Πλάτων: Η αληθινή Φιλοσοφία και οι δυσφημιστές της

Πλάτων

427-347 π.Χ.

 

Τι είναιαληθινή φιλοσοφία;

 

§1

Ι. Μεταξύ θρύλου και ιστορικήςαφήγησης, πρώτος χρησιμοποίησε την έννοια του φιλοσόφουο Πυθαγόρας. Όταν τον ρώτησε ο Λέων, ο τύραννος του Φιλούντος, γιατη μέγιστη τέχνη του, ο Πυθαγόρας απάντησε πως δεν ξέρει καμιά άλλη τέχνη παράπως ο ίδιος είναι φιλό-σοφος:υπάρχουν λίγοι άνθρωποι στη ζωή που διερευνούν με μεγάλη προσοχή τη φύση τωνπραγμάτων και περιφρονούν όλα εκείνα που επιδιώκουν οι άλλοι, όπως είναι η δόξακαι το χρήμα. Πριν από τον Πλάτωνα προσέγγισε  για πρώτη φορά την έννοιατου φιλοσόφου ο Ηράκλειτος, με βάση κείμενό του. Γράφεισυγκεκριμένα:

 

«χρὴ εὖ µάλα πολλῶν ἵστορας φιλοσόφους ἄνδρας Εἶναι = Είναι ανάγκη οι φίλοι της σοφίας να έχουν γνώσηγια πάρα πολλά πράγματα» (απ. 35).

 

Ο φίλος της σοφίας, κατά Ηράκλειτο,πρέπει να είναι κάτοχος πολλών γνώσεων όχι με την έννοια μιας στείραςπληροφοριακής πολυμάθειας, δηλαδή με την έννοια της συσσωρευμένηςπληροφορίας ή των ασυνάρτητων ακαδημαϊκών αφηγήσεων, πουαποδιώχνουν τους νέους από τη φιλοσοφία, αλλά με εκείνη της συγκροτημένηςγνώσης, κατά την οποία οι φράσεις και οι εκφράσεις, γενικώς η γλώσσα,ο λόγος, εύτακτα και με ισχυρή, ισχυρότατη δύναμη διείσδυσης στηνουσία των πραγμάτων, αποκαλύπτουν βαθιά νοήματα της ζωντανήςπραγματικότητας, ικανά να οδηγούν το βίο των ανθρώπων. Με τον Ηράκλειτο λοιπόναρθρώνεται μια πρώτη μορφή διαλεκτικού-κατανοητικού λόγου, που θααναπτυχθεί περαιτέρω πιο ρητά και πιο συνθετικά από τον Πλάτωνα και τονΑριστοτέλη, για να φτάσει τελικά στη φιλοσοφικο-ιστορική του ολοκλήρωση από τονΧέγκελ.  

ΙΙ. Με τον Πλάτωνα έχουμεμια νέα προγραμματική σύλληψη της έννοιας της φιλοσοφίας, όπου η τελευταίατείνει να βρίσκει τον πραγματικό εαυτό της, να εκδηλώνει τη μοναδική της ζωτικότητα, μέσα απόδιαρκή αντιπαράθεση με την ευρέως διαδεδομένη φιλοσοφική αντίληψη της ρητορικήςκαι της σοφιστικής. Έτσι συμβαίνει να ανήκει στον Πλάτωνα κατ’ εξοχήν η τιμήνα προσδιορίσει την έννοια της φιλοσοφίας με έναν απαράμιλλα διαλεκτικό τρόποκαι εν τέλει καθοριστικό για τη διαχρονική εξέλιξη της ίδιας της φιλοσοφίας. Στους διαλόγουςτου επεξεργάζεται με θαυμαστή ακρίβεια την αυθεντική έννοια της φιλοσοφίας. Γιαπαράδειγμα διαβάζουμε στην Πολιτεία (521c1-8):

«Θέλεις να εξετάσουμε, με ποιο τρόπο θααποκτήσει η πόλη τέτοιους ανθρώπους [=δηλαδή εκείνους που τους χαρακτηρίζει οτρόπος ζωής της αληθινής φιλοσοφίας (521b2)] και πώς θα τους ανεβάσει κανείς στο φως, ακριβώςόπως λέγεται για κάποιους ότι ανέβηκαν από τον Άδη στους θεούς; … Αυτό όμως δενμπορεί να είναι κάτι σαν να στρίβεις ένα νόμισμα κορώνα-γράμματα αλλά έναπέρασμα της ψυχής από κάποια σκοτεινή σαν νύχτα ημέρα σε μια αληθινή ημέρα, μιαεπιστροφή στο αληθινό ον, για την οποία θα πούμε ότι είναι η αληθινή φιλοσοφία».

Έργο, κατά ταύτα, της αληθινήςφιλοσοφίας είναι να αποσπάσει τηνψυχή από την περιοχή του γίγνεσθαι,όπου κυριαρχεί μια συνεχής και χωρίςτάξη μεταβλητότητα του αισθητού κόσμου και όλα υπόκεινται σε γένεση καιφθορά, και να τη στρέψει στην περιοχήτου Είναι, όπου βασιλεύει η σκέψη και ενοικεί η αμετάβλητη, ανώλεθρη Ιδέα.Η φιλοσοφία, συνεπώς, είναι αληθινή στο μέτρο που ενεργοποιεί σωστά τησκέψη και κατευθύνει τον άνθρωπο προς το Είναι του Πράγματος, κάτι που οιαισθήσεις δεν είναι σε θέση να το εγγυηθούν.

 

§2

 

     Ο Πλάτων, στηνεποχή του, προσλαμβάνει τη φιλοσοφία σε όλες τις δυνατές εκφάνσεις της.Όταν μιλάμε για φιλοσοφία, σημειώνει, «δενμιλάμε για ένα τυχαίο πράγμα, αλλά για τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να ζεικανείς» (Πολιτεία352d). Επομένως αναζήτησε στη ζωή του εκείνη τη φιλοσοφία, που θα του επέτρεπεόχι απλώς να επιβιώνει, αλλά να βιώνει τη ζωή ως αγαθό. Αυτή τη φιλοσοφία τηνονόμασε αληθινή και τη διέκρινε από την κατ’ επίφαση φιλοσοφία των πονηρώνπολιτικών και των δασκάλων της σοφιστικής ρητορικής. Γενικώς τη διέκρινε μεσαφήνεια από όλους τους θορυβοποιούς της μαζικής πολιτικής ή άλλης παρόμοιαςκουλτούρας, οι οποίοι πωλούσαν την εν λόγω κουλτούρα, όπως ο έμπορος ταπροϊόντα του. Στην Έβδομη Επιστολή γίνεται σχετικά άκρωςαποκαλυπτικός:

«Όταν ήμουν νέος …υπολόγιζα, αμέσωςμόλις γίνω κύριος του εαυτού μου, ν' ασχοληθώ με την πολιτική. Τότε βρήκα τηνεξής κατάσταση στα πολιτικά πράγματα της πόλης: Μετά από την κατακραυγή πολλώνεναντίον του πολιτεύματος που είχαμε τότε, έγινε μεταβολή και ήρθαν στηνεξουσία πενήντα ένας πολίτες, ένδεκα στην πόλη, δέκα στον Πειραιά  … καιτριάντα έγιναν ανώτατοι άρχοντες με απόλυτη εξουσία. Είδα πως μέσα σε λίγοχρόνο οι άνθρωποι αυτοί έκαναν το προηγούμενο καθεστώς να φαντάζει σανχρυσή εποχή. Μεταξύ άλλων έστειλαν τον αρκετά ηλικιωμένο φίλο μου Σωκράτη,που γι' αυτόν εγώ δε θα δίσταζα να πω ότι ήταν ο δικαιότερος άνθρωπος τηςεποχής του, μαζί με άλλους σε κάποιον πολίτη για να τον συλλάβει και να τονοδηγήσει διά της βίας στο θάνατο· κι αυτό βέβαια για να τον κάνουν με το στανιόσυνένοχο στις ενέργειες τους. Εκείνος όμως αρνήθηκε να υπακούσει και προτίμησενα κινδυνεύσει να πάθει οτιδήποτε, παρά να γίνει συνεργός τους σε ανόσιεςπράξεις. Καθώς λοιπόν τα έβλεπα όλ' αυτά και μερικά άλλα παρόμοια, όχιασήμαντα, αγανάκτησα κι αποτραβήχτηκα από κείνα τα κακά. Να ερευνώ βέβαια δενέπαψα … και στο τέλος κατάλαβα, ότι καμιά απολύτως από τις σύγχρονες πολιτείεςδεν κυβερνιέται σωστά  … κι έτσι αναγκάστηκα να κάνω το εγκώμιοτης αληθινής φιλοσοφίας και να λέω ότι μέσ’ απ' αυτήν είναι δυνατόν ναδει κανείς το δίκαιο παντού, και στης πολιτείας και στων ατόμων τη ζωή και ότιεπομένως οι γενεές των ανθρώπων δεν θα πάψουν να υποφέρουν, παρά τότεμόνο, όταν, ή εκείνοι που σωστά και γνήσια φιλοσοφούν, πάρουν στα χέριατους την πολιτική εξουσία, ή οι πολιτικοί ηγέτες, από μια θεία βουλή,φιλοσοφήσουν αληθινά».

Ο αληθινός φιλόσοφος δεν πνίγεται μέσαστο ομιχλώδες θέαμα της καθημερινής βιο-πολιτείας· απλώς τοατενίζει με ένα νηφάλιο βλέμμα και συνεχίζει την ανοδική του πορεία  προς τον κόσμο του αγαθού. Γνωρίζειβαθύτερα  και αυθεντικά τον κόσμο της καθημερινής ύπαρξης, όταν τον θεάταιαπό απόσταση, δηλαδή όταν δεν κυλιέται μέσα στο βόρβορο και τη διαφθορά πουκυριαρχεί.

§3

 

Σε αντίθεση προς τους αληθινούςφιλοσόφους υπάρχουν κι εκείνοι που δυσφημούν τη φιλοσοφία. Αυτοίείναι, όπως λέει ο Πλάτων στην Πολιτεία (559κ.εξ.), είναι οι διάφοροι κηφήνες, που περιπλανιούνται άσκοπα σεπολλά και ποικίλα πράγματα, κατατρίβονται με την ηδονή και τηνπολυτέλεια, παίρνουν από κοντά τη μια ή την άλλη εξουσία και λένε κάθε φοράό,τι ανόητο, που θεωρούν ως το πιο στοχαστικό. Δεν έχουν καμιά αρχή και τάξηστη ζωή τους, είναι βυθισμένοι μέσα στην ποταπότητα και τη διαφθορά,χαρακτηρίζοντας μάλιστα μια τέτοια βιο-πορεία ελεύθερη και ευδαιμονική.Παρουσιάζει ως εξής ο κορυφαίος αυτός Έλληνας φιλόσοφος τον αντιπροσωπευτικότύπο τέτοιων κηφήνων:

«Περνάει τη ζωή του καθημερινά κάνονταςτο χατίρι της μιας ή της άλλης επιθυμίας, άλλοτε μεθώντας με κρασί και με τουςήχους του αυλού, άλλοτε πίνοντας μόνο νερό, προσπαθώντας να αδυνατίσει, άλλοτεπάλι γυμνάζοντας το σώμα του, άλλοτε αδρανοποιημένος και αδιαφορώντας για όλακαι άλλοτε παριστάνοντας ότι τάχα ασχολείται με τη φιλοσοφία. Συχνάαναμειγνύεται με τα πολιτικά, πετάγεται πάνω και λέει και κάνει ό,τι θέλει …Δεν έχει καμιά τάξη στη ζωή του ούτε συνοχή μέσα του…» (Πολιτεία,561). 

Δεν αρκεί όμως αυτή η εξαχρείωση μόνο· υπάρχουν και πολλοί άνθρωποι που τους θαυμάζουν, ακριβώς όπως στους δικούςμας καιρούς πολλοί οπαδοί κομματικών ή άλλων μηχανισμών, όσο πιο πολύ οικομματικο-πολιτικοί τους ταγοί, οι χαμερπείς θεσιθήρες του δημόσιου βίου, είναιβουτηγμένοι μέσα στη διαφθορά, τόσο πιο θερμά και φανατικά τους εγκωμιάζουν.

§4

Απέναντι σε όλα τούτα και σε εκείνους πουδυσφημούν τη φιλοσοφία, ο αληθινός φιλόσοφος ταυτίζεται οντολογικά μετην ανοδική πορεία προς το απαράλλαχτα αμετάβλητο: προς τον διαυγέστατο κόσμοτου αγαθού, προς τον «υπερουράνιο τόπο» (Φαίδρος 249c) της σκέψης.Πρόκειται για μια ανερχόμενη ζωή προς την Ιδέα του θείου, όπουη ψυχή αποκαθαίρεται και συμμετέχει σ’ αυτή την Ιδέα, όπως επίσης και οι θεοίοι ίδιοι, είναι θεοί, επειδή συμμετέχουν στην εν λόγω Ιδέα: οι θεοί αναδύονταιαπό το θείο και όχι αντίστροφα (ό.π.).  Ο αληθινός φιλόσοφος μπορεί ναακολουθεί την ως άνω ανερχόμενη ζωή, γιατί πρωτίστως είναι φιλομαθής· κατ’ αυτή την έννοια είναι εκείνος ο άνθρωπος που δύναται να σκεφτεί αυτόπου είναι. Τι είναι; Είναι η καθαρή νοητικά ψυχή, που περισυλλέγεται απότις αισθητηριακές χθαμαλότητες του σώματος και από τις αναρίθμητες ανοησίες του(Φαίδων 66b κ.εξ.). Βγαίνει συγχρόνωςέξω από τη συνήθεια των καθημερινών της απομιμήσεων και με βάσητην ηθική διαίσθηση συγκροτεί βεβαιότητες για θεμελιώδειςαλήθειες., εναρμονισμένες πλήρως με την αντικειμενική πραγματικότητα.Στον Θεαίτητο φιλοτεχνείμε τις ακόλουθες εικόνες όλη αυτή την πολύτιμη συγκρότηση του αληθινούφιλοσόφου:

Ι. «Οι φιλόσοφοι από νέοι δεν ξέρουν τοδρόμο για την αγορά ούτε πού είναι το δικαστήριο ή το βουλευτήριο ή κάποιο άλλοδημόσιο κατάστημα της πόλης. Και τους νόμους και τα ψηφίσματα, τα προφορικά ήτα γραπτά, ούτε τα βλέπουν ούτε τα ακούνε. Και η σπουδή που δείχνουν οιπολιτικές συντεχνίες για την εξουσία και οι συνεδριάσεις και τα τραπέζια και τανυχτερινά γλεντοκόπια με τις αυλητρίδες ούτε στον ύπνο τους δεν τους συμβαίνουν»(Θεαίτητος, 173).

ΙΙ. «Ο φιλόσοφος μόνο με το σώματου  βρίσκεται στην πόλη και παρεπιδημεί· ο νους του όμως …πετάει πάνω απότη γη … και πέρα από τον ουρανό …και ερευνά τη φύση των όντων. Και ότανπρόκειται για βρισιές, δεν συνηθίζει να βρίζει κανέναν, αφού δεν ασχολήθηκεποτέ με κανέναν… Όταν ακούει να εγκωμιάζουν κανένα βασιλιά ή τύραννο νομίζειπως ακούει να μακαρίζουν κανένα χοιροβοσκό ή βουκόλο που αρμέγει γάλα. Νομίζειμάλιστα πως οι βασιλείς και οι τύραννοι φυλάνε και αρμέγουν ζώα πιο δύστροπακαι πιο ύπουλα από τους ποιμένες και πως, επειδή τους λείπει η σχόλη, γίνονταικατ’ ανάγκη εξίσου αγροίκοι και απαίδευτοι, όπως οι ποιμένες» (ό.π.).

 

Τελικά, ο Πλάτων ο ίδιος ταυτίστηκε τόσο πολύ με τη φιλοσοφία, ώστε ένιωσετην ανάγκη να διαχωρίσει με φοβερήδιεισδυτικότητα τους αγύρτες τηςφιλοσοφίας και της πολιτικής απότους αληθινούς φιλοσόφους και τους στοχαζόμενους πολίτες. Μια πολιτική κοινότητα ευδοκιμεί, κατά τονφιλόσοφο, μόνο όταν μαθαίνει τους ανθρώπους της, ήδη από τη μικρή τους ηλικία,να απευθύνονται στη νόηση και να μηβυθίζουν την ψυχή τους σε κίβδηλα λόγιακαι κενόδοξες γνώμες, σαν αυτές πουδιανθίζουν το σύγχρονο τοπίο των γιδοβοσκώντης «επιστήμης» και της πολιτικής.