Status Updates From تاریخ سیاسی کوردها

سێ موقه‌دده‌رن به سه‌ر دێن: مردن و کوشتن و گرانی
دچار سه سرنوشت خواهم شد: مُردن و قتل و گرانی


"قسمتی از یک آواز قدیمی کوردی در منطقه موکریان"

حاکمان قاجاری سر "حمزه آقا" را بریده و بر سر نیزه می‌زنند و در ارومیه می‌گردانند

نواب صفا، نحوه‌ی کشته شدن «حمزه آقا منگور» را چنین روایت می‌کند: حسنعلی خان ویر فوائد به قرآن قسم می‌خورد و به حمزه آقا اطمینان می‌دهد که قصد صلح دارد. اما وقتی حمزه آقا وارد چادر می‌شود چندین نفر بر سر او ریخته و او را می‌کشند و تکه تکه می‌کنند...سفرای خارج بخاطر این رفتارِ زشت، دولت قاجار را بسیار مورد شماتت و توبیخ می‌کنند

دستگاه اداری قاجار به ویژه در مناطق کُردنشین در اوج فساد و ضعف بود. حکومت مهاباد به یک شاهزاده قاجاری به نام لطفعلی میرزا کشیکچی باشی سپرده شده بود. او نیز مانند حکمرانان قبلی با شتاب در پی ثروتمند شدن از طریق اخذ اجباری رشوه و جریمه کردن مردم بود. با شکنجه‌های وحشیانه مردم کُرد را مجبور به دادن هزینه‌های هنگفت می‌کردند تا سرانجام نوبت "حمزه آقا منگور" رسید. نویسنده ارمنی "اسکندر غوریانس" که آنروزها در تبریز

سرگذشتِ حمزه آقا منگور منو یاد بعضی از شخصیت‌های بورخس می‌اندازد که "شجاعت" تقدیرشان است

سالها بعد از کشته شدن ناجوانمردانه‌ی پدربزرگش "باپیرآقا" و مردم کُرد و اشغال مکریان بدست قاجارها، حمزه‌آقا که در اوان جوانی بوده شبانه به پاسبانان ایل قره‌پاپاق حمله می‌برد و به گفته منبعی 31 نفر و براساس منبعی دیگر 70 نفرشان را به قتل می‌رساند. بعد از آن کردها دورش جمع می‌شوند و به قلعه لاجان(نماد اشغال‌گری) حمله

عباس میرزا زندگی‌نامه‌اش را تحت عنوان «شرح حال» نوشته و در آنجا درباره‌ی فتنه کُردهای آذربایجان بحث می‌کند. بعضی از ظلم و ستم‌هایی که از طرف مقامات دولتی بر کُردهای آذربایجان شده را می‌شود غیر مستقیم از آن برداشت کرد

قاجارها و زنده به گور کردن

ایل جاف یکی از ایلات کوچ‌رو بزرگ کُرد بود که از جبل حمرین تا کو‌ه‌های نزدیک سنندج جهت چرا احشام ییلاق و قشلاق می‌کردند...علی‌شاه از شجاعان به نام ایل جاف بود که بدست قاجارها گرفتار آمد. وقتی او و همراهانش را به چوب بستند، در عوض عجز و التماس و اظهار ندامت، مغرورانه بنای بدگویی از حکام قاجار و فحاشی به فرهاد میرزا و ناصرالدین شاه گذاشت. او و چهار نفر دیگر را زنده دفن کردند!!!

پیمان ترکمانچای، کشور را آنچنان ضعیف کرد که تنها به عنوان حایلی مابین روسیه و هندوستان درآمد و این در حالی بود که عباس میرزا این پیمان خفت‌بار را یک پیروزی برای خود قلمداد کرد. چون طبق ماده‌ی 7 آن روسیه تعهد کرده بود که از عباس میرزا و اعقاب وی در جلوس به «تخت شاهی» حمایت کند

یکی از همسایه‌ها میگفت این بار کردها باید رای بدن وگرنه اسامی ترکی کل شهر ارومیه رو می‌گیره...گفتم کاری به رای دادن ملت ندارم اما وقتی اسم کَُردی مغازه‌ها را بزورعوض کردند مگه ما نماینده تو مجلس و شورا نداشتیم؟
گفت چرا
گفتم پس چرا اونموقع خفه خون گرفتند؟...حالا هم دلتو به این شعارهاشون خوش نکن...همه اش باد هواست...در واقع این تویی که انتخاب می‌کنی پارک گل‌ها را بوستانا گُلان بخوانی یا گولرباغی!!؟؟

قاجاری‌ها و کشتن ناجوانمردانه‌ی اسماعیل آقا شکاک و «کمند تدبیر» نامیدنِ این عمل

در ارومیه دو شخصیت معروف کُرد به اسم اسماعیل آقا شکاک بوده‌اند. یکی اسماعیل آقا شکفتی است و دیگری اسماعیل آقا سمیتکو که در تاریخ معروف‌تر است...اسماعیل آقا شکفتی بارها به قاجارها کمک کرده بود مخصوصا در سرکوب کردهای بلباس و جنگ با عثمانی. اما عاقبت او را با وعده و وعید فریفتند و به طرز ناجوانمردانه‌ای کشتند...شاید حقش همین بود!

عسکرخان بیگلربیگ ایل افشار و مدتی هم حاکم ارومیه و یکی از نوکران دلسوز عباس میرزا بود. او همچنین از طرف فتحعلی شاه به عنوان دومین سفیر قاجار در دربار ناپلئون منصوب شد. به هنگام رفتن به اروپا، عسکرخان همراه خود پنجاه هزار تومان کادو به پاریس برده بود. بعد از چهار سال اقامت در آنجا بدون انجام کار مثبتی با ده هزار تومان بدهی برگشت. آن بدهی که بر وی سنگینی می‌کرد را می‌خواست با غارت مردمِ کردستان جبران کند.

احمدآقا از سرکرده‌های سرشناس دوره قاجار بود که دخترش همسر هفدهم فتحعلی شاه بود و به سبب کشتن ناجوانمردانه‌ی یکی از بزرگان معروف کورد به نام "باپیرآقای منگور" لقب خان و بیگلربیگ را نصیب خود کرد. در کتاب "تاریخ افشار" این چنین آمده است:

باپیرآقا از بزرگان ایل بلباس بود که به تهور و جلادت اشتهار داشت. احمدآقا با ارسال نامه‌هایی طرح دوستی با وی انداخت و در شبی که به مهمانی او آمده بود، او و همراهانش را در خواب

شاه سلطان حسین مردی کودن و ضعیف النفس و یکی از فاسدترین شاهان ایران بود. نویسنده‌ی «رسم التواریخ» در باب خوشگذرانی‌های وی چنین نوشته است

قریب به هزار دختر صبیحه‌ی جمیله، از هر طایفه و قوم و قبیله، از عرب و عجم و ترک و تاجیک و دیلم، با قواعد عروسی و دامادی به عقد و نکاح و حباله‌ی خود در آورده و اولادش از ذکور و اناث و کبار و صغار تخمینا به قدر هزار نقر رسیده بودند و همه به ناز و نعمت پرورده بودند

قتل عام مُکریان

شاه عباس در چارچوب سیاستی که برای درهم شکستن شکوه و اقتدار ایلات کورد در پیش گرفته بود، بعد از انتقال ده‌ها هزار خانوار کورد از شمال دریاچه‌ی ارومیه به خراسان و تسخیر قلعه دِم‌دِم و سرکوب ایلات برادوست، بر سر ایلات کورد مُکریان تاخت و در اوج بی‌رحمی آنان را قتل‌عام کرد. در مورد این رویداد تلخ، ملاجلال منجم و اسکندر بیگ ترکان آن را به تفضیل نوشته‌اند و جزو افتخارات شاه عباس به شمار آورده‌اند

قتل عام مُکریان* بعد از مرگ صارم بیگ

تا زمانی که صارم بیگ در قید حیات بود و امارت مُکریان را در دست داشت، قزلباشان نتوانستند امارتش را اشغال کنند. صفویان با نفرت او را کهنه گبر ایزدی می‌نامیدند. مردی بسیار شجاع که با جنگاورانش چندین بار قزلباش‌ها را شکست داد


*
بخش‌هایی از جنوب غرب آذربایجان غربی و قسمت

هر برگی از تاریخ کورد را که ورق می‌زنم فقط با حسرت می‌گویم چرا یک آکیرا کوروساوا نداریم!!! چه داستان‌ها و چه چیزهای با ارزشی که در این حماسه‌ها اتفاق نیفتاده...سلحشورانی که کم از سامورایی‌ها ندارند!!!

در میان کوردها مشهور است که قبل از ظهر اسلام و در زمان ساسانیان قلعه‌ای در ارومیه بوده به نام «دِم دِم». این قلعه بعدها ویران می‌شود و «امیرخان برادوستی» رهبر کوردها شروع به بازسازی آن می‌کند و در برابر شاه عباس قیام می‌کند. وی حدود یک‌سال در برابر لشکر چندهزار نفری صفوی مقاومت می‌کند و در آخر مرگ را به تسلیم ترجیح می‌دهد.
در ادبیات کوردی «امیرخان» به عنوان نماد آزادگی شناخته می‌شود و آوازهای بسیاری در مورد

محمد خدابنده به مراد سوم(سلطان عثمانی) که به ایران حمله کرده، نامه‌ای پر از تمجیداتِ مملو از آیات و شعر و کلمات قصار و ستایش‌های دروغین و چاپلوسی می‌نویسد. اما در این نامه حسابی به کُردها می‌تازد. در واقع این کینه‌ورزی شدید، شاید به این بر می‌گردد که او و اجداد صفوی‌اش با ان همه قتل‌عام، نتوانستند کردها تحت کنترل خود در بیاورند. او نامه‌اش از کردها چنین یاد می‌کند:

اخلاف کرام ابلیس و معدن شر و منبع ضر

ایران بالاخره از این خشونت‌ها و کشتاری که صفوی انجام می‌‌داد چنان ضعیف شد که عثمانی‌ها فرصت را مغتنم شمرده تا اختلافات گذشته بین خود و ایران را زنده کنند. شرطشان برای آتش‌بس این بود که اسب نیروهای عثمانی بر هر کجای سرزمین ایرانی پا گذاشته باشد، می‌باید ضمیمه قلمرو عثمانی گردد!!!

***
این سبک تفکر احمقانه هنوز در وجود فاشیستهای ترکیه باقی مانده و خود را صاحب نصف کره زمین می‌دانند

چه بُکش بُکشی تو خاندان صفوی حکفرما بوده. اینا حتی به خودشون هم رحم نمی‌کردن. وای به حال مردم اون دور و زمونه!!!...هرکی به قدرت میرسه تا میتونه برادرهاشو میکشه. حتی پریخان که کمک میکنه برادرش محمد خدابنده به سلطنت برسه، به دستورِ همان برادر خفه‌اش می‌کنند و بعدش هم ارثش رو میدن به قاتل!!!

سران قزلباش نسبت به ایرانی‌ها نفرت عجیبی داشتند، مهدعلیا همسر ایرانی محمد خدابنده در آغوشش می‌کشند

این دیدگاه و مواضع تند نسبت به حاکمان و عوامل تُرک، ناخودآگاه در میام کوردها بوجود نیامده، بلکه ماحصل انباشته شدن تجربه و خاطرات تلخ چندین نسل است. فولکلور کوردی داستان‌های بسیاری از این دارد که چگونه آنها با توسل به انواع حیله و ترفند از جمله با دلنوازی و وعده و دوستی و سوگند به قرآن، اعتماد روسا و رهبران کورد را جلب کرده‌اند اما بدون رعایت اصول بدیهی عُرف انسانی آن‌ها را به قتل رسانده‌اند.
این رفتار

شاهان و تاریخ‌نویسان صفوی و قاجاری، قیام‌های کورد برای آزادی را یاغیگری دانسته و آن را طغیان و فتنه و آشوب و غائله نامیده‌اند.
کوردها را گبر وایزدی و یاغی نامیده‌اند اما جنگجویان خود را مسلمان و غازی و مجاهد نام برده‌اند.
پیمان‌شکنی و توطئه‌های ناجوانمردانه برای از بین بردان سران کورد را «لطائف الحیل، تدبیرات صائبه» و زیرکی نبوغ حاکمان خود شمرده‌اند.

کوردها هم آنها را بسیار پست‌ و نانجیب می‌دانستند زیرا

نویسنده‌ای ارمنی که در سال 1297 در مهاباد بوده است ، علت شرکت ایل زرزا* در جنبش و مبارزات کُردی را از ابراهیم‌خان زرزا پرسید. وی در جواب می‌گوید:

هرکه دست از جان شسته، هرچه از دستش بیاید می‌کند. آن ظلم که ما دیده‌ایم، چگونه از خاطر فراموش می‌شود... از این بابت است که انتقام، جگر مرا آتش می‌زند

* سالها پیش از آن، زرزاها و شکاک‌ها فریب وعده‌های قاجاری را خوردند و در سرکوب هم‌خون‌های خود یعنی بلباس‌ها نقش

نوراله‌بیگ حکاری از همدستان بدرخان در کردستان باکور(شمالی) بود که در مقابل تهاجمات عثمانی ایستادگی کرد و بعد از شکست قیام به منطقه ترگورِ ارومیه پناهنده شد. مقامات عثمانی از حاکم آذربایجان تقاضای دستگیری و استرداد نامبرده را کردند و او دستور دستگیری و تحویل نوراله بیگ به مامورین عثمانی را داد. اما کردها حاضر به تسلیم کردن نوراله بیگ نشدند و نیروی نظامی قاجار برای سرکوب کردها شتافتند. در مقابل مردم مرگور و ترگور

در كتاب حاجی‌بابای اصفهانی خوانده بودم که در زمان سلطنت فتحعلي‌شاه وزيرمختار انگليس مقداری سيب‌زمينی برای دولت ايران هديه آورده و گفته بود كه اگر اين گياه را در ايران بكاريد هرگز دچار قحطی نخواهيد شد، زيـرا كشت و زرع آن آسان اسـت و محصول فراوان مي‌دهد و بخوبی جانشين نان مي‌گـردد ولـی صـدراعظم فتحعلی‌شاه قبـل از دريافـت سيب‌زمينی گفته بود چقدر به من رشوه می‌دهيد كه كشت اين گياه را در ايران رايج كنم.

آن هنگام

جایگاه رشوه در دوره قاجار

كُنت گوبينو وزيرمختار فرانسوی در دربار قاجار در كتاب «سه سال در آسيا» می‌نويسد: يكي از عيوب و در اصل بلاهائی كه در ايران ريشه دوانيده و قطع ريشه آن هم بسيارمـشكل و بلكه محال مي‌باشد "رشوه‌گيری" است. اين امر بقدری رايج است كه از شاه گرفته تـا آخرين مـأمور جـزء دولت رشوه می‌گيرد و در عين حال هيچ كسی هم صدايش درنمی‌آيد. گویی تمام مأمورين و مستخدمين ايراني از بالا تا پائين هم‌پيمان

جایگاه رشوه در دوره قاجار

كُنت گوبينو وزيرمختار فرانسوی در دربار قاجار در كتاب «سه سال در آسيا» می‌نويسد: يكي از عيوب و در اصل بلاهائی كه در ايران ريشه دوانيده و قطع ريشه آن هم بسيارمـشكل و بلكه محال مي‌باشد رشوه‌گيری است اين امر بقدری رايج است كه از شاه گرفته تـاآخرين مـأمور جـزء دولت رشوه مي‌گيرد و در عين حال هيچ كسي هم صدايش درنمي‌آيد گویی تمام مأمورين و مستخدمين ايراني از بالا تا پائين هم‌پيمان

دربار قاجار در عصر فتحعلي‌شاه به اوج فساد رسيد. بعضي از منابع مي‌گويند شمار زنان فتحعلی شاه به هزار تن رسيده بـود. و ايرانشناس معـروف، «لردكرزن» در اين باره مي‌نويسد:

با اين كثرت و تعدد نسل حال و روز رعايای بدبخت ايران معلوم است. معمولا تمام اين شاهزادگان و شاهزاده خانمها از دولت حقوق مي‌گرفتند و گذشته از آن حكومت شهرهای ايران بدست شاهزاده‌هـا بود و غالب آنها در يك شهرستان بالارث فرمانفرما بودند و مانند ملخ‌های

از بین بردن امارات کُردی در آذربایجان: امارت برادوست

ایلات ترک با کمک صفویان، بعد از چند نسل توانستند در ارومیه سكونت کنند و بر شهرها و قلاع دست يابند و كُردها را به روستا و نواحی كوهستاني برانند. حكمرانی امارت کُردی «برادوست» از بین رفت و ايلات حيدرانلو و جلالي آواره کردند و شقاقی، دُنبلي، پازوكی و مافی که جزوایلات کُرد بودند را از نظرزبان و مذهب به كلی تغيير دادند

پس از مهاجرت دادن چندین ایل بزرگ کُرد به خراسان و سپس مهاجرت دادن ایلات ترک به ارومیه، رابطه کُرد و ترک رنگ خصومت شدیدی به خود گرفت.
ترک‌ها از لحاظ نظامی و سیاسی پشتیبانی مادی و معنوی دولت مرکزی را داشتند و کردها را اشرار می‌نامیدند و از به کاربردن هیچ خشونتی ابایی نداشتند.
از طرف دیگر، کردها آنها را اشغال‌گر سرزمین‌شان می‌دانستند و هر لحظه که فرصتی دست می‌داد به آنان حمله می‌بردند و خون‌های زیادی بر زمین می‌ریخت

شاه عباس، کلب علی خان قزلباش را به عنوان حکمران ارومیه انتخاب می‌کند و با آنکه کُردها در جنگ‌های متمادی با صفویه کشته‌های زیادی داده‌اند اما دوباره نیرو برای مبارزه با کلب علی خان و قزلباش‌هایش که سرزمین آنها را اشغال کرده‌اند، جمع می‌کنند. مبارزان کُرد این بار از محال دشت و ترگَور گرد آمده‌اند. اما دوباره نیروهای صفویه به کمک قزلباش‌ها می‌آید و کردها شکست می‌خورند. اما این سرآغاز نبردهای جدیدی می‌شود