انجمن شعر discussion
مقالات و مباحث
>
بررسی اجمالی وزن در غزل یا چامه
date
newest »
newest »
"يك تعريف ساده از غزل"**
از قرن ششم به بعد ،بخش ِ آغاز ي ِ قصيده كه بيشتر متضمن
موضوعات ِ عاشقانه بود از قصيده جداگشت و قالبي مستقل به نام ِ غزل پديد آمد.(غالباً ازشش تا شانزده بيت/يا هفت تا پانزده بيت) بنابراين قالب ِ غزل از لحاظ ِ قافيه مانند ِ قصيده است؛يعني دو مصرع ِ بيت ِ اوّل با مصرع ِ دوّم ِ بيت هاي ديگر هم قافيه مي باشند.به بيت اوّل ِ غزل مطلع و به بيت ِ آخر ، مقطع گويند كه شاعر در صورت لزوم تخلص ِ خود را در بيت ِ آخر بيان مي كند
***
درود دوست بزرگوارم/بسيار آموختم و استفاده كردم/به نكات ظريفي اشاره كرديد /ضرباهنگ ها و شگفتي ِ آواهاي ساكن «همان ديرندها، لگاتوها،استاكاتوها،روباتوها كه در موسيقي هم داريم»/از اهتمام تان
سپاسگزارم
جیرجیرک و مهیار عزیز از نظر لطف شما سپاسگزارم
نقد برخی دوستان بر روی غزلها، (چه در این گروه و چه در گروه داستان کوتاه) مرا متوجه برداشتی نادرست از مفهوم غزل کرد و سبب شد تا این نوشته کوتاه را در مورد غزلسرایی تدوین کنم. این نوشته به انواع غزل می پردازد و به دلیل در دسترس بودن غزلیات حافظ در نزد همگان، تنها به مثال هایی از این شاعر اشاره دارد.
تعریف کلاسیک
در تعاریف کلاسیک، غزل را شعری حاوی مضامین عاشقانه، عرفانی، اخلاقی و نصایح و بر پایه اوزانی خوش و مطبوع با ابیاتی بین هفت تا پانزده بیت دانسته اند که مصرع اول و دوم و پس از آن، ابیات زوج از اصلوب قافیه و ردیف یکسانی تبعیت می کنند. (شکل زیر - نماد ستاره نشان گر ردیف و قافیه است) {ر.ک. زیبایی های سخن، چاپ پیام، 1350، صص 8 و 9)
.........................* .........................*
.......................... .........................*
.......................... .........................*
.
.
.
دسته بندی غزلها از روی رعایت وزن جاری
به تحقیق دریافتم که غزل را به دو صورت عام می توان یافت که آنها را به صورت زیر از هم تمیز داده ام:
1. غزلهایی با ضرب آهنگ تام
2. غزلهایی بدون ضرب آهنگ تام
نوع اول غزلهایی هستند که شاعر وزن عروضی را به صورت کامل در تمامی ابیات رعایت می کند. از این دست غزلها مثال بسیار می توان زد. مانند غزل زیر:
بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم
فلک را سقف بشکافیم و طرحی نو دراندازیم
اگر غم لشکر انگیزد که خون عاشقان ریزد
من و ساقی برو تازیم و بنیادش براندازیم ...(الخ)
همانطور که مشاهده می شود وزن (مفاعیلن، مفاعیلن، مفاعیلن، مفاعیلن) از ابتدا تا انتهای غزل مشخصا رعایت شده است.
اما نوع دوم غزل اینگونه نیست و بسان آهنگ (ملودی) علاوه بر ضرب آهنگ، سکوت (سکته) نیز دارد. مانند شعر زیر:
ای صبا نکهتی از خاک ره یار بیار
ببر اندوه دل و مژده دلدار بیار
وزن جاری بر این پایه است: "مفاعیلن، مفاعیلن، مفاعیلن، مفاعیل"
اما در بیت دوم مشاهده می شود که وزن منتخب، در کلیت نقیض وزن آغازین است.
نکته ی روحفزا از دهن یار بگو
(مفاعیلن، مفاعیلن، مفاعیلن، م َ)
نافه ی خوش خبر از عالم اسرار بیار
(مفاعیلن، مفاعیلن، مفاعیلن، مفا)
حال پرسشی بوجود می آید که با وجود این نابسامانی ظاهری چرا آوای وزنی ناخوشایند از این غزل و مانند آن استنباط نمی شود؟
دلیلش، شگفتی آواهای ساکن است. این آواها با سکون خوانده می شوند ولی در وزن اثر می کنند. بررسی وزن نه بدان سادگی است که در کتب دبیرستانی نوشته شده است که ظرافت بسیار دارد و در این نوع اشعار با موسیقی گره خورده است.
جمعبندی و نتیجه گیری
برای نقد اصولی وزن یک غزل، باید ابتدا و به درستی غزل را خواند. در بسیاری از موارد که ناهمگونی وزنی را مشاهده می کنیم دلیلش نادرست خواندن غزل است.
پس از درست خواندن غزل، فارغ از بررسی آکادمیک، جاهایی یافت می شود که شکست وزنی به شکلی ناخوشایند ظهور می کنند. که آنجا ضعف شاعر است. من حدس می زنم پدیداری این نوع از شعر بدین شکل فرار از قالبهایی مثل مثنوی باشد که هرگز نمی توان ضرب آهنگ آنها را نادیده گرفت.