Status Updates From هویت ایرانی و زبان فارسی

مسکوب برای ایرانی‌ها در عبورشون از واقعه‌ی حمله‌ی اعراب، خودآگاهی و اراده‌ی زیادی قائل شده. تو عقایدش ملت ایران رو به صورت یک‌نفر دیده و با این دید ازش صحبت کرده؛ در حالی‌که در بُعد بزرگ‌تر ملت، قضیه خیلی پیچیده‌تره.

زبان هم اساسی ترین وسیله ارتباط است و هم مناسب ترین وسیله است برای صورت دادن اندیشه، و همچنین برای بیان حسیات. شاید بتوان گفت زبان ماده تفکر است همان طور که سنگ یا موم ماده مجسمه است. اندیشه در زبان جسمانیت میپذیرد. برای اینکه مردمی پراکنده، صورتمند (صاحب صورت صاحب فرم) و از حسیات همدیگر خبردار شوند و «همحسی» پیدا کنند و در نتیجه به صورت یک مجموعه اندام وار (ارگانیک) درآیند - ملت بشوند ـ وسیله ای بهتر از زبان ندارند

.
.
تنها در دو چیز ما به عنوان ایرانی از مسلمانهای دیگر جدا می شدیم؛ در تاریخ و زبان. و درست بر همین دو عامل هویت ملی یا قومی خودمان را بنا کردیم یکی (تاریخ)، پشتوانه، توشه راه و تکیه گاهمان بود و دیگری (زبان)، شالوده، پایگاه و جان پناه حصاری که در آن ایستادیم.

بدانک اگرچه در طریقت، کتب مطوّل و مختصر بسیار ساخته‌اند و در آن بسی معنی و حقایق پرداخته، لیکن بیشتر به زبان تازی است و پارسی‌زبانان را از آن زیادت فایده‌ای نیست.
با یار نو از غم کهن باید گفت
با او به زبان او سخن باید گفت
لا تَفعل و اَفعل نکند چندان سود
چون با عجمی، کُن و مکُن باید گفت

مرصاد العباد، فصل دوم

(در تأکید پارسی نویسی!)

در اینجا «امر به معروف و نهی از منکر» معنا پیدا می‌کند و متشرع متکلف است، بر طبق احکام شرع، کسانی را وادارد و کسانی را از کارهایی باز دارد. اما در دومی (طریقت) «راه» تجربه‌ای درونی، شخصی و خصوصی است؛ نقشه‌ای کلی و عمومی ندارد. نتیجه این می‌شود که «من اگر نیکم اگر بد تو برو خود را باش».

شریعت و طریقت هر دو به معنی راه است. در اولی احکام «راه» یعنی چگونگی رفتار، آیین و مقررات آن معین است و باید بر طبق آن رفت، «ره چنان رو که رهروان رفتند» اما در دومی «راه» باید گشوده شود، باید خود را بنماید و همچنانکه پیدا می‌شود پیموده شود. «خودْ راه بگویدت که چون باید رفت» ...
ادامه در آپدیت بعدی...

ما به حکم آنکه پیرو یک آیین و مسلک و یک ایدئولوزژی به نام اسلام هستیم که در آن عنصر قومیت وجود ندارد، نمی‌توانیم نسبت به جریان‌هایی که بر ضد این ایدئولوژی، تحت نام و عنوان قومیت و ملیت صورت می‌گیرد بی‌تفاوت باشیم»
خدمات متقابل اسلام و ایران، انتشارات صدرا، ۱۳۵۹، ص ۵۰ و ۵۲

«مسئلهٔ ملّت‌پرستی در عصر حاضر، برای جهان اسلام مشکل بزرگی به وجود آورده است. گذشته از اینکه فکر ملیت‌پرستی برخلاف اصول تعلیماتی اسلامی است، زیرا از نظر اسلام همهٔ عنصرها علی‌السّوا هستند، این فکر مانع بزرگی است برای وحدت مسلمانان...
ادامه در آپدیت بعدی...

… غرالی می‌گوید:
نوروز و سده باید که مندرس شود و کس نام آن نبرد … یا آنچه برای سده و نوروز فروشند چون سپر و شمشیر چوبین و بوق سفالین، این در نفس خود حرام نیست، اما برای اظهار شعارِ گبران حرام است و مخالف شرع است و هرچه برای آن کنند نشاید.
کیمیای سعادت - صفحه‌ی ۷۸

توجه داشته باشیم که اسلام دین جهانی بود، فارغ از قوم و قبیله و ملت و نژاد (انما المومنون اخوه) ولی مبلغان و مجاهدان آن، نه تنها از قوم و قبیله‌ای ویژه بودند، نه تنها این ویژگی را از یاد نبرده بودند، و نه تنها آن می‌بالیدند و به دیگران فخر می‌فروختند، بلکه حتی در میان خودشان هم واقعاً بر سر برتری قبیله‌ای و طایفه‌ای، بر سر نژاد و نسب تعصب می‌ورزیدند و زد و خورد داشتند.

قابل توجه دوستانی که استفاده از عبارات عربی در متون خود را با استفاده‌ی غربیان از لاتین یکی می‌دانند، اینجا آقای مسکوب به خوبی تفاوت را نشان می‌دهد

عربی، زبانِ قومی بود که دین تازه‌ای را با جهاد به سرزمین‌های دیگر برده بود. کتاب دین هم به همین زبان بودند. به این ترتیب هر نوع استقلال ملی یا فرهنگی، هر نوع بیرون آمدن از سلطهٔ مادی یا معنوی قوم غالب، ناچار مسئلهٔ زبان را مطرح می‌کرد. … زبانِ دین و زبانِ حکومت عرب، بدجوری یکی شده بودند و پرداختن به زبان (عربی یا فارسی) معنایی سیاسی و «ملّی» پیدا کرده بود.

گسترش مسیحیت اساسا متکی به نیروی نظامی نبود … به همین سبب زبان رسمی و نوشتاری ملت‌های جدید اروپایی (ملت‌های مسیحی) در جریان پیداش و تکوین خود ناچار نبود در قبال دین وضع بگیرد.
زبان لاتین، زبان دین و فرهنگ بود. معمولاً نقش زبان عربی را در امپراتوری اسلام، به زبان لاتین در اروپای قرون وسطا تشبیه می‌کنند. این مقایسه فقط تا اندازه‌ای پذیرفتنی است نه بیشتر ….

اکثراً گفته می‌شود که فردوسی زنده‌کنندۀ ملیّت ماست. این حرف چندان دقیق نیست. پیش از فردوسی، حسّ ملّی ما زنده بود. در آغاز قرن چهارم ما ملّت نورسیدۀ سرزنده و جوانی بودیم. به رودکی نگاه کنید؛ وقتی که می‌گوید:
شــاد زی با ســیاه‌چشـمان شــاد
که جـــهان نیست جز فسانه و باد
زبان حالِ چنین ملّتی است که به میدان آمده و مرد زندگی است، بدون اینکه خوش‌باوری یا توهّمی دربارۀ آن داشته باشد.

ما ملیت یا شاید بهتر باشد بگوییم هویت ملی (ایرانیت) خودمان را از برکت زبان و در جان پناه زبان فارسی نگه داشتیم با وجود پراکندگی سیاسی در واحدهای جغرافیایی متعدد و فرمانروایی عرب، ایرانی، و ترک. ایران و بویژه خراسان آن روزگار از جهتی بی شباهت به یونان باستان یا به آلمان و ایتالیا تا نیمه دوم قرن نوزدهم نبود. در این کشورها یک قوم و یک ملت با زبان و فرهنگی مشترک و نوعی فرهنگ یکپارچه، توأم با اختلاف در حکومت وجود داشت.