'nin ölümü Mustafa Kemal'i çok sarstı. Bir süre yüzü asıldı, konuşmaz oldu. Nasıl ki, savaşta binlerce insanı ölüme gönderirken suçluluk söz konusu olmazsa, bunda da kendini suçlu görmeyi aklından geçirmiyordu. Ancak Fikriye, kendisine karşı hemen hemen sevgiye yakın bir şefkat hissi duyduğu tek kadındı.”
― Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth Of A Nation

“Masa başında geçen bu akşamların şimdiki yeniliği, Latife Hanım'ın varlığıydı. Gölgede kalacak bir kadın olmayan Latife Hanım, kişiliğini herkese duyuruyordu. Evliliklerinin başından beri Mustafa Kemal, onun arkadaşlığında, başka hiçbir kadının henüz kendisine vermediği bir uyarıcılık bulmuştu. Üstelik kendisine hâlâ biraz “sekreterlik” ettiği için, çalışmasına da yardımcı oluyor, öğüt veriyordu. Akıllıydı, iyi eğitim görmüştü; kendine güveni, kendine özgü düşünceleri vardı; karşılıklı ciddi şekilde tartışabiliyorlardı. Aralarında, Batı'da olduğu gibi, eşit koşullarda bir karıkocalık bağı vardı ki, bunu Gazi de görüyordu. Özellikle, kadınların özgürlüğe kavuşmaları konusundaki tasarılarını, Latife Hanım'la tartışıyordu. Latife Hanım'ın, bunun canlı bir örneği gibi, yemeklerde bulunması, Gazi'nin lehine bir nottu. Yalnız ara sıra ölçüyü kaçırıyor, değil Çankaya'yı kendi evi gibi yönetmek, Mustafa Kemal'i de çekip çevirmek gibi tehlikeli işlere kalkışıyordu. Herhangi bir subay karısı gibi davranıyor, evlendiği eski bekârı evcil hale getirmeyi, eğitmeyi, kabalıklarını düzeltmeyi üstüne vazife sanıyor; geçici kışla hayatının etkisinde kalmış gibi gördüğü eve, birtakım incelikler, düzenler sokmayı deniyordu. Daha doğrusu bu evi, babasının İzmir'deki evine benzetmeye çalışıyordu. Çünkü ona bakılırsa, kendi evlerinin sosyal düzeni daha “uygun”du. Latife Hanım, anlaşılan daha “uygar” demek istiyordu.

Mustafa Kemal'in yemek çağrılarını düzenlemeye kalktı. Kaç kişinin geleceğini önceden bilmek istiyor, hoşlanmadıklarına itiraz ediyor; Batı'da olduğu gibi davetlilerin, eşlerini de birlikte getirmeleri gerektiğini söylüyordu. Bir ara, yemeklere gece kıyafetiyle gelinmesini de ortaya atarak, çok kişinin özür dilemesine bile yol açmıştı. Bu “doğal” başkentte böyle şeyler pek bulunmuyordu. Bir akşam, smokinle gelen konuklar, holde bir orkestranın çaldığını görünce şaşaladılar. Gazi'nin kendilerini karşılamak için, sırtında onlarınki gibi smokin, yüzünde işkenceye uğramış gibi şakacı bir gülümseme, omuzlarını silkerek merdivenlerden indiğini görmek de hoşlarına gitti. Gazi, böyle salon özentilerini hiç sevmez ve resmi toplantılar dışında dostlarını, bu şekilde ağırlamaktan hoşlanmazdı. Rahat bir ev sahibiydi; herkese karşı nazik davranır, meşgul olur, ama bunları kendi alıştığı gibi, sıkıntıya girmeden yapmak isterdi.

Latife Hanım, hiçbir yerde eksik olmaz, Gazi'nin arkadaşlarıyla bir arada oturup demleneceği akşamlar bile, kısacık boyuyla masanın başına kurulurdu. Konuşmaları yönetmeye merakı vardı. Babasının biricik şımarık kızı olduğu için o da söylediklerinin dinlenmesini isterdi. Oysa Gazi, bu dinleyici rolünden hiç hoşlanmazdı. Latife Hanım, yabancı ziyaretçileri kabul edip, Gazi'nin adına demeç vermeye de kalkışırdı. Daily Mail muhabiri Ward Price'a, gayet güzel İngilizcesiyle, “Benim size her söylediğimi Gazi'nin ağzından çıkmış kabul edebilirsiniz,” demişti. Gazi'ye verdiği bilgiler de her zaman doğru olmuyor ve bazen ortalığı karıştırıyordu.

Fakat Latife Hanım'ın düştüğü en büyük psikolojik yanlışlık, Gazi'nin içkiciliğini uluorta önlemeye çalışmasıydı. Sofradaki içkiyi sınırlamaya kalkıyordu. Arkadaşlarının önünde odaya girer, ona, “Nedir bu Kemal, yine mi içiyorsun?” diye bağırırdı. Toplantıların çok geçe kalmadan bitmesini isterdi. Dahası, yatma zamanının geldiğini anlatmak için, üst kattan duvarlara vurduğu bile olurdu. Bu iki güçlü iradenin, iki sinirli mizacın birbirleriyle çatışacağı belli bir şeydi.”
― Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth Of A Nation

“Mustafa Kemal, uygun zamanı, sürpriz yaratacak taktiği, üstü kapalı tehdidi bir arada ustalıkla kullanarak ülkede iktidarın en yüksek noktasına erişmişti. Kendinde üç başkanlığı birden toplamıştı: Devlet başkanlığı, hükümetin ve Meclis'in gerçek başkanlığı, tek parti başkanlığı. Selanik'ten beri kendisine hayran olan arkadaşı Tevfik Rüştü onu bir gün Hıristiyanların “teslis”iyle (üçlü birlik) kıyaslamıştı: “Baba, Oğul ve Kutsal Ruh.” Gazi, gözlerinde bir pırıltıyla onayladı: “Öyledir, ama, kimse duymasın!”
― Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth Of A Nation

“Annemin kaybına şüphesiz çok üzülüyorum. Fakat bu üzüntümü gideren ve beni avutan bir nokta vardır ki, o da anamız vatanı mahveden, çökerten yönetimin artık bir daha geri gelmemek üzere yok edilmiş olmasıdır.
... Annemin mezarı önünde ve Tanrı'nın huzurunda ant içiyorum, milletin bu kadar kan dökerek kazanmış olduğu egemenliğin korunması ve savunması için gerekirse annemin yanına gitmekten asla çekinmeyeceğim.”
― Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth Of A Nation

“Toplantıda kadınlar erkeklerden daha çoktu. Gazi, onlara, “Siz bizim hesabımıza eğitim savaşını kazanın, memlekete bizden fazla hizmet etmiş olursunuz,” dedi. “Sizi bu savaşa çağırıyorum.” Erkeklere de, “Şu andan başlayarak kadınlarımız ülkenin toplumsal yaşamına katılmayacak olurlarsa hiçbir zaman tam anlamıyla gelişemeyiz,” dedi. “Sonuna kadar geri kalır, Batı uygarlığıyla hiçbir şekilde boy ölçüşemeyiz.” Sonra el kol hareketleriyle pekiştirerek sözlerini şöyle bitirdi: “Eğer çağdaş yaşayışa ayak uydurmak, onun yüklediği zorunlulukları kabul etmek istemezseniz, bütün bu yaptıklarımız hiçbir işe yaramayacaktır. Köhne geleneklere sımsıkı yapışıp durursanız, cüzamlılar, paryalar gibi yapayalnız kalırsınız. Kişiliğinizi koruyun; ama Batı'dan da, ileri bir millete gerekli olan şeyleri alın. Yaşayışınızı, bilime ve yeni düşüncelere uydurun. Siz bunu yapamazsanız, günün birinde onlar sizi yutar.”
― Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth Of A Nation

“Yıllar sonra bir ressam, Mustafa Kemal'e Sakarya Savaşı'nı resmeden bir tablo hediye etti. Kendisi, ön planda, yağız bir savaş atına binmiş olarak görünüyordu. Ressam, tebrik beklerken, birdenbire Mustafa Kemal'in, “Bu tabloyu kimseye göstermeyin,” demesi üzerine şaşırıp kaldı. Kimse ne söyleyeceğini bilemiyordu. Mustafa Kemal açıkladı: “Savaşa katılmış olan herkes bilir ki, hayvanlarımız bir deri bir kemikten ibaretti, bizim de onlardan geri kalır yerimiz yoktu. Hepimiz iskelet halindeydik. Atları da, savaşçıları da böyle güçlü kuvvetli göstermekle Sakarya'nın değerini küçültmüş oluyorsunuz dostum.”
― Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth Of A Nation

“Karşılama, istasyonun bekleme salonunda oldu. İzzet Paşa siyasetin acemisiydi, Ankara'daki gerçek durumdan da haberi yoktu. Bu yüzden, Mustafa Kemal'le yüz yüze gelince, iki eski silah arkadaşı gibi oturup baş başa sohbet edeceklerini sanmıştı. Oysa durum beklediği gibi çıkmadı. Mustafa Kemal daha başta kendisini Büyük Millet Meclisi ve hükümet başkanı diye tanıtarak toplantıya resmi bir hava vermişti. Kimlerle müşerref oluyordu? Salih Paşa kendinin İstanbul Hükümeti'nde bahriye nazırı, İzzet Paşa'nın da dahiliye nazırı olduğunu anlatmaya kalkıştı. Mustafa Kemal, nezaketle, ama gayet kesin, böyle bir hükümeti tanımadığını, bu yüzden kendilerini nazır sıfatıyla değil, ancak gayriresmi olarak iki özel kişi gibi kabul edebileceği cevabını verdi.”
― Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth Of A Nation

“Harbord, “Şimdi ne yapmak niyetindesiniz?” diye sordu.

Konuşmaları sırasında Mustafa Kemal, ince parmakları arasında çevirdiği bir tespihle oynamaktaydı. Bu anda, sinirli bir hareketle tespihin sicimini koparmıştı. Taneler yere düşüp dağıldı. Kemal, taneleri teker teker topladı ve bunun generalin sorusuna cevap olduğunu söyledi. Böylece, ülkenin dağılmış parçalarını bir araya getirmek, çeşitli düşmanlardan temizlemek, bağımsız ve uygar bir devlet yaratmak isteğini belirtmiş oluyordu. Harbord, bu türlü bir umudun ne mantığa, ne de askeri gerçeklere uyduğunu söyledi. “Birtakım insanların kendi canlarına kıydıklarını biliyoruz. Şimdi de bir milletin intiharına mı tanık olacağız?”

Mustafa Kemal, “Söylediğiniz doğrudur general," dedi. “İçinde bulunduğumuz durumda yapmak istediğimiz şey, ne askerlik açısından, ne de başka bir açıdan açıklanabilir. Ancak, her şeye rağmen, yurdumuzu kurtarmak, özgür ve uygar bir Türk devleti kurmak, insan gibi yaşayabilmek için yapacağız bunu.”

Avucunu yukarıya doğru dönük olarak, elini masanın üzerine koydu. “Başaramazsak,” diye devam etti. “Bir kuş gibi düşmanın avucu içine düşecek ve ağır ve şerefsiz bir ölüme katlanacak yerde...” -konuştuğu sırada parmaklarını yavaş yavaş kapatıyordu- “..atalarımızın çocukları olarak, dövüşerek ölmeyi tercih ederiz.” Önünde, yumruğu tamamen kapanmıştı.

Mustafa Kemal'in kararlılığı, yılmazlığı, Harbord'u etkilemişti. “Her şeyi hesaba katmıştım, ama bunu değil,” dedi. “Sizin yerinizde olsaydık, biz de aynı şeyi yapardık.”

Ancak, Kemal, Harbord'un yanında bulunanlardan bir Türk'e, kendi çevresindeki adamları göstererek, “İstanbul'a döndüğünüz zaman,” demişti. “Benden duanızı eksik etmeyin.”
― Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth Of A Nation

“Yaveri içeri girerek Kâzım Karabekir Paşa'nın kendisini görmek istediğini söyledi. Mustafa Kemal'in gözlerinde endişeli bir bakış belirdi. Harbiye Nezareti'nin kendinden boşalan yeri Kâzım Paşa'ya teklif etmiş olduğunu biliyor ve şimdi bunu kabul etmiş olmasından çekiniyordu. Acı acı gülümseyerek Rauf Bey'e, “Görüyor musun, hakkım varmış,” dedi. Yavere de, paşayı içeri almasını söyledi.

Kâzım Karabekir, odaya üstünün karşısına çıkan bir subay tavrıyla girdi. Mustafa Kemal'i hazır ol vaziyeti alarak, resmi şekilde selamladı. Sonra, “Size maiyetimizdeki subay ve erlerin saygılarını iletmeye geldim,” dedi. “Geçmişte olduğu gibi, şimdi de saygıdeğer komutanımızsınız. Size makam arabanızı ve süvari muhafız kıtanızı getirdim. Hepimiz emrinizdeyiz paşam!"

Kemal, bir an heyecandan olduğu yerde sendeledi. Bir rüyadan uyanır gibi gözlerini ovuşturdu. Sonra gidip Kâzım Paşa'yı kucakladı, iki yanaklarından öptü, üst üste teşekkür etti. Rauf Bey de onu, hiç bu kadar heyecanlı halde görmemişti. Yalnız bir kez, o da Anafartalar Savaşı'ndan sonra kendisine, “Hamt olsun, İstanbul'u kurtardık,” dediği zaman böylesine heyecanlanmıştı. Şimdi durumu sağlamlaşmış, kendisine güveni geri gelmişti. Doğudaki kuvvetlere, iyice güvenerek dayanabilirdi. İki kat çoğalan bir enerjiyle, yurdun her yanına telgraflar göndermeye başladı. Kâzım Karabekir Paşa, bunlara sadece usule uysun diye imza atmakla yetiniyordu.

Mustafa Kemal, birkaç gün sonra, kendisini üniformayla değil de, külot pantolon ve sade bir ceketle görerek emrini dinlemekten çekinen bir başka subayla alay edebilecek kadar eski halini bulmuştu. Subayı sertçe azarlayarak, “Size emri veren, apoletli ve yıldızlı üniforma değil, Mustafa Kemal'di,” dedi. “İşte karşınızda yine Mustafa Kemal var. Onun için emri alacak ve gereğini derhal yapacaksınız.” Subay baş eğdi. Mustafa Kemal, sonradan hikâyeyi anlatırken, “Kendi kendime düşünüyordum,” dedi. “Ya zile basıp da iki asker çağırsa ve beni yakalatsaydı, halim nice olurdu?”
― Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth Of A Nation

“Savaşmak için topumuz, tüfeğimiz olmayabilir, bu takdirde dişimiz ve tırnağımızla dövüşürüz...”
― Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth Of A Nation

“Türkler şimdi ilk kez olarak Arap topraklarını değil, kendi vatanlarının toprağını savunuyorlardı, çünkü burası Türkiye'nin doğal sınırıydı.

Ama, Mustafa Kemal, her şeyin sona ermek üzere olduğunu çok iyi biliyordu. Osmanlı İmparatorluğu imparatorluk olmaktan çıkmıştı artık. Balkan Savaşları, imparatorluğu Avrupa'daki topraklarından etmiş, Dünya Savaşı da bütün Arap eyaletlerini elinden almıştı. Bu yenilgi kendisine acı gelmekle beraber, Mustafa Kemal bu toprakların kaybına o kadar üzülmüyordu; bir bakıma bunun böyle olacağını öteden beri görmüştü. Bu onun, kanserli dış organlarını kesip atmış, atalarının bereketli toprağında yoğun ve sağlam bir beden halinde tekrar hayata kavuşmuş yeni bir Türkiye hayalini daha da elle tutulur hale getirmişti. Yabancı toprağı olan Suriye elden gitmişti. Ama Türk anayurdu Anadolu henüz yaşıyordu, yaşaması da gerekliydi. Ülkenin geçmişi ve geleceği, işte burada, şu sıradağların ardında yatıyordu.”
― Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth Of A Nation

“Bu zoraki dinleniş Mustafa Kemal'e yeniden kitap okuma ve ülkesinin geleceği üzerinde düşüncelerini bir düzene sokma fırsatını verdi. Fransızca olarak tuttuğu hatıra defterinde siyasal görüşlerini açıklığa kavuşturuyordu. Bu arada Avusturyalı bir kızla flört etti. Kendisine gönül veren ya da sonradan arkadaşlarına övünmek için böyle anlatan genç kız, onunla evlenmek istiyordu. Mustafa Kemal ona umut vermemek için, ülkesinde bir nişanlısı olduğunu söyledi. Kız üzüldü ve nişanlısının kim olduğunu sordu. Mustafa Kemal gülerek, “Vatanım,” diye cevap verdi. Kızın yüzünde bir şaşkınlık ifadesi belirmişti. Mustafa Kemal, sözüne, “Ben askerim,” diye devam etti. “Ömrümün sonuna kadar vatanımı sevmek ve onunla yaşamak zorundayım.”
― Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth Of A Nation

“Diyarbakır yakınlarında Silvan'da bulunan karargâhına ulaştıktan sonra Corinne'e şöyle yazacaktı:

“İnsan uzun ve yorucu bir yolda, batıdan doğuya iki ay süren bir yolculuktan sonra bir an olsun dinlenmeye hak kazanır, derdiniz, değil mi? Ne gezer! Dinlenmek galiba ancak öldükten sonra nasip olacak. Ama, bu hayal rahata erişmek için bile olsa, sizin Bon Dieu'nüzün (Tanrı) cennetine gitmeye pek öyle kolay kolay razı olmayacağım.”

Kitap okumayı elden bırakmadığını Corinne'e göstermek için olacak, bir Fransız askerlik tarihinden aldığı parçayı da ekledi ve mektubunu Chateaubriand'ın bir vecizesiyle bitirdi: “Büsbütün unutulmaktansa hiç doğmamış olmayı yeğlerim.”
― Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth Of A Nation

“Mustafa Kemal korkusuzca ateş altında durarak emirler veriyor ve askerlerini cesaretlendiriyordu. Bir ara bir şarapnel parçası tam göğsüne isabet etti. Yaverlerinden biri dehşet içinde, “Vuruldunuz efendim!” diye bağırdı. Mustafa Kemal başkaları duymasın diye eliyle yaverinin ağzını kapayarak, “Yok öyle şey!” diye cevap verdi. Şarapnel parçası, göğüs cebine çarparak cebin içindeki saati parçalamış ve göğsünde yalnız büyükçe bir çürük bırakmıştı. Sonradan, Harbiye'deki günlerinden beri kullandığı saati çıkardı ve, “İşte bir saat ki bir hayat değer!” diye felsefe yürüttü. Çarpışmanın sonunda Liman von Sanders'in isteği üzerine bu saati, bir hatıra olarak ona armağan etti. Liman von Sanders de karşılığında, üzerinde aile arması işlenmiş olan güzel bir kronometre verdi.*

* Sonradan Türk hükümeti, saati bir müzeye koymak üzere Almanya'dan geri almak istediği zaman, Alman hükümeti, saatin çalınmış olduğunu bildirdi.”
― Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth Of A Nation

“Başka komutanların, hayatları ya da meslekleri pahasına kaybetmiş oldukları bir savaşı devralmış olduğunun farkındaydı. Kendisi de başarısızlığa uğrayabilirdi. Ama bütün iradesi, bütün yurtseverliği ve kendi yeteneğine olan bütün inancıyla zafere ulaşmak isteğindeydi. İleride o geceki duygularını şöyle anlatacaktı: “Böyle bir sorumluluğu yüklenmek kolay iş değildi; ama zaten vatanım mahvolduktan sonra ben de yaşamamaya karar vermiş olduğum için, bu sorumluluğu layık olduğu gururla üzerime aldım.”
― Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth Of A Nation

“Fevzi Bey, Bolayır'dan gelen askerlerinin hemen o gün, yani 8 Ağustos sabahı İngilizlere karşı harekete geçmeye hazır olacaklarına dair Von Sanders'e düşünmeden söz vermişti. Ama şimdi o da kararsızlık içindeydi. Vakit öğleyi geçtiği halde askerler hâlâ hazır değildiler. Fevzi Bey onların ertesi sabah şafaktan önce saldırıya hazır olamayacaklarını ileri sürüyordu. Von Sanders öfkeyle o akşam saldırıya girişilmesinin gerekli olduğunda ısrar etti. Fevzi, tümen komutanlarının düşüncesine göre bunun mümkün olmadığını söyledi. Askerler yorgun ve açtılar. Araziyi tanımıyorlardı. Yeteri kadar topları yoktu.

Von Sanders, “Grup komutanı sizsiniz, siz ne diyorsunuz?” diye sordu. Fevzi Bey, “Ben de onlar gibi düşünüyorum,” diye cevap verdi. Liman von Sanders hemen o an Fevzi'yi komutanlıktan aldı. Sonradan, “O akşam Anafartalar kesimindeki bütün kıtaların komutasını 19. Tümen Komutanı Mustafa Kemal Bey'e verdim,” diye yazacaktı. “Kendisi sorumluluğu sevinçle karşılayan bir önderdir... Enerjisine tam güvenim vardır.” Mustafa Kemal de o akşam kendi kendini kutlayan bir ruh durumu içinde hatıra defterine şu felsefi düşünceleri not ediyordu: “Tarih ne güzel bir ayna! İnsanlar, özellikle ahlakça geri kalmış soylardan gelenler, kutsal davalar karşısında bile kötü duygularını açıklamaktan kendilerini alamazlar. Büyük tarih olaylarına katılanların davranış ve tutumları, ahlaklarının gerçek niteliğini ortaya çıkarır.”
― Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth Of A Nation

“Bu arada seferin başlangıcından beri mektuplaşmakta olduğu Corinne'e şunları yazıyordu:

“Burada hayat o kadar sakin değil. Gece gündüz durmaksızın başımızın üzerinde şarapneller ve türlü mermiler patlıyor. Kurşunlar ıslık çalarak geçiyor ve bombalarla topların gümbürtüsü birbirine karışıyor. Gerçekten, cehennemde gibiyiz. Neyse ki, askerlerim düşmandan çok daha cesur ve dayanıklı. Öte yandan, içlerindeki inanç, çoğu zaman canlarını feda etmelerini gerektiren emirlerimin yerine getirilmesini çok kolaylaştırıyor. Çünkü, onlara bakılırsa, bu işin yalnız iki yüksek sonucu vardır; ya gazi, muzaffer olmak ya da şehit. Bu sonuncusu ne demektir, biliyor musunuz? Doğrudan doğruya cennete gitmek. Orada Tanrı'nın en güzel kadınları, hurileri onları karşılayacaklar ve ebediyen emirlerine amade olacaklar. Ne büyük mutluluk!”

Mustafa Kemal, “olayların sertleştirdiği karakterini biraz yumuşatmak ve hayatın güzel, tatlı taraflarından zevk duyabilmesine yardım etmek için” biraz roman okumak istediğini mektubuna eklemişti. Corinne'den bir roman listesi çıkarıp İstanbul'da ikisinin de tanıdığı bir arkadaşına vermesini rica ediyordu. O, kendisine gönderirdi. Bunlar, Corinne'in o herkesi büyüleyen tatlı ve zeki konuşmalarının boş bıraktığı yeri belki birazcık doldurabilirdi.”
― Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth Of A Nation

“Oysa bu arkadaşlıkta daha çok romantik bir çeşni vardı. Mustafa Kemal, Batı inceliğiyle yetişmiş, iyi aileden bir genç kızla ilk olarak tanışıyor, Dimitrina ile asıl bu yüzden ilgileniyordu. Aralarındaki flört bir maskeli baloda iyice ilerledi. Mustafa Kemal, boyuna Dimitrina'yla dans etti. İlkönce müzikten konuştular. Genç kız müziği çok seviyordu. Az sonra siyasetten söz etmeye başladılar. Mustafa Kemal, heyecanlı bir ciddilikle, Türkiye'yi Batılılaştırmak ve özellikle kadınları özgürlüğe kavuşturmak yolundaki tasarılarını anlatmaya başladı. Onlar da peçelerini çıkarıp atmalı, bu balodaki kadınlar gibi, erkeklerle konuşup kendilerini bağladığı kölelik zincirlerinden kurtulmalıydılar. Dimitrina, Mustafa Kemal'in bu güçlü, akıcı konuşması karşısında, kendinden geçmiş gibiydi.

O da, Dimitrina'yı kafasında tasarladığı Avrupalı eş olarak görüyordu. Ama, bunun için genç kızı babasından istemesi gerekliydi. O zaman da bir ret cevabıyla karşılaşma tehlikesi vardı. Hıristiyan olan general, kızının bir Müslüman'la evlenmesine razı olur muydu? Kendi de başka bir Bulgar kızına, General Raçko Petrov'un kızına tutulmuş olan Fethi'ye danıştı. Birtakım aracılar yoluyla kız babalarının ağzını arattılar, ama sonuç cesaret kırıcı oldu. General Petrov hiç düşünmeden karşılık vermişti. “Kızımı bir Türk'e vermektense kafamı keserim, daha iyi.” General Kovaçev de, arkadaşı gibi düşünüyordu. Türk Elçiliği'nde verilen bir balo çağrısını kendisi ve ailesi adına nezaketle reddetti. Mustafa Kemal'le Dimitrina birbirlerini bir daha göremediler.*

* Dimitrina, Mustafa Kemal'i hiç unutmadı, çünkü o da genç kızın ailesiyle teması kesmemişti. Dört yıl sonra, Birinci Dünya Savaşı'nın sonlarına doğru, Dimitrina babasıyla İstanbul'a gitmeye kalktı. Orada Mustafa Kemal'i görmeyi umuyordu. Ancak Bulgar cephesinin çökmesi, bu yolculuğu engelledi. Sonraları bir Bulgar mebusuyla evlendi, ondan dul kaldı. (Dimitrina Kovaçey, 9 Ağustos 1966 tarihinde hayata gözlerini yumdu. Yakınlarının anlattğına göre, son günlerde bile Mustafa Kemal'den söz etmekteymiş.) [ç.n.]”
― Lord Kinross, Atatürk: The Rebirth Of A Nation