Dievenland

by Janna Coomans

Een meisje dat stiekem een koe van een nonnenklooster melkt, een edelsmid die een molenaarsvrouw versiert met een gestolen boek, een gezin dat een gejatte jas voor de zekerheid uitrafelt en dan het draad verkoopt, of een knecht die het schaap van zijn stiefvader opeet: wat gestolen wordt, is waardevol. En wie iets steelt, geeft een inkijkje in zijn leven en inventiviteit.


Op basis van tot nu toe onontdekte dievenbekentenissen verkent Janna Coomans de dagelijkse handel en wandel van de late middeleeuwen. Dievenland is een uitzonderlijk levendig boek over gewone mensen die geconfronteerd werden met instabiliteit en onzekerheid in de laatmiddeleeuwse Lage Landen.

Genres: History, Nonfiction, Medieval

359 pages, Kindle Edition

First published May 8, 2025

Reviews

[Milan · Rating 5 out of 5]

Ik trof dit boek toevallig aan in de P.C. Hoofthuisbibliotheek (R.I.P.), en wat ben ik daar nu blij mee. Ik heb er namelijk echt van genoten!

In Dievenland schetst Janna Coomans een breed, kleurrijk en genuanceerd beeld van het leven van armen, dieven en 'vreemdelingen' in de middeleeuwse samenleving van de Lage Landen. Dit doet ze aan de hand van dievenbekentenissen uit die tijd. Ze weet echt leven te blazen in dit archiefmateriaal. Op basis van de middeleeuwse bronnen geeft ze een driedimensionaal en empathisch beeld van individuen uit de onderlaag van de middeleeuwse samenleving. Hierin houdt ze een goede balans tussen het grotere plaatje en de verhalen van deze mensen. Coomans blijft bovendien ten alle tijden wetenschappelijk verantwoord: ze verzint er niks bij en is eerlijk over de limieten en mogelijke biases van haar bronmateriaal.
Een aanrader voor elke liefhebber van de middeleeuwen!

[Boudewijn · Rating 4 out of 5]

Een unieke inkijk in de Middelleeuwen. Erg interessant.
Review volgt.

[Jip · Rating 4 out of 5]

Een schat aan informatie. Nu weet ik waarom varkens een ring in hun neus droegen, men in de vijftiende eeuw vaker kleding dan sieraden stal en dat de gemiddelde laat middeleeuwse mens zeventig procent van het inkomen kwijt was aan voeding. Zoals meer non-fictie had het boek van mij korter gekund. De hoeveelheid voegwoorden maakten het lezen soms lastig.

[Stijn De Waele · Rating 4 out of 5]

Vaak heb ik het argument gehoord dat geschiedenis vooral vanuit het perspectief van de kasteeltorens en de vorstenhoven wordt geschreven omdat daar nu eenmaal de bronnen over gaan. Over gewone mensen zwijgen die. Tot een slag historici de moeite wil doen om de archieven in te duiken en er minder spectaculaire documenten uit te vlooien. Janna Coomans onderzocht voor dit boek vonnissen en bekentenissen, niet over landverraad of koningsmoord, maar over kleine vergrijpen, zoals de diefstal van zes koeken (!) door ene Henric Koilgreve uit het Nederlandse Kampen:

"Henric was een van de vele honderden dieven die in de vijftiende en vroeg zestiende eeuw in de Lage Landen werden veroordeeld. Met hun bekentenissen hebben we vijfhonderd jaar later iets bijzonders in handen. Een ingang waardoor we een glimp kunnen opvangen van hun dagelijkse leefwereld. Het maakt het mogelijk om nu eens niet in vogelvlucht over de geschiedenis heen te zwieren, met nadruk op belangrijke machthebbers en grote ontwikkelingen in de politiek en economie, maar stapvoets, wandelend door stad en platteland. Dieven en diefstal vormen zo een raamwerk waardoor zichtbaar wordt hoe 'gewone' en arme mensen met elkaar omgingen, wat voor dingen en dieren zij om zich heen hadden."

Het beeld dat ik na het lezen van dit boek over de middeleeuwen heb overgehouden is veel genuanceerder dan dat van een bijgelovig, haast hysterisch tijdperk met bijhorende wrede straffen. We zien keer op keer hoe diverse overheden het vergrijp en de sociale positie van zowel slachtoffer als dader tegen elkaar afwegen. Ze wilden immers tot een eerlijk en billijk vonnis komen. Dat moest uiteindelijk niet alleen de dader straffen en het slachtoffer compenseren, maar ook de sociale orde in de gemeenschap bewaren of herstellen. Te mild of te streng straffen was uit den boze, laat staan per ongeluk een onschuldige terechtstellen.

Het is best confronterend om te zien hoe materiële bezittingen zoveel waardevoller waren dan nu. Over het stelen van kledij of zelfs maar onverwerkte stof werd niet licht heen gegaan. Dieven blijken verder ook voortdurend onderweg om niet gepakt te worden, maar illustreren daarmee ook de mobiliteit van een veel grotere groep mensen. Steden en dorpen kregen constant vreemdelingen over de vloer. De omgang met hen toont opnieuw een erg genuanceerd beeld, met aan de ene kant een christelijk geïnspireerde gastvrijheid (mensen sliepen in mekaars huizen, schuren en herbergen) en aan de andere een redelijke achterdocht tegenover onbekenden (waren het misdadigers op de vlucht of toch de goed menende pelgrims op doorreis die ze beweerden te zijn?).

De getuigenisverslagen, brieven en andere documenten bewaarden fascinerende details. Tegelijk kan op basis ervan zelden of nooit het hele verhaal gereconstrueerd worden. Toch bieden ze meer dan louter een glimp en komt er - vergeef mij het cliché - een hele wereld tot leven. Het is niet de wereld van Karel de Stoute of Karel V, maar die van Agatha, Alijt, Biele, Duerte, Lievijn, Liesken, Hendrikje, Henselyn, Oelen en Ordeken - de sekswerkers uit Achterkerspel in Deventer - en zoveel andere armen of gewone mensen in de marge van de gemeenschap.

Wie dit graag leest, beveel ik Wijvenwereld: Vrouwen in de middeleeuwse stad van Jelle Haemers, Andrea Bardyn en Chanelle Delameillieure sterk aan.

[Ilse Visser · Rating 4 out of 5]

Loved it!! Maar ben ook wel een Middeleeuws geschiedenis junkie. En leuk ook alles uit Deventer zelf meermaals eigen straat gespot in de vele oude plattegronden uit 1500/1600

[Nicole van der Elst · Rating 5 out of 5]

Als afgestudeerd sociaal historicus die haar scriptie schreef over misdaad en straf in weeshuizen, ben ik misschien een beetje bevooroordeeld, maar wat een boek! Petje af voor Janne Coomans die met haar gedetailleerde archiefonderzoek naar dieven in de Middeleeuwen een prachtig inkijkje geeft in het gewone leven van de Middeleeuwse man en vrouw. Een tijd waarin gebruiksvoorwerpen, dieren en faem nog van grote waarde waren. Heerlijk om te lezen!

[Malou Moen · Rating 3 out of 5]

Hee leuk dit (voor mij) nieuwe perspectief op de laatmiddeleeuwse Lage Landen! Mooi ook dat ze steeds de link legt met nu. Het zet je aan het denken over bestaanszekerheid en hoe makkelijk je die zekerheid kon (en kan) verliezen.

Grappig vond ik dat sommige dingen waar het nu nog steeds over gaat in Europa (bijv. verbod op gezichtsbedekkende kleding) ook in de late middeleeuwen al gespreksonderwerpen waren.

Maaarrrrr 3 sterren want ik vond het (denk doordat het op basis van registers is geschreven) soms een beetje te opsommerig en daardoor wat saai.

Einde bericht

[Cédric Raskin · Rating 3 out of 5]

Straf hoe Coomans erin slaagt al die persoonlijke verhalen te reconstrueren van mensen die niet de grote geschiedenisboeken haalden, maar eindigden op groezelige bladzijden van duistere strafboekjes aan de verkeerde kant van de middeleeuwse maatschappij.

Met een lekker slecht geweten genoot ik stiekem van de bedenkelijke heldendaden van de toenmalige Bonny and Clyde, van het wriemelen en smoezelen in de verdoken rosse buurt van het Achterkerspel. En van de gevreesde belhamels van de bende van de Knyp die brutaal hele dorpen en steden platbrandden.

Wel twijfelt het boek tussen twee genres. Is het een wetenschappelijke verhandeling? Of een oud verhalenboek gebaseerd op ware feiten? Een beetje allebei, en dat maakt het soms stroef. Lezen met twee brillen op is altijd onhandig.

Je stoot daarom voortdurend op passages of inzichten die je eerder in het boek al las. Bij die ene keer dat het te veel is, begint dat te storen, en erna nog meer. Less is more. Al zouden de dieven in het boek dit wellicht duchtig tegenspreken.

[Errol Orhan · Rating 5 out of 5]

De auteur weet de kernthema's mooi samen te vatten: heb je genoeg en ben je veilig? Het boek combineert wezenlijke historische inzichten en gedegen bronnenonderzoek met sappige anekdotes uit die bronnen. Op die manier geeft het een inkijkje in precariteit in de late Middeleeuwen. Als Deventernaar was ik bovendien bijzonder verguld met het aanzienlijke deel van de bronnen dat uit de koekstad kwam, de verdere duiding van recht en onrecht in de Oostelijke Nederlanden en de liefde voor taal die uit het hele boek spreekt. Fraai en geëngageerd geschreven. Een meesterwerk.

[Hanna Compaan · Rating 4 out of 5]

Vanuit het perspectief van de rovers en dieven schets Janna Coomans een prachtig beeld van de late middeleeuwen. Je verrast je hoeveel gestolen waar en de straffen daarop kunnen zeggen over de cultuur en samenleving als geheel destijds. Echt een aanrader!

[Pien M · Rating 4 out of 5]

Goed boek! Soms een beetje te veel opsommingen en af en toe een wat droge vertelstijl, dus je moet wel echt van geschiedenis houden. Verder is wel duidelijk te lezen hoe veel tijd Coomans heeft gestoken in de research van dit boek, en daar heeft ze hele bijzondere en fascinerende conclusies uit weten te halen.

[Vera · Rating 4 out of 5]

De eerste twee hoofdstukken vond ik fantastisch, precies waar ik van hou: de geschiedenis van het dagelijks leven en de spullen die erbij horen. De rest van het boek is ook erg interessant maar moord en diefstal hebben iets minder mijn hart, toch zeer de moeite waard!

[Charlot Verlouw · Rating 3 out of 5]

Leuk, leerzaam, veel leuke feitjes voor op feesten en partijen. Wel een tikje te lang naar mijn zin, op een gegeven moment wist ik het wel

[Amber · Rating 3 out of 5]

3.5 sterren!

Interessant boek met een verfrissende blik op leven in de middeleeuwen. Wat het betekent om aan de rand van de samenleving te overleven, wordt door middel van archiefmateriaal over allerlei delicten omschreven. Het omschrijft de waarde van alledaagse spullen, hoe die tussen de middeleeuwen en nu verschoven is, evenals de grenzen van de samenleving. Doordat de schrijfstijl voor mij niet helemaal klikte, werden de thema’s in het boek me pas in de epiloog duidelijk. Maar de anekdotes alleen al maken dit boek het lezen waard.

[Remco Sleiderink · Rating 4 out of 5]

Vlot geschreven non-fictie over veroordeelde dieven in de eerste decennia van de zestiende eeuw. Boeiend al stoorde ik me wel wat aan het belerende vingertje waarmee de schrijfster de middeleeuwen soms naar voren schuift als voorbeeld voor de hedendaagse maatschappij (de epiloog maakt het in dat opzicht wel heel bont). Maar zoals gezegd toch boeiend. De archieven van Kampen en Deventer, twee IJsselsteden in de nabijheid van Zwolle waar ik ben opgegroeid, blijken bijzonder rijk aan gedetailleerde dievenverhalen. Tijdens het lezen bleef ik me wel afvragen of de (diep-)religieuze cultuur van destijds niet meer aandacht verdiende. Werden dieven niet geremd door de dreiging van hel en verdoemenis? En zouden de bekentenissen van sommige ter dood veroordeelden ook niet zo rijk zijn omdat ze vreesden voor het hiernamaals? Uit de Reynaert heb ik onthouden dat de laatste biecht toch iets bijzonders was.

[Tom Scheele · Rating 4 out of 5]

Een schat aan interessante feiten over en persoonlijke verhalen over 'gewone mensen' in de middeleeuwen. Daarnaast ook een overkoepelend verhaal over deze groep buitenstaanders dat ook nu actueel is.

Ik las het toevallig tegelijk met De bourgondiërs van Bart van Loo en dit boek voelt als het tegenovergestelde daarvan. Waar Van Loo schrijft over de hogere klassen in de Lage Landen in de middeleeuwen, gaat het hier over de rest van de samenleving. Over de groep die je normaal gesproken niet in de archieven tegenkomt.

Daarnaast ook gewoon begrijpelijk en hier en daar met humor opgeschreven.

[Hedwig · Rating 4 out of 5]

Een kijkje in het leven van de late Middeleeuwers door middel van bekentenissen van gewone dieven die in enkele archieven zijn te vinden. Wat werd er gestolen en hoe werd er gestraft? Vooral eten, kleding, geld en vee blijkt. Daarmee werd de bestolene, die vaak beperkt bezit had, flink geraakt. Steden en dorpen deden er dan ook alles aan om landlopende vreemdelingen te registreren en te weren. De straffen op diefstal waren hoog maar als men van goede faem was kon de straf nog wel eens wat lager uitvallen. Ik las het boek snel uit want ik vond deze blik in het verleden interessant.

[Manon · Rating 4 out of 5]

Interessante bronnen (dievenbekentenissen), relevante invalshoeken (omgang met spullen en duurzaam leven gelinkt aan de precariteit van het menselijk bestaan in de 15de en 16de eeuw) en niet te vergeten een super goede epiloog waarin een extra spiegel wordt voorgehouden met betrekking tot de omgang met vreemdelingen.

[Anne Bergsma · Rating 4 out of 5]

Zondag 8 februari was Janna Coomans te gast bij Onder de Vulkaan te Groningen. Wat me vooral bijgebleven is, is de je zou kunnen zeggen liefde waarmee ze over de dieven van destijds, de verschoppelingen van de late Middeleeuwen schrijft en spreekt. Dit boek is haast een soort eerherstel voor de lieden die destijds de krabbelaars, de schuinsmarcheerders, de bewoners van de zelfkant waren. Van harte aanbevolen.

[Gerhard · Rating 5 out of 5]

boeiend boek over mensen aan de onderkant van samenleving eind 1500. door de beschrijvingen begrijp je veel over het dagelijks leven en de waarde van voorwerpen in die tijd. ook worden de sociale structuren en maatschappelijke waarden heel concreet.

[Rita Van · Rating 4 out of 5]

Makkelijk te lezen boek over landlopers, zwervers en overige mensen aan de onderkant van de samenleving in Nederland door middel van het toe-eigenen van de spullen van anderen in het eigen onderhoud wisten te voorzien. Wanneer iemand gepakt werd, volgde er in de meeste gevallen de doodstraf. Een groot deel van de informatie haalde de schrijfster uit de archieven van de stad Kampen waar ik studeerde, werkte en woonde.

[Marijn Krijger · Rating 5 out of 5]

Reis naar de middeleeuwen en leer begrijpen hoe dieven in die tijd werden gezien, wat ze stalen en hoe ze werden berecht.
Helder en fijn geschreven

[Redmar Huisman · Rating 5 out of 5]

Een heel goed boek dat door middel van dievenbekentenissen duidelijk maakt hoe de beleefwereld van de gewone mensen in de late middeleeuwen er uitzag.

[Steven Bosch · Rating 3 out of 5]

Een aardig boek maar enigszins verrassend dat deze de libris literatuur prijs heeft gewonnen, zeker als men deze vergelijkt met de winnaars van afgelopen jaren

Dievenland is entertainend in de zin dat het het leven in de middeleeuwen echt maakt en de vele anecdotes zijn intrigerend. Helaas wordt dit na 200 paginas ietwat repetitief en mist het boek helaas een duidelijke verhaallijn, en ook de conclusie blijft daarom wat hangen.

De epiloog met een link naar het hedendaagse ( en vooral de parallel naar Ter Apel) was wat ver gezocht.

In conclusie, aardig voor op vakantie maar ook niet meer dan dat.

[Charlotte Bril · Rating 2 out of 5]

Tip: begin bij Deel II. Deel I was een heel lange opsomming van spullen en dieren waar ik bijna niet doorheen kwam.
Leuk om te lezen over de dieven, liefde, rechtspraak, straffen en vagebonden in de Middeleeuwen. Maar voor mij iets te veel opsommingen.

[Nina van den Berg · Rating 1 out of 5]

Twee sterren vanwege het onderwerp, het archiefonderzoek en de sympathieke benadering om nadruk te leggen op het dagelijks leven van gewone mensen in de middeleeuwen.

Helaas vond ik het saai, scriptie-achtig geschreven en was de connectie met de 21e eeuw niet aan mij besteed. En ik vond dat de auteur het hedendaagse perspectief te ver door dreef. Zo beschrijft ze bv bij de bedevaartstraf dat de gestraften daar vakantiedagen voor moesten gebruiken. Ik ben geen historicus maar ik geloof niet dat mensen in de 16e eeuw het begrip vakantie kenden, laat staan dat ze vakantiedagen hadden….

[Nick · Rating 3 out of 5]

Met dievenland brengt Janna coomans een atypische benadering van de materiële, sociale en bestuurlijke wereld van de late middeleeuwen die bij momenten grappig en bij andere momenten wreed is maar altijd interessant en relevant voor inzicht in de leefwereld van toen.

Doorheen het boek hamert ze meermaals op hoe meer waardevol zaken als een goede jas of garen waren, hoe belangrijk goede "faem" en gevaarlijke kwade "faem" waren alsook open vragen benoemd met hoe de autoriteiten diefstal en rovers aanpakte en hoe dit aan ons is overgeleverd. Er komt vele vormen van precaire levens aan bod van dieven in vele vormen van klassieke beurzensnijders tot mensen die met kleefstof aan een stok in de offerblok visten naar munten tot mensen die de jas meegapten uit de herberg of een paard van een boer. Niet beperkend tot dieven komen ook landlopers, bedelaars, prostitutés en struikrovers aan bod telkens vanuit visie van de drie genoemde themas; materiële noden, sociale leven en omgang met autoriteiten.

Het menselijke is duidelijk voor deze onderzoekster het belangrijkste en dat beklemtoond ze in de epiloog. De vraag naar hoe omgegaan werd met spullen en hoe men als gemeenschap opkwam voor elkaar lijkt haar wel aan te spreken al heeft ze nooit verbloemd dat de keerzijde, de precaire en de sociale druk om maar te zwijgen van geweld en hardvochtigheid van bestuur en samenleving ook op mensen inhakte. Veel veranderd maar veel herkenbaar en een overtuigend pleidooi voor deze bronnen meer te gebruiken, het laatste stuk met de bende van Knyp toont nog veel belovende pistes voor de link met oorlog, de Nederlanden opstand en dieven/rovers/ de mobiele armen.

[Madelon · Rating 3 out of 5]

Mijn interesse in geschiedenis is in het afgelopen decennium flink gegroeid. Sinds enkele jaren probeer ik daarom de nieuwe winnaars van de Libris Geschiedenisprijs te lezen. De laatste winnaar was Dievenland van Janna Coomans, dat een heel intrigerend inkijkje geeft in het gewone leven tijdens de late Middeleeuwen.

Voor Dievenland beriep Coomans zich op een hele reeks dievenbekentenissen en politieverslagen, voornamelijk uit Kampen en omgeving. Door te onderzoeken wat dieven zoal stalen, wie die dieven waren, op welke manier ze bestraft werden en hoe hun omgeving tegen ze aan keek, weet Coomans een beeld te schetsen van het leven van gewone mensen (dus niet de rijke adel en andere bevoorrechten) in de Lage Landen ten tijde van de late Middeleeuwen.

Alledaags
Al snel worden grote verschillen en parallellen zichtbaar tussen de gang van zaken in de Middeleeuwen en onze tijd. Zo hadden dieven het in de Middeleeuwen vooral gemunt op alledaagse gebruiksvoorwerpen, die in die tijd enorm veel waard waren. Daar kun je je nu natuurlijk niks meer bij voorstellen, dat wanneer er een dief je huis binnensluipt deze beddengoed, borden en bestek meeneemt.

Bovendien waren de straffen voor dit soort diefstallen enorm hoog. Niet zelden werd iemand ter dood veroordeeld voor het ontvreemden van iemands persoonlijke bezittingen. Dat zegt vooral heel erg veel over de waarde die mensen hechtten aan hun spullen in de Middeleeuwen. Deze spullen werden handgemaakt en waren schaars. Mensen moesten heel lang werken om een nieuwe kan te kunnen kopen. Nogmaals: dat kunnen we ons vandaag de dag niet meer voorstellen.

Vreemdelingen
Maar er zijn ook overeenkomsten. Zo lees je ook over hoe inwoners van een stad omgingen met mensen van buiten de stad. Men keek met argwaan naar deze vreemdelingen en hield ze het liefst buiten de stadsmuren, want onder deze vreemdelingen waren potentiële dieven en misdadigers. Zeker wanneer de samenleving gebukt ging onder allerlei onzekerheden werd het wantrouwen jegens vreemdelingen groter. Dat lijkt wel op de manier waarop een groot deel van de Nederlanders tegen immigranten aan kijkt. Coomans zelf gaat hier in het laatste hoofdstuk ook nog verder op in, maar dat was voor mij wat te veel van het goede; die parallellen kan ieder mens zelf ook wel trekken en het was niet nodig om ze uit te spellen aan de lezer.

Het is erg leuk om een beeld te krijgen van hoe de gemiddelde mens leefde in die tijd, hoe deze in het leven stond en wat deze persoon belangrijk vond. Coomans ontkracht gaandeweg ook best veel vooroordelen die we hebben over de Middeleeuwen, bijvoorbeeld dat religie allesoverheersend was en dat vrouwen al op heel jonge leeftijd trouwden en kinderen kregen. Dat was misschien het geval bij het bevoorrechte deel van de bevolking, maar bij de gewone mens was hier helemaal geen sprake van.

Opsomming
Door de bronnen van Coomans leest het boek wel vaak een beetje als een heel lange opsomming van namen en gestolen goederen. Die gekozen vorm is misschien logisch, maar leest niet altijd even fijn weg. Ik merk toch iedere keer weer, ook met non-fictie, dat ik het wel heel erg belangrijk vind dat de feiten op een fijne manier opgeschreven zijn. Daar schortte het voor mij wel een beetje aan in Dievenland, hoe interessant ik het onderwerp ook vind.

Neemt niet weg dat ik weer heel wat wijzer ben geworden over een periode die eigenlijk best ver van mijn interessegebied staat. Alles voor en na de Middeleeuwen vind ik in principe zoveel interessanter. Het is Coomans’ verdienste dat ik door Dievenland met veel meer interesse naar deze tijdsperiode ben gaan kijken. Dat feit alleen al maakt dit boek meer dan de moeite waard.

blogpost

[Willem Voorwinden · Rating 4 out of 5]

Persoonlijk heb ik wel genoten van alle anekdotes die de schrijfster ooniemt gedurende het boek. Tegelijk zijn het er, helemaal in deel I, zóveel, dat het meer lijkt alsof je een samenvatting zit te lezen van alle dievenbekentenissen die de schrijfster heeft onderzocht. Vanaf deel II is er meer een samenhangend verhaal.

Ook interessant vond ik het laatste hoofdstuk, over de bende van Knyp. De schrijfster verbindt die episode aan de bredere geschiedenis van het Hertogdom Gelre vs. het Habsburgse rijk van Karel V, maar dat had wat mij betreft wat uitvoeriger gemogen.

Desondanks zat er genoeg in het boek om van te leren en ervan te genieten, daarom 4 sterren.

[Kristof Lauwers · Rating 5 out of 5]

Het boek leest heel vlot en aangenaam. Geen moeilijke woorden, geen moeilijk leesbare zinsconstructies. Heel eenvoudige taal. Hoe wisten en probeerden middeleeuwers aan de onderkant van de maatschappij te overleven in de laatmiddeleeuwse Lage Landen? Wat gestolen werd, was waardevol. Diefstal werd dan ook veel zwaarder bestraft dan vandaag. En bij de veroordelingen waren veel meer verschillende politieke entiteiten en personen bij betrokken.
Dit boek is een meer dan terechte winnaar van de Libris Geschiedenis Literatuurprijs 2025.