ΧΡΕΩΣΤΕΣ ΣΤΑ ΝΙΑΤΑ, Μαργαρίτας Φρονιμάδη-Ματάτση

«Μοιρόγραφτο», Γιάννης Πανούσης - Una... ΟΡΗ ΛΕΥΚΑ, ΠΟΙΗΜΑΤΑ, ΜΑΡΙΑ ΛΟΥΚΑ

ΧΡΕΩΣΤΕΣ ΣΤΑ ΝΙΑΤΑ, Μαργαρίτας Φρονιμάδη-Ματάτση

ΧΡΕΩΣΤΕΣ ΣΤΑ ΝΙΑΤΑ, της ΜΑΡΓΑΡΙΤΑΣ ΦΡΟΝΙΜΑΔΗ-ΜΑΤΑΤΣΗ

Κατάθεση νωπήςμαρτυρίας στη μνήμη της Λιλής Ιακωβίδη για τα 35 χρόνια από το θάνατό της

Εκδόσεις: ΚΕΝΤΡΟΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΧΑΡΗ ΠΑΤΣΗ, 2020

Σελίδες: 89

Το δοκίμιο , με την υπογραφή της Κορινθίαςποιήτριας, Μαργαρίτας Φρονιμάδη-Ματάτση, αποτελεί, όπως αναφέρεται και στοεξώφυλλο, κατάθεση νωπής μαρτυρίας στη μνήμη μιας σημαντικής Ελληνίδαςποιήτριας και συγγραφέα, στενής φίλης του Κωστή Παλαμά, της ΛΙΛΗΣ ΠΑΤΡΙΚΙΟΥ-ΙΑΚΩΒΙΔΗ, για τα 35χρόνια από το θάνατό της. Και, για να δανειστώ τον τίτλο του πρώτου κεφαλαίουτου βιβλίου, είναι το «χρονικό μιας ευλογίας», το χρονικό της συνάντησης αυτώντων δύο γυναικών.

Ας πάρουμε ταπράγματα από την αρχή:

Βρισκόμαστε στιςαρχές του 1971 και δυο γυναίκες, διαφορετικής ηλικίας και τρόπου ζωής,διαφορετικού τόπου και περιβάλλοντος, μέλλεται να συναντηθούν, να διασταυρώσουντους δρόμους τους. Η μία, ηλικιωμένη, φτασμένη ποιήτρια στον Αθηναϊκό κύκλο,έχει αξιωθεί συναναστροφές και φιλίες με σημαντικά πρόσωπα, με ιερά τέρατα τηςΤέχνης. Έχει δοκιμάσει τις δυσκολίες του γάμου, τις ευθύνες της μάνας και τηςοικογένειας και έχει βιώσει τραγικές απώλειες. Η άλλη μια έφηβη μαθήτρια, τηςΔ! εξαταξίου Γυμνασίου, ορμητική, ενθουσιώδης, διψασμένη για μάθηση, γνώση καιδημιουργία, και ωστόσο αρκετά ώριμη ώστε να διαισθανθεί μια πνευματικήσυγγένεια μεταξύ τους.

Πρόκειται γιατην καταξιωμένη ποιήτρια Λιλή Ιακωβίδη και την μαθήτρια Μαργαρίτα Φρονιμάδη,που έχει ήδη νιώσει τη φλόγα της ποίησης να οδηγεί το χέρι της στα πρώτα τηςποιήματα. Με κάποιον τρόπο, οι δύο γυναίκες θα συναντηθούν και θα δεθούν, όπωςη ζωή ξέρει να δένει τους ανθρώπους, φέρνοντας τη μία στο δρόμο της άλλης.

«Τάμα ζωής»,χαρακτηρίζει η συγγραφέας το βιβλίο της «ΧΡΕΩΣΤΕΣ ΣΤΑ ΝΙΑΤΑ», τάμα να προσεγγίσεικαι να αποκαλύψει πτυχές της προσωπικότητας της Λιλής Ιακωβίδη. Ένα τάμα πουάργησε να εκπληρωθεί, λόγω των πολλαπλών ρόλων της, ως σύγχρονης γυναίκας καιποιήτριας, η οποία θέλησε να ανταποκριθεί σε όλους αυτούς τους ρόλους μεευσυνειδησία και αγάπη.

Ωστόσο, σε μια«αναγκαία αλλά και αναπόφευκτη» αναδρομή στο παρελθόν και στην περίπου δεκαετήεπικοινωνία της με την Λιλή Ιακωβίδη, η συγγραφέας αποφάσισε από την απλή σκέψηκαι επιθυμία, να περάσει στην πράξη, στην πραγματοποίηση δηλαδή του «τάματος»που είχε κάποτε υποσχεθεί μυστικά στην ποιήτρια και στον εαυτό της, με αποτέλεσματο παρόν ενδιαφέρον σε μαρτυρίες πόνημά της.

Το βιβλίοχωρίζεται άτυπα σε δύο μέρη.

Στο πρώτο μέροςη Μαργαρίτα Φρονιμάδη-Ματάτση αφηγείται με ειλικρίνεια και ζέση, πώς οισυμπτώσεις, τα γεγονότα και κυρίως η σπίθα μέσα της την οδήγησαν στην πόρτα τηςΛιλής Ιακωβίδη. Μιας προσωπικότητας της Ποίησης, με ευγενική μορφή, γλυκό χαμόγελο,διεισδυτική ματιά και αριστοκρατική λεπτότητα, η οποία θα γινόταν στη συνέχεια,όπως λέει η ίδια, πνευματική μάνα, πηγή έμπνευσης και φάρος, που θα τηνεπηρέαζε στο «δυσκολοπερπάτητο» μονοπάτι της Ποίησης.

Περιγράφει τηνμετέπειτα επικοινωνία τους, με συναίσθημα και ακρίβεια, εστιάζοντας σεχαρακτηριστικές λεπτομέρειες, που φωτίζουν σε βάθος την προσωπικότητα τηςΛιλής. Μας μιλάει για την άγνωστη Λιλή που είχε ακουστά και για τη Λιλή πουγνώρισε από κοντά. Για τα ραντεβού και τις συναντήσεις τους, και τονδιαφορετικό κάθε φορά τόπο (λόγω των μετακομίσεων της Λιλής). Για τις σπουδέςτης ίδιας της συγγραφέα στη Φλωρεντία, και την προσωρινή, όπως αποδείχτηκεαργότερα, απομάκρυνση από τη Μούσα της Ποίησης.

Η συγγραφέας, μεζωντανές περιγραφές, μας ξεναγεί στο ταξίδι της γνωριμίας τους. Μεταφερόμαστεστο μικρό διαμέρισμα της Λιλής Ιακωβίδη και βλέπουμε με ευχάριστη έκπληξη, πώςμια καταξιωμένη ποιήτρια σκύβει, όχι μόνο με στοργή, αγάπη, ακόμα και θαυμασμό,πάνω σε μια μαθήτρια και τα πρώτα ποιητικά της βήματα, αλλά και σαν να νιώθειότι έχει χρέος απέναντί της. Σαν να είναι δηλαδή ένας συνειδητός χρεώστης στανιάτα, όπως καλό θα ήταν να νιώθουμε όλοι μας.

Στην ζωντανήαφήγησή της παρεμβάλλονται παλιές φωτογραφίες και τρία σημαντικά ντοκουμέντα: Άρθροτης Λιλής Ιακωβίδη, στην εφημερίδα Βραδυνή, 17-01-1972, με τίτλο «Χρεώστες στανιάτα-Μια ζωντανή ανάμνηση», από το οποίο δανείστηκε η συγγραφέας τον τίτλο τουδοκιμίου της. Ακολουθεί συνέντευξη της Λιλής Ιακωβίδη στο περιοδικό Πάνθεον,για τη Στήλη «Ό,τι πήρε το μάτι μας απ’ τις σημερινές γυναίκες», με τίτλο «Έβλεπατον ποιητή κάθε Τετάρτη», αρχές 1971. Τέλος, άρθρο στην εφημερίδαΕΘΝΟΣ, με την αναγγελία του θανάτου της, στις 12/11/1985, με τίτλο «Έσβησε χτεςη Λιλή του Παλαμά».

Και το πρώτομέρος του βιβλίου, τελειώνει, ως φόρος τιμής στην ποιήτρια, με τις Εκδηλώσειςμνήμης στο πρόσωπο της Λιλής Πατρικίου-Ιακωβίδη, οι οποίες φωτίζουν το πολύπλευροέργο της, ως λογοτέχνιδας και ως δυναμικής γυναικείας προσωπικότητας, καιπραγματοποιήθηκαν με εισήγηση και ενέργειες της ίδιας της συγγραφέα τουδοκιμίου, Μαργαρίτας Φρονιμάδη-Ματάτση, από την Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών.

Ακολουθεί τοδεύτερο μέρος του βιβλίου με ένδεκα ανέκδοτες χειρόγραφες επιστολές,καρτ-ποστάλ, αφιερώσεις, καθώς και επτά χειρόγραφα ποιήματα της Λιλής Ιακωβίδη,τα οποία έστειλε η ίδια στην νεαρή τότε ποιήτρια Ρίτα Φρονιμάδη.

Είναι γνωστό ότιένας συγγραφέας, με την σκιαγράφηση των ηρώων του και την ανάπτυξη του θέματόςτου, αποκαλύπτει ταυτοχρόνως και εμμέσως και τον δικό του εαυτό. Παρομοίως, τοβιβλίο της Μαργαρίτας Φρονιμάδη-Ματάτση, «ΧΡΕΩΣΤΕΣ ΣΤΑ ΝΙΑΤΑ», αποκαλύπτειεπίσης πτυχές της δικής της προσωπικότητας, καθώς η ίδια σκιαγραφεί τηνπροσωπικότητα της Λιλής Ιακωβίδη και αναφέρεται στα κοινά τους σημεία. Στη ροήτης αφήγησής της, λοιπόν, επισημαίνονται δύο άξιες προσοχής αναφορές της, σεδύο άλλα, πλην της Λιλής Ιακωβίδη, πρόσωπα, που βρέθηκαν στη ζωή της κατά τηνεφηβική της ηλικία και για τα οποία αναγνωρίζει ότι με τον έναν ή τον άλλοντρόπο, βοήθησαν στην πνευματική της εξέλιξη και ωριμότητα.

Η πρώτη αναφοράείναι σε έναν «εκλεκτό και πεφωτισμένο», όπως τον αποκαλεί, δάσκαλό της, πράγμαπου φανερώνει ότι από μικρή διψούσε για μάθηση και είχε τις κεραίες της έτοιμεςνα απορροφήσουν τη γνώση, ενώ η δεύτερη αναφορά είναι σε συγγενικό της πρόσωπο,το οποίο παρείχε στήριξη και πνευματική τροφή στην ίδια και στην αδερφή της,κατά τα γυμνασιακά τους χρόνια.

Βρίσκωσυγκινητικές και ελπιδοφόρες τις μνείες στα παραπάνω πρόσωπα. Επειδήπεριπτώσεις σαν κι αυτές υπενθυμίζουν ότι πάντα υπάρχουν ανάμεσά μας, έστω και λίγοιή σπανιότεροι, άνθρωποι ξεχωριστοί, εμπνευσμένοι και κυρίως δοτικοί. Και,κυρίως, πάντα υπάρχουν παιδιά και νέοι που θα ωφεληθούν από την δοτική προσωπικότητάτους, θα βρουν έμπνευση, ώθηση, διέξοδο. (Είναι βεβαίως μια σχέση αμφίδρομη,καθώς και οι παλαιότεροι ωφελούνται από τη δίψα για γνώση και δημιουργία πουέχουν τα νιάτα).

Ως παράδειγμαμιας τέτοιας δοτικής προσωπικότητας, η συγγραφέας του βιβλίου δίνει τηνποιήτρια Λιλή Πατρικίου-Ιακωβίδη, της οποίας τα κείμενα και οι πράξειςβρίσκονται σε αρμονία και συνέπεια, καθώς η ίδια σε διάφορες περιστάσειςαναγνωρίζει εμπράκτως στους νέους το θάρρος τους να προχωρήσουν μπροστά και ναζήσουν όπως επιθυμούν, μακριά από τον πόλεμο και το μίσος, με ελευθερία καιειρήνη. Μια μικρή γεύση των παραπάνω παίρνουμε και από το άρθρο της ΛιλήςΙακωβίδη το οποίο αναφέρθηκε παραπάνω, «Χρεώστες στα νιάτα-Μια ζωντανή ανάμνηση»,και στο οποίο φανερώνεται η αγάπη της για τα νιάτα και τη ζωή, καθώς επίσης καιοι απόψεις της για το πολύτιμο του χρόνου, της αγάπης και της ειρήνης.

Αρκετά είναι όσαενώνουν τις δύο ποιήτριες, τη Λιλή Πατρικίου-Ιακωβίδη και την ΜαργαρίταΦρονιμάδη-Ματάτση, κυρίως όμως τις ενώνει η αγάπη για την Ποίηση και τονΆνθρωπο, καθώς και οι πολλαπλοί ρόλοι που ανέλαβαν όχι μόνο ως γυναίκες, αλλάκαι ως πολίτες με συνείδηση και με συνειδητή ανάληψη ευθυνών, εν αντιθέσει μεκάποιους αιρετούς, για τους οποίους η δεύτερη διαπιστώνει σε ένα ποίημά της:«Διάχυτη η βούληση αποφυγής των ευθυνών…», ενώ στη συνέχεια αναρωτιέται: «Ποιοςθα χρεωθεί τη στέρηση του φωτός, του αέρα, της επικοινωνίας με τον πάνω κόσμο;»

Κι εδώ, ανάμεσαστο ρήμα «θα χρεωθεί» που χρησιμοποιεί η Μαργαρίτα Φρονιμάδη-Ματάτση στο ποίημάτης, και στο ουσιαστικό «χρεώστες» που χρησιμοποιεί η Λιλή Πατρικίου-Ιακωβίδη στοντίτλο του άρθρου της, υπάρχει ένα σημαντικό κοινό σημείο ανάμεσα στις δυοποιήτριες, αυτό του χρέους. Μοιράζονται την ίδια πεποίθηση, ότι είμαστε όλοιχρεώστες στα νιάτα, ότι οφείλουμε να κάνουμε αυτόν τον κόσμο καλύτερο για τα παιδιάμας και τα παιδιά των παιδιών μας, μέσωτης Τέχνης αλλά και της φυσικής μας παρουσίας.

Στο σημείο αυτό,θα ήθελα να τονίσω ότι πέρα από τις αξιόλογες μαρτυρίες που έχουν κατατεθεί στοβιβλίο για την Λιλή Ιακωβίδη, ως λογοτέχνιδα και ως άνθρωπο, εξίσου σημαντικό είναι πως οι «ΧΡΕΩΣΤΕΣ ΣΤΑΝΙΑΤΑ» δίνουν μια αφορμή στους αναγνώστες και φίλους της Ποίησης, παλιούς καινέους, να ανακαλύψουν, είτε για πρώτη φορά είτε εκ νέου, μια σημαντικήγυναικεία μορφή της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας.

Κλείνοντας, θααναφέρω ότι για την ποίηση της Λιλής Ιακωβίδη γράφτηκε: «Η ποίηση της ΛιλήςΙακωβίδη δονείται από ένα πάθος αγάπης, που άλλοτε αγκαλιάζει κάθε ανθρώπινηύπαρξη, χωρίς διάκριση, και άλλοτε παίρνει πιο προσωπικούς τόνους, τρυφερούς ήφλογερούς, ως αγάπη της μάνας στο παιδί της, ή ως φλόγα που καίει την καρδιάκαι το κορμί μιας πολύ ερωτευμένης γυναίκας». (Η Ελληνική Ποίηση-ΑνθολογίαΓραμματολογία, Εκδόσεις ΣΟΚΟΛΗ,1989)

Παραθέτω δυομικρά αποσπάσματα:

Απόσπασμα από την ΕΛΛΗΝΙΔΑ

« Αντιγόνη, τογέρο το γονιό σου

Τον τυφλόσυνοδεύεις και σωπαίνεις.

Κι ως σωπαίνειςακούς ολόγυρά σου

Γη και ουρανό ναψάλλουν το όνομά σου.

Ιφιγένεια φοράςτο νυφικό σου

Στη θυσία για ναγείρεις το λαιμό σου.

Και Ηλέκτρα,εσύ, προσμένεις απ’ τα ξένα,

Λυτρωτή,δικαιοκρίτη, το βλαστάρι

Το αρσενικό τηςρίζας…»

Απόσπασμα από τοερωτικό Η ΑΝΟΙΞΗ ΘΑ ’ΡΘΕΙ, (αφιερωμένοστον ποιητή Μ.Μ.)