Viaje a Rusia

by Joseph Roth

En 1926 el Frankfurter Zeitung propuso a Joseph Roth ir a la Unión Soviética y relatar su experiencia. Roth aceptó de buen grado el encargo puesto que el periplo que estaba a punto de emprender representaba la ocasión para conocer de cerca un país por el que siempre se había sentido atraído y que, tras la revolución, suscitaba también el interés de la mayoría de intelectuales europeos. Tras prepararse intensamente para el más largo de sus viajes como reportero, Roth partió al término del verano. Curioso, atento, avisado testimonio, visitó las grandes ciudades, siguió el curso del Volga y llegó hasta el mar Caspio. Los textos aquí reunidos son sagaces y apasionados, reflejo fiel de sus impresiones. Este libro, además, marca un momento importante en la evolución personal y política de Roth. Tal como él mismo afirmó en una carta que envió desde Odesa: «Es una suerte que haya emprendido este viaje, de otra forma no me habría conocido jamás».

Genres: Nonfiction, Russia, Travel, History, German Literature, Essays

231 pages, Paperback

First published January 1, 1926

About the author

Joseph Roth, journalist and novelist, was born and grew up in Brody, a small town near Lemberg in East Galicia, part of the easternmost reaches of what was then the Austro-Hungarian empire and is now Ukraine. Roth was born into a Jewish family. He died in Paris after living there in exile.

http://www.josephroth.de/

Reviews

[Margarita Garova · Rating 5 out of 5]

През 20-те години на 20 век австрийският писател, тогава все още само журналист, Йозеф Рот предприема пътувания из Украйна и Русия. По това време революционният плам е поугаснал, заместен от патетичен устрем и бодряшки плам в градежа на новото общество.

Зад материалното обновление Йозеф Рот съзира ясно наченките на бездушната съветска догма, изкуственият калъп, в който новите строители се мъчат да напъхат предишните пориви към естестика, индивидуалност и артистизъм.

На Йозеф Рот наистина не му убягва нищо – коментира с еднаква остра наблюдателност и ирония както състоянието на съветските улици, така и етническото многообразие в Кавказ и мизерните селища около Волга. Трезво оценява човешката менажерия в голямата империя – съсипаната буржоазия и устремените работническите маси.

Интересни са наблюденията за “половия въпрос.” Съветската жена е активно трудещо се същество, макар и безполово; понятието “дама” отсъства в поведенческия, словесен и визуален код на обществото; браковете се сключват лесно и се разтрогват лесно, а ухажването и съблазняването са буржоазна отживелица. Отсъства сантиментализма на предишната епоха и лукса на меланхоличната отнесеност. Хората са обекти от студия на Дарвин, биологични единици, а не индивидуални личности. Всичко е практично, трезво, банално и полезно.

В същото време отчита и някои предимства – домовете “майка и дете”, някои социални придобивки и права за бременните и младите майки, религиозната свобода, автономията на етническите малцинства.

Но Рот прокарва деликатно и своеобразно предупреждение към младите хора от капиталистическите страни (още през 20-те години!), които, преситени от декаденската поквара на Запада, се надяват на СССР като източник на нова духовност. Присъдата му е категорична – достиженията на западната цивилизация са буржоазни по своята същност. Политическият и социален упадък в Европа след Първата световна война е факт. Но обратната страна на медала е и свободата да бъдеш упадъчен (ако искаш) в личните си и творчески изяви. А това винаги е бил по-интересният начин да живееш.

Чудя се колко от съвременници на Рот са чели за тези пътешествия и дали са си дали сметка за ужасяващата сива проза, каквато е представлявал съветският живот. И тук говорим за времената отпреди чистките, ГУЛАГ и големия глад в Украйна.

Репортажите на Йозеф Рот са силно художествени, безкомпромисно ярки и проницателни. Само 9 години след Майката на всички революции, без да черпи активи от дистанцията на времето (когато вече целият свят ще е наясно), Рот разкрива началото на големия провал и гигантски експеримент, какъвто е съветската държава.

Първа среща с Йозеф Рот, а аз съм безвъзвратно влюбена в стила му. Бих прочела всичко, наистина всичко, издадено от него у нас, така както обожавам прозата на неговия добър приятел Стефан Цвайг.

“Един град, приел името Петроград, в крайна сметка няма как да не се нарече Ленинград.”

“В училището се покровителства “практичното”, което несъмнено е добре за следващия ден, но не и за по-следващия.”

“Руската улица е като декор на социална драма. Изпълнена е с миризма на въглища, кожа, кухня, труд и хора.”

[Laurent De Maertelaer · Rating 4 out of 5]

Joseph Roth, Gerda Dendooven (ill.): Spoken in Moskou
door Laurent De Maertelaer

‘Ik teken het gezicht van de tijd’

De joods-Oostenrijkse auteur Joseph Roth (1894-1939) was niet alleen een vermaard literator, maar ook erg geliefd en populair als reporter. Roth was geen doordeweekse verslaggever, verre van. Hij was naar eigen zeggen een schrijver én journalist: ‘Ik teken het gezicht van de tijd’, schreef hij in een brief aan zijn Duitse redacteur. In Spoken in Moskou, een nieuw deel met journalistiek werk, brengt Roth verslag uit van zijn bewogen reis in 1926 doorheen de prille Sovjet-Unie. Aan de hand van reportages, brieven en dagboeknotities doorprikt hij in zijn onvolprezen stijl de droom van het sociale Sovjet-experiment en toont hoe oude en nieuwe fantomen het Rusland van na de Oktoberrevolutie parten bleef spelen.



In 1925 was Roth correspondent voor de 'Frankfurter Zeitung' in Parijs, in die tijd een bruisend bastion van vrijdenkendheid, revolutionaire gedachten en een ongebreideld geloof in een nieuwe wereld. Roth voelt zich thuis in die avontuurlijke broeihaard van mogelijkheden en kansen, maar de Duitse krant overweegt een andere journalist in de Lichtstad te positioneren. Roth krijgt het voorstel om in de plaats naar Italië, Spanje of Moskou te trekken. Hij verafschuwt het fascisme en opteert dus voor Rusland, want alleen een Russische verslaggeving kan zijn goede naam recht houden, zo stelt hij. Bovendien is hij het gedachtegoed van het communisme niet geheel ongenegen. Tegelijkertijd benadrukt hij niet vatbaar te zijn voor de geestdrift van het bolsjewisme en immuun te zijn voor de mystiek van wat de Russische ziel wordt genoemd. Op 30 augustus 1926 is Roth op weg naar Astrachan, een handelsstad aan de Wolgadelta in het zuidwesten van Rusland, de brug tussen Europa en de Kaukasus. Enkele Russische kranten berichtten over de komst van ‘de grote, revolutionaire schrijver’ (‘U weet dat ik hier een beroemdheid ben’, laat Roth weten vanuit Odessa).

Spoken in Moskou is inmiddels het vijfde deel met non-fictie werk van Roth bij uitgeverij Bas Lubberhuizen. Ook dit Russisch uitstapje is samengesteld en vertaald door Els Snick, de stuwende kracht achter de recente Roth-revival én de onvermoeibare voorzitster van het Joseph Roth Genootschap. Het bevlogen voorwoord is deze keer van Tom Lanoye, die uit de kast komt als een late bekeerling tot het Roth-dom, maar zich desalniettemin tijdens de boekvoorstelling in de Gentse Minard ontpopte tot de ultieme voorlezer van ‘s mans werk. De ronduit schitterende illustraties (op de titelpagina staat ‘prenten’) van Gerda Dendooven weten de tijdsgeest van het postrevolutionair Rusland perfect in beelden te vangen: zij liet zich voor haar linogravures inspireren door het werk van Frans Masereel (wiens houtsneden eerder al De blonde neger en andere portretten (2015) illustreerden).

In haar instructief nawoord biedt Snicks partner in crime Ilse Josepha Lazaroms wat meer context bij de publicatie. Na een mooie uitweiding over de vrij teleurstellende Russische ontmoeting tussen Walter Benjamin en Roth (zie het Dagboek uit Moskou van de Duitse filosoof), gaat Lazaroms dieper in op de inhoud van de voorliggende bundel. Tijdens zijn leven werden Roths Russische reportages nooit in boekvorm gepubliceerd, enkel in de krant. Pas in 1995 verscheen er een Duitse editie, samengesteld door Roth-kenner Klaus Westermann. Snick baseerde zich op deze uitgave voor haar vertaling, maar schrapte enkele passages in het stuk over onderwijs en de jeugd en kortte enkele dagboeknotities in omwille van een reeks herhalingen. ‘De vorst en de balalaika’ en ‘Oude kozakken’ verschenen voordien in De blonde neger en andere portretten, maar de vertalingen werden voor deze editie herzien. ‘De positie van de joden in Sovjet-Rusland’ was reeds opgenomen in Joden op drift (2016). Dat deze drie stukken in Spoken in Moskou voorkomen, is gezien hun inhoud evident. Roths Rusland-reportages werden in 1994 al eens in het Nederlands vertaald door Koos van Weringh en — jawel — door Bas Lubberhuizen uitgegeven onder de titel Reis door Rusland. Dat er in Spoken in Moskou naast de reportages ook brieven en dagboeknotities zijn opgenomen (in tegenstelling tot in Reis door Rusland), is zeker een meerwaarde. Een paar stukken die wél in Reis door Rusland zijn opgenomen, ontbreken dan weer in de nieuwe uitgave.

Spoken in Moskou opent met enkele journalistieke stukken die de Ruslandexpeditie voorafgaan. In ‘Krijgsgevangenenkamp’, een artikel dat op 4 april 1920 in 'Der Neue Tag' verscheen, beschrijft Roth bijzonder beeldend een Russisch barakkenkamp in het Weense Prater-park (‘Een grote barak in het midden, waar je de donkere gang binnenstapt als door de holle slokdarm van een reusachtig kadaver’). In ‘Het Rode Leger’ (verschenen in de 'Neue Berliner Zeitung' van 5 augustus 1920) geeft hij een prangende beschrijving van de structuur van het Sovjetleger, zoals hij het enkele dagen voordien gelegerd zag in Augustów, vandaag Polen, toen Russisch grondgebied. Diezelfde krant publiceerde op 13 december 1920 een badinerend artikel over de nieuwste mode in Berlijn, namelijk ‘Oekraïnomanie’ (‘Berlijn zwelgt in een grotesk Oekraïens operetteleven’). Terzijde: Roth, geboren in Brody, zou tegenwoordig een Oekraïner zijn. Na dit artikel volgt nog het hierboven vermeldde ‘De vorst en de balalaika’, dat de 'Berliner Börsen-Courier' publiceerde in 1922. Met een enthousiaste brief aan zijn collega-correspondent voor de 'Frankfurter Zeitung' Benno Reifenberg start de feitelijke Ruslandreis. Onderweg — Roth zit op de Wolgaboot — geeft hij blijk van zijn nieuwsgierigheid en gretigheid:

Wat in Rusland ontstaat, is ongetwijfeld een geheel nieuwe wereld. En al ben ik erg sceptisch, ik ben toch blij dat ik hier getuige van kan zijn. Ik kan me niet voorstellen dat ik het niet zou hebben meegemaakt, het is alsof je tijdens de oorlog zou zijn thuisgebleven.

Roth gaat geen enkel onderwerp uit de weg in Spoken in Moskou en belicht zeer diverse aspecten van de Russische samenleving. In ‘Tsaristische emigranten’ neemt hij ‘de enige vertegenwoordigers van het authentieke Rusland’ op de korrel, te weten Russische emigrés in Europa. Nu hij effectief in Rusland is, kan hij hen pas echt naar waarde schatten: ‘Ze deden ons het plezier zich te voegen naar ons cliché.’ In het titelverhaal 'Spoken in Moskou' verbaast Roth er zich over dat hij tijdens een filmvoorstelling (‘Wat een krankzinnige wereld! Midden in Moskou wordt Maharadja vertoond…’) enkel de ‘oude, verslagen bourgeoisie’ in de zaal ziet. De ‘nieuwe’ Russische burger, de NEP-man is nu de gangmaker, die op de rug van Lenins Nieuwe Economische Politiek een fortuin heeft weten te vergaren. Het is meteen een mooi voorbeeld van hoe actueel Roths beschouwingen zijn: hoezeer verschilt immers de NEP-man van de huidige oligarchen? In het bijna cynische ‘De herrezen burger’ fileert Roth de nieuwe burger:

Van honger maakt hij brood, van iedere ruit maakt hij een etalage. Daarnet liep hij nog op blote voeten rond, nu rijdt hij in een automobiel. […] De revolutie schijnt hem niet te deren — zij is het immers die hem heeft voortgebracht. Het proletariaat staat voor zijn etalages en kan zijn waren niet kopen — als was het een kapitalistische staat.

Wanneer Roth in Bakoe is, schetst hij in ‘Een labyrint van volkeren in de Kaukasus’ een vrij optimistisch beeld van de complexe demografie van de regio, met een wirwar van nationaliteiten en culturen (hij vindt terloops enkele onbestaande bevolkingsgroepen uit). Roth toont zich steeds een begenadigd verteller en een vlijmscherp observator. Hij etaleert meer dan eens het beschrijvend vakmanschap dat de lezer kent uit zijn literair werk (‘De grens Njegoreloje’ is op dat vlak een hoogtepunt, net als ‘Wat zie je in Rusland op straat?’). Met enkele treffende penseelstreken weet hij een hele wereld te scheppen: ‘Een Russische locomotief fluit niet, maar loeit als een scheepstoeter, langgerekt en hees als op de oceaan.’ Zoals Lanoye aangeeft in zijn voorwoord is Roth de keizer van de oneliner. Hij heeft vaak genoeg aan een aantal gevatte zinnen om de aandacht vast te grijpen: ‘De Russische straat ziet eruit als een sociaal drama. Het stinkt er naar kool, leer, eten, arbeid en mensen.’, ‘De revolutie is een poging geweest van de geschiedenis om het gelaat van de Russische massa met kwistige inzet van middelen een West-Europees uiterlijk te geven.’, ‘Prostitutie is in Rusland een kort kapittel. Het is bij wet verboden.’ of ‘De zonde is in Rusland even banaal als bij ons de deugd.’

De laatste twee citaten komen uit het stuk ‘De vrouw, de nieuwe geslachtelijke moraal en de prostitutie’, waarin Roth de spot drijft met de nieuwe burgerlijke zedenmoraal die traditionele schijnheiligheid vervangen heeft door ‘theoretische arrogantie’: ‘Alle ramen werden opengezet — om muffe lucht naar binnen te laten.’ Na artikels over de kerk, het landelijk dorpsleven en de boer volgt nog een mooie ode aan de Russische vrouw. Die is volgens Roth geenszins ‘demonisch’ zoals de Russische man dat kan zijn:

Ze heeft alleen een heel natuurlijk, elementair en daarom moeilijk te doorgronden temperament. Haar hartstocht is aards van natuur, feitelijk geremd, ze zal eerder langs omwegen actie ondernemen. Ze neigt tot een zeer directe eerlijkheid, ze verlokt niet door zich anders voor te doen dan ze is, ze triomfeert eerder door overrompeling.

Wanneer Roth in Moskou een sentimenteel theaterstuk ziet, verzucht hij dat de revolutie geheel en al ‘verburgerlijkt’ is. En in ‘Publieke opinie, kranten en censuur’ maakt hij ieder geloof in een onafhankelijke pers met de grond gelijk. In Rusland worden kranten niet gemaakt door journalistieke vaklui, zo zegt hij, maar door ‘betrouwbare handhavers en handlangers van de ideologie’: ‘Daarom staan er in de Russische kranten bijna louter juiste feiten en louter valse berichten.’ Alweer een pijnlijk actuele vaststelling, zeker in het licht van de recente berichtgeving rond vlucht MH17.

In de toegevoegde brieven en dagboeknotities is Roth bijzonder openhartig. De brieven zijn chronologisch geplaatst doorheen de reportages, de dagboeknotities samen op het einde van Spoken in Moskou. In deze egodocumenten klaagt Roth over zijn eenzaamheid, hengelt hij naar extra toelages (‘Het probleem is geld’), twijfelt hij aan zichzelf (‘Maar die stomme artikelen zitten me in de weg. Een boek over Rusland kan ik niet schrijven’), vecht hij tegen de desillusie (‘Ik ben teleurgesteld dat de Russen […] nu ook in staat zijn tot banaliteiten’) en maakt zich zorgen over zijn vrouw (‘Mijn liefde voor Friedl is al enkele dagen sterker dan ooit. Het begint liefde te worden.’).

Toen Roth geïnterviewd werd door een Russische krant liet hij zich erg positief uit over Rusland. Hij beweerde dat de ‘Duitse intelligentsia zich vandaag naar de Sovjet-Unie wendt’. In zijn dagboek is hij veel minder euforisch en hecht weinig geloof aan een bloeiende toekomst voor de Sovjetstaten. In een brief aan kunstbroeder en collega bij de 'Frankfurter Zeitung' Bernard von Brentano schrijft Roth dat het fout is om de Sovjetstaten politiek te bekijken. Wie Rusland wil begrijpen, moet de ‘cultuur, godsdienst, metafysica, spiritualiteit’ van het reusachtige en ondoorgrondelijke land kennen. Om zijn theorie aan von Brentano te verduidelijken, voegt Roth er zelf een tekening bij.

Vroegere Rusland-analyses zijn volgens Roth pure quatsch: ‘Er klopt niets van al wat Toller en Kisch over Rusland hebben gezegd’. Belangrijk om in het achterhoofd te houden is dat Roth door Rusland reist op het moment dat het zich in een soort historisch vacuüm bevindt. Grote veranderingen stonden op stapel, maar werden nog niet ontplooid. Stalin kreeg als secretaris-generaal van de communistische partij vanaf 1922 steeds meer macht, maar wanneer Roth in Rusland is, was de latere ‘Rode Tsaar’ nog geen absoluut heerser. Is dat de reden waarom Roth hem nergens vermeldt? Na de dood van Lenin in 1924 streden Trotski en Stalin om de macht. De gedwongen volksverhuizingen waren al in 1920 opgestart, maar de samenleving was nog grotendeels agrarisch, herstellende van de burgeroorlog en in de ban van de NEP. De nefaste collectivisering van de landbouw en Stalins Grote Zuivering moesten echter nog worden ingezet. Op 25 september 1926 geeft Roth in zijn dagboek te kennen dat hij zich bewust is van het wankele karakter van de Sovjetdroom:

Ik raak er steeds meer van overtuigd dat Marx verschillende uiterst belangrijke factoren gewoon is vergeten mee te rekenen. […] Hoe lang nog zal het revolutionaire gedachtegoed uitgaan van de domme hypocriete burgerlijke slogan van de zegen van de arbeid? […] Zelfs religies kennen een beperkte houdbaarheid. En dan zou de marxistische theorie eeuwig blijven gelden?

Spoken in Moskou bedient zowel de Roth-adept als de russofiel op z’n wenken. De kwaliteit van de uitgave laat hopen dat uitgever en samensteller zo spoedig mogelijk nog meer journalistiek werk van deze onnavolgbare chroniqueur op de wereld loslaten.

Joseph Roth, Gerda Dendooven: Spoken in Moskou, Bas Lubberhuizen, Amsterdam 2018, 208 p. ISBN 9789059375086. Vertaling uit het Duits door Els Snick. Distributie: Elkedag Boeken

[Frank · Rating 5 out of 5]

Stilistisch sehr schön und scharf beobachtet. Obwohl eine gewisse Desillusionierung, die biografisch natürlich belegt ist, durchaus anklingt, habe ich die einzelnen Texte nicht so empfunden. Eher schien Roth hier immer noch um Verständnis zu ringen, im Unzureichenden des Alltags das darüber hinausweisende zu finden. Allerdings zeigen nicht wenige seiner Einsichten, dass da vieles leider doch nicht über sich hinaus in die Zukunft weist. Fast am Rande der Glosse sind hier die Bemerkungen zur antireligiösen Propaganda zu nennen: Für den russischen Jung- Bauern war der Umstand, dass Blitz und Donner nicht von Gott stammen, sondern physikalische Phänomene der Elektrizität sind, schon Argument genug gegen Gott. Dass hier wenig Tiefe erreicht wurde, zeigt die Rückkehr einer bisweilen grotesk mittelalterlichen Religiosität nach 1990 in Russland und der Ukraine überdeutlich.

In diesem Sinne beispielhaft sind auch Roths Erwägungen zur Rolle der Frau und der Sexualität in der Sowjetunion. Er erkennt die Progressivität der Gesetzgebung, der Gleichberechtigung und vor allem die der Fürsorgesysteme, sieht aber gleichzeitig einen kulturell ungeformten Darwinismus "aufgeklärter Sexualität" am Werk, der jeden Zauber der Liebe und der Erotik vermissen lässt und nur den reinen "Sex der Säugetiere" übrig lässt. Wie auch in anderen Zusammenhängen erkennt der Autor scharfsinnig und soziologisch geschult die ausgefallene Rolle der bürgerlichen Kultur, des Humanismus und der Aufklärung, die von der kommunistischen Ideologie nicht ersetzt werden kann, auch wenn sie den Bauern wie der Bote europäischer Kultur erscheinen mag.

Dasselbe trifft auf den latenten Amerikanismus zu. Roth erkennt scharfsichtig, dass sich bei aller ideologischen Ablehnung des "seelenlosen Kapitalismus" die gesellschaftliche Form nicht vom Objekt, wie er es nennt, ablösen lässt. Man kann eben nicht von der Perfektion der technologischen Abläufe in der großen Industrie träumen, ohne genau die Verhaltensweisen zu bekommen, die aus der Organisation, Aufrechterhaltung und Verwaltung dieser Abläufe folgen.

Das alles hat man schon woanders mindestens so klar formuliert gelesen. Was macht also den besonderen Reiz des Büchleins aus? Roth schreibt nicht nur als Zeitgenosse, sondern als jemand, der - aufgewachsen in Galizien - Ukrainer und Russen, das Leben und die diversen Konflikte in Vielvölkerstaaten kennt. Von daher kommen der unaufgeregte Ton und der scharfe Blick auf Details, die einer soziologischen oder politikwissenschaftlichen Analyse entgehen müssen. Übrigens sind die einleitenden Artikel (das Ganze ist Nachdruck einer Artikelserie über Roths Sowjetunion- Reise) zur Ukraine sehr aktuell: Der gebürtige Galizier glossiert hier treffend das Unwissen der Deutschen, was diese junge Nation anbelangt, und lässt kein gutes Haar an den negativen Begleiterscheinungen der daraus in den 20- er Jahren schon einmal folgenden Ukraine-Begeisterung. Das sollte man wieder abdrucken und all den Schwachköpfen zu lesen geben, die in den Zeitungen als "Experten" irgendwelchen Quatsch von der Verteidigung "europäischer Werte" durch die Ukrainer/innen schwafeln. Wie es um diese Werte historisch bestellt ist und bestellt sein muss, wahrscheinlich in dieser Konsequenz, das kann man bei Roth nachlesen. In diesem Sinne sei das Büchlein nicht nur Roth- Liebhabern warmherzig empfohlen.

[Antonia · Rating 5 out of 5]

Много обичам пътеписни очерзи от големи писатели, защото проницателните им свидетелства и щедрият им изказ успяват да запечатат изрядно духа на времето и мястото, в които за кратко са пребивавали.
Тези текстове на Йозеф Рот са писани преди почти 100 години, но тяхната дръзка прозорливост е пронизваща, точно защото човек осъзнава колко малко се е променило оттогава. Сякаш ядрото на действителността през 1925-26 година е застинало в една неизбежна вечност. Много трезва и зряла е мисълта на Рот и въпреки младостта си, не се е изкушил да се прехласне по този нов и различен свят.

Много историци през следващите десетилетия са ползвали тези репортажи на Рот в своите научни изследвания върху региона.


"В днешна Русия, за съжаление, си отглеждат посредствеността. Боят се от върховете, строят широки парадни улици. Цари всеобща мобилизация. Един благонадежден марксист струва повече от дръзкия революционер. Тухлата е по-ценна от кулата. Трактори! Трактори! Трактори! -- скандира цялата страна. Цивилизация! Машини! Буквари! Радио! Дарвин! -- презират Америка, сиреч бездушния едър капитализъм, страната, я в която златото е Бог. Но и се възхищават от Америка, сиреч от прогреса, електрическата ютия, хигиената и водопровода. Искат съвършена производствена техника."

"Свещениците на православната църква са били и са не толкова Божи служители, колкото оръдия на властта и церемониал-майстори. Те не са били посредници между молитвата и възвисяването. Вярата на масите се е осъществявала някак си въпреки тях. Те не са имали привилигировано положение, имали са претенции само за приходите. "

[Bookmaniac70 · Rating 4 out of 5]

Доста интересен документ за първото десетилетие на този чудовищен социален експеримент, наречен "болшевишки комунизъм". Изглежда, че Йозеф Рот е виждал в Октомврийската революция голям потенциал за промяна, но в репортажите му отчетливо се усеща последователен спад на ентусиазма. Не бях чела досега нищо от този автор и съм заинтригувана от стила му. Харесаха ми моментните картини от Русия, които запечатват по особен начин духа на времето.
[Написаното за Украйна е малко и липсва достатъчно контекст за незапознатите с подробностите от Брест-Литовския мирен договор.]

[Desislava Filipova · Rating 5 out of 5]

"Пътувания из Русия и Украйна" на Йозеф Рот съдържа репортажи, вдъхновени от пътуванията му на Изток между 1920 и 1927. Във всеки един от тях безпощадно и проникновено е отразена действителността, с на моменти съвсем лека нотка хумор, лека ирония, но през цялото време някак безплътно и изящно, с фин и въздействащ стил.
Тези пътувания са реалността, сблъскала се с неговите представи за следреволюционна Русия. От една страна той намира бездуховност в западния рационален индустриализъм, от друга намира някак объркано съветското общество между отминалата буржоазия и настъпващия пролетарият. И откъде този нов и странен, несъвършен свят да намери своите духовни основи, след като заличавайки стария не е съхранил неговата духовност, а нова е трудно да се появи и да разцъфне.
В първата част, посветена на Украйна, започва с Лемберг (Лвов), град на кръстопът между Австро-Унгария, Полша, Съветска Украйна (тогава), град взел от всичко по много, някак мистериозен, разнолик, със собствено присъствие.
"Бих могъл да описвам сгради, улици, площади... От всичко това няма да се създаде усещане за града...Трябва да притежаваш способността да изразиш с думи цветовете, ароматите, плътността, приветливостта на въздуха..." А Рот умее именно по този начин да вдъхне живот на всяко място и образ, да ги направи близки и познати на читателя.
Красивият Лемберг все още носи невидими белези от войната:
"Виждали сме масови гробове, разложени ръце, които стърчат от засипани изкопи, крайници.. Кой обаче е виждал как изглеждат руини, които се движат; пепелища, които мърдат; развалини, които се гърчат? Виждал ли е някой ходещи лазарети, преселение на сакати, процесия от останки?"
Това е шествието, което отдава последна почит на погребението на военен инвалид, една обща картина на всички осакатени от войната, тъжно шествие от живи, чиито души са останали завинаги някъде на фронта.
В следващите части Рот се отдалечава все повече от познатия свят и продължава на Изток към Закарпатска Русия, през Москва и Ленинград, по Волга до Астрахан, Баку и Кавказ.
Ленинград е студен и обгърнат от дим, някак сюрреалистичен, огромен, в неговите мащаби хората са като дребни фигурки, дори царят би изглеждал незначителен пред Зимния дворец, символ на необятната страна:
"Който не е достатъчно велик, за да управлява тук, пред тази необятност, трябва да бъде тиранин."
Интересно какви репортажи би написал за далечния север. Дори и тази близка част е някак нехомогенна, като съшити самостоятелно парчета, това личи най-вече в очерка за Кавказ, толкова много различни народности, самият Рот си дава сметка, че въпросите за тяхната автономия, национално самосъзнания и взаимоотношенията помежду им са доста сложни. Дори и самият Баку е разделен на нова европейска и стара азиатска част, толкова различни една от друга, между "хиляда и една нощ" и нефта.
Описвайки масата хора на руската улица се усеща една тягостност, сивота, бедност, едновременно тъга и възхищение. Тъга по отминалата безметежност, по едно лековато битие, възхищение към един зараждащ се от нищото нов свят, носещ някаква особена съзидателна енергия. Но тази двойственост е кратък миг, Рот много ясно си дава сметка за повечето несъвършенства и малкото предимства.
Освен различни места, на фокус са и важни социални теми като мястото на религията и вярата в хората и в държавата; цензурата и поднасянето на информация. И в двата случая всичко е добре обмислена политическа реакция, която задава рамките на правилния начин на мислене, всичко в тази страна е някак по калъп, индивидуалността е чужда и непозволена. Критиката е възможна, но само привидна, като свободата, просто понятие, когато всички се движат в добре утъпкани коловози, в своя собствен малък свят:
"В Съветска Русия обаче виждат света от кулата, издигната от събраните и струпани накуп съчинения на Маркс, Ленин и Бухарин..."

[Sini · Rating 5 out of 5]

Ik had "Spoken in Moskou" tot nu laten liggen, alhoewel ik nieuwe vertalingen van Joseph Roth doorgaans meteen koop en lees. Immers, ik had de "Reisen in die Ukraine und nach Russland" al met veel plezier in het Duits gelezen. Maar onlangs nam ik toch de vertaling maar eens ter hand, en dat leverde verrassend genoeg toch een andere leeservaring op. De Nederlandse bundel bevat namelijk stukken die de Duitse bundel niet bevatten, en omgekeerd. Bovendien wierpen het enthousiasmerende voorwoord van Tom Lanoye en het mooie nawoord van Ilse Josepha Laseroms een voor mij nieuw licht op het geheel. Want de Duitse bundel las ik vooral als de prachtig opgeschreven teleurstelling van iemand die zijn communistische geloof verloor, en deze Nederlandse bundel las ik vooral als een ongehoord fraaie combinatie van teleurgestelde utopische hoop en van weemoed om wat verloren gaat.

Dit boek bestaat (net als de Duitse bundel) vooral uit reportages uit Rusland, waar Roth naartoe reisde om kennis te nemen van de nieuwe, zich nog volop vormende communistische maatschappij in Rusland. De Nederlandse uitgave bevat daarnaast ook diverse brieven en dagboekaantekeningen uit die periode, die ons meer informatie geven over wat Roth toen allemaal dacht, en een paar ongelofelijk fraaie stukken over uit hun vaderland verdreven Russen die verweesd, en als ontheemde circusfiguren, ronddwalen in de westerse wereld die de hunne niet is. Roth is echt geniaal in het beschrijven van zulke ontheemdheid, ook in zijn romans: na WO I was hij zelf ook een ontheemde, die met enorm stijlgevoel beweende hoe alle schoonheid en culturele rijkdom van het zo bonte Habsburgse rijk totaal verloren was gegaan. Zijn meesterwerk "Radetzkymars" is, voor mij, een onovertroffen meesterwerk van weemoed precies daarover, terwijl veel van zijn verhalen en van zijn andere romans eveneens echt geniale treurzangen zijn over ontheemdheid en verloren werelden. En zijn reportages vaak evenzeer, ook sommige in deze bundel. Zoals dus de al genoemde stukken over de in vreemde landen verdwaalde Russen. Maar ook een geweldig stuk over een spoorwegkantoor op de Russische grens, waar terugkerende Russen hun koffer uitpakken en alle spulletjes aan de douane laten zien. De beschrijving van al die spulletjes wordt, door Roths geniale pen, een ongelofelijk meeslepende evocatie van een voorbije wereld. De opsomming van alles wat in de koffers zit groeit uit tot een litanie van het verlorene, even prachtig als de litanieën in bijvoorbeeld "Radetzkymars" of het ook zo schitterende "De kapucijner crypte". En even naar de strot grijpend prachtig is Roth beschrijving van de in het communistische Rusland verweesde burgers, die nog in vroeger wonen en totaal verdwaald zijn in deze nieuwe wereld.

Die weemoed is ontroerend. Maar zeker zo ontroerend is Roths vurige utopische hoop en zijn snel groeiende teleurstelling. Hij was, na de instorting van het Habsburgse rijk en alle daarmee verbonden waarden, op zoek naar nieuwe waarden en zingevende verbanden, en had oprechte - hoewel volgens mij ook van meet af aan enigszins sceptische- hoop dat de nieuwe communistische maatschappij die kon bieden. Rusland was, toen Roth dit land bezocht, ook nog voluit in verandering: Stalin was er al wel maar was nog lang niet aan de macht, de communistische staat was gesticht maar zocht nog naar zijn definitieve vorm. Roth is in veel van zijn reportages opmerkelijk alert op geheel verschillende soorten overgangsfiguren, op verschillende Russen die verschillende denkrichtingen belichamen en verschillende oriëntaties op verschillende mogelijke toekomstwerelden. Het kon in Rusland, kortom, nog allerlei verschillende en soms veelbelovende kanten op, en precies dat wekt Roths aandacht. Die alertheid was mij bij de lezing van de Duitse bundel gek genoeg niet opgevallen, maar ten onrechte: volgens mij blijkt vooral daaruit hoe sterk Roth zelf ook op zoek was naar een ander en nieuw toekomstbeeld. En dat geeft zijn steeds groeiende teleurstelling, die mij bij eerste lezing al wel opgevallen was, nog extra lading. Die meesterlijk opgeschreven teleurstelling betreft, kort door de bocht gezegd, vooral de banaliteit en het reductionisme die hoogtij vierden in het toenmalige Rusland: het totaal miskennen van mysterie en geheim, het volkomen naar de achtergrond verdringen van romantiek en mystieke schoonheid, het geheel en al niet willen inzien dat er tussen hemel en aarde meer is dan berekenbaarheid en getal, het volslagen ontbrekende gevoel voor alle geheimvolle schoonheid en mysterieuze illusie die de vroegere wereld nog kende.

Teleurstelling, verloren hoop, en weemoed om verloren werelden: dat is voor mij de grondstemming van deze formidabele bundel. Tegelijk deed deze bundel mij geregeld jubelen, door de werkelijk schitterende stijl van Roth. Door die stijl laat Roth de verloren werelden voor even opnieuw schitteren, met een luister die zij misschien nooit eerder hebben gehad. Door die stijl laat hij bovendien voor even weer de utopische hoop schitteren, de mogelijke werelden die het Rusland van toen in zich leek te bergen. Roths teleurstelling was groot, maar geeft toch leesgenot door de stijl waarin hij die teleurstelling opschreef. Bovendien, alle mysterieuze schoonheid die in het Rusland van toen verdrongen werd, krijgt glorieus gedaante door Roths verbeeldingsrijke pen. Voorts bevat deze bundel ook nog eens overweldigende passages over de oneindigheid van het Russische landschap, waardoor wij ons minuscule grashalmpjes voelen in de onmetelijkheid: passages die in het werk van de grote klassieke Russen niet zouden hebben misstaan.

Dit was, kortom, een geweldige bundel. Een van zijn mooiste reportagebundels, en sommige passages zijn even prachtig als de mooiste stukken uit Roths mooiste romans. Dat wist ik al toen ik de Duitse versie las, maar nu weet ik dat nog beter.

[Mireille · Rating 4 out of 5]

Joseph Roth kende ik nog niet, dus toen ik "Spoken in Moskou" zag liggen in de bieb wilde ik het even bekijken. Dit is een bundel met reportages, brieven en dagboeknotities tijdens zijn Ruslandreizen uit de jaren 1920-1927. Roth was buitenlands correspondent voor de Frankfurter Zeitung, van joods-Oostenrijkse afkomst. Uit zijn brieven spreekt een constant geldgebrek en eenzaamheid.
Hij beschrijft op een boeiende manier allerlei aspecten van het Sovjetleven, bijv. de rol van de vrouw, het ingewikkelde schoolsysteem, reizen over grenzen... Zoals Tom Lanoye in het voorwoord zegt: "Dankzij Roth leren we een van die inmiddels verdwenen werelden alsnog een beetje beter kennen." Overigens veranderde Roth zelf van mening na jarenlang in die contreien te hebben rondgezworven: eerst leek de Sovjet-Unie hem een goede staat, waar het antisemitisme niet zou bestaan, maar na zeven jaren moet hij toch bekennen dat het er geen nieuw paradijs was. Hij wist dat hij daar niet thuishoorde.

[Мартин Касабов · Rating 4 out of 5]

ПОЖАР, КОЙТО ДОГАРЯ в Изумен

В книгата на Йозеф Рот човек на всяка страница може да подчертава. В случай че има навика да използва молив, читателят ще започне да отбелязва живи описания и прозорливи коментари за идеологическите облаци, надвиснали над една обширна страна, несъбудила се още от съня на революцията. Малката книга „Пътувания из Украйна и Русия“ (152 стр.) е енциклопедия, портрет, пътепис, артефакт от времето си, есеистично и художествено постижение, което, освен че информира, преди всичко вълнува.

Като кореспондент на реномирания „Франкфуртер Цайтунг“, през 1927 г. Рот пътува на Изток, за да проследи от първа ръка последствията от Октомврийската революция, която би следвало да е пътеводната звезда и да изведе работническата класа от живота в робство към обетованата земя на свобода и изобилие. Когато пристига в Русия, по думите на Валтер Бенямин, Рот е убеден болшевик, но скоро разочарованията го застигат.

Ако напиша книга за Русия, тя би показвала угасващата революция, пожар, който догаря, едва припламващи остатъци и множество пожарникари.

Преди това в Украйна е видял процесия от инвалиди, които погребват свой побратим. Като руини, които се движат, ги описва австриецът, пепелища, които мърдат, развалини, които се гърчат, ходещи лазарети, процесия от останки. Там някъде по пътя е спал в легло със свирепи дървеници. Епизодът напомня на хумористичен кафкиански кошмар, в който абсурдът ескалира до степен, в която една от дървениците с „кръчмарско остроумие“ прошепва на писателя: „Колко е малък човекът!“. Въпреки дългия път по поречието на Волга, където „живеят най-нещастните хора на света“, умората и глада Рот открива парадоксите в Русия за далеч по-обезкуражаващи.

Пътят му започва от Варшава, Ленинград и Москва, след което продължава през Нижни Новгород към Самара, Сталинград и Астрахан и накрая към Одеса, Баку и Киев. Рот обаче не описва по студения журналистически метод. За него съпреживяването в един текст е най-значимо, затова и репортажите му изискват време и ресурси, от вестника недоволстват поради продължителните паузи без вест. Близо два месеца му отнема след пристигането, за да напише първата дума. „Дори и на друга планета да бях попаднал, тя едва ли би могла да бъде по-чужда и по-странна.“

Объркват го шизофренията, парадоксите, дисонансите, които среща на всеки ъгъл. Говори се едно, върши се друго. Държавата не цензурира директно, но пуска като трохи под масата темите, около които е позволено да се вдига врява. Властта добре разбира, че евтиното забавление на тълпата никога няма да прерасне в заплашително за властта бедствие. За Бога не е забранено да се говори, но отношението е подигравателно. Гордеят се, че не са като малките деца, не вярват в измислици. Лозунги за строежа на комунизма извират отвсякъде, но маловажният чужденец, посетил държавата, бива трескаво отразен във вестника. Това провинциално любопитство към Запада, към капиталистите, които уж трябва да презират, Рот преживява и на собствен гръб, когато взимат интервю и от него – коментар от човека, дошъл да коментира.

Последният текст в сборника, именуван „Дядо Господ в Русия“, е сред най-силнит�� в книгата. Бог, подобно на Сатаната при Булгаков, се разхожда по московските улици и пита хората за маловажни детайли от всекидневието – колко възела има камшика на кочияша, къде е родена мухата в стаята. Отговорът? Един Господ знае, не ни занимавай с тия работи. Действително в откриването на малките неща се крие богатството и на настоящата книга. Писател с голям художествен талант и прозорлив ум може да извади прецизно, с любов и тъга към човека неговите провали и успехи. Погледът на Рот към Русия не е критичен или утопичен. Като въздишка на родител към дете, счупило играчката си, е, като мисъл преди буря за забравения вкъщи чадър.

[Elisa Goudriaan · Rating 4 out of 5]

Van de drie boeken met reportages van Joseph Roth die ik tot nu toe las, vond ik deze over Rusland met stip de beste. Er staan ontzettend heldere verhalen in met uiteenzettingen over verschillende onderwerpen, bijvoorbeeld het Rode Leger, de positie van de vrouw onder het communisme, mode vergeleken met Duitsland/Frankrijk, de zogenaamde NEP-mannen (nieuwe handelaren en industriëlen) en bergjoden (joodse Taten), de klassenverdeling op stoomboten, welke volken er allemaal in de Kaukasus wonen (zo’n 40 tot 45!), de positie van de joden in Sovjet-Rusland, het communisme an sich en welke (onbezielde!) massataal hierbij hoort. En zo door. En dat alles niet als saaie opsomming, maar met ontzettend scherpe vergelijkingen, formuleringen en gedachten, humor (af en toe), gevoel voor beeldende taal en gevoel om de lezer te betrekken in het verhaal.

Soms zijn Roths generaliseringen over Russen of het communisme te kort door de bocht, maar dat lijkt hij ook expres te doen, om juist heldere beelden te creëren. Want op andere momenten is hij juist heel kritisch op het journalistieke gehalte van de Russische kranten in die periode, omdat deze bijna alleen maar feiten (zoals cijfers en percentages) geven en geen achtergrondinformatie of toelichting, waardoor je die feiten helemaal niet kunt plaatsen. Uiteindelijk raakt hij teleurgesteld in het communisme, terwijl hij hoopvol op pad ging en voelt zich opeens nog trotser om Europeaan te zijn dan voorheen. Het enige dat hij goed vindt van het communisme is eigenlijk dat het analfabetisme sterk teruggedrongen wordt.

Els Snick heeft dit boek, net als al haar andere boeken, weer zeer accuraat vertaald. Het leest soepel en soms heeft zij expres dingen weggeknipt (staat in het nawoord), om de leesbaarheid te vergroten en herhalingen te voorkomen. Dit lijkt mij een hele goede ingreep die het gedachtegoed van Roth alleen maar versterkt.

Overigens nog iets aardigs dat Roth ook opmerkt: dat er bijna geen analfabetisme voorkomt onder het joodse volk, vanwege alle scholen met Jiddisch als onderwijstaal in Rusland (wat me ook nog aan de ouders van Amos Oz deed denken), terwijl het analfabetisme begin 20ste eeuw onder de Russen 70% was. (Alleen dat laatste percentage stond dus in die kranten die geen toelichting gaven.)

Verschillende plaatsen die Roth bezoekt in dit boek deden sterk mijn heimwee naar Paustovski oplaaien, zoals Batoemi, Tiflis (=Tbilisi), Soechoemi, Sebastopol, Odessa, Jalta, Kiev en Bakoe. Snel maar weer een nieuw boek van Paustovski lezen. Die staan nog in de kast gelukkig.

[Danielle · Rating 4 out of 5]

Een interessante bundel artikelen met commentaar over het verblijf van Joseph Roth in de Sovjet-Unie in de jaren 1926 en 1927. Het is interessant te zien hoe hij als minstens communistisch sympathisant verandert in een criticus van het communistische systeem, zeer teleurgesteld dat er alles behalve een paradijs wordt opgebouwd en de uitvoering van het communisme in de Sovjet-Unie niets meer lijkt op het communistische ideaal.

[Piotr · Rating 4 out of 5]

Roth jest niezwykle ciekawym obserwatorem, wręcz bajecznym mistrzem detalu. Felietony, w których niemal ociera się o reportaż, bądź stają się mikro-opowiadaniem, są po prostu ponadczasowe.
A te, w których próbuje patrzeć szerzej, głębiej, analizować czy snuć prognozy... tutaj mam problem.
Ale... czy można mieć do niego pretensje, że nie przewidział pod koniec lat 20-tych, że sytuacja w Europie rozwinie się według najbardziej tragicznego scenariusza? Że po dekadzie jego własne nadzieje - nie mówiąc o spotykanych obywatelach Sowietów - legną w guzach? Które pogrzebią cały ten świat, który znał, i który opisywał.
Niby jesteśmy od niego o tę wiedzę nieco mądrzejsi - ale jaki robimy z niej pożytek - naszą europejską zbiorową mądrość widać wyraźnie w Odessie, Kijowie, czy Charkowie (z którego z taką ulgą Roth wyjeżdżał).

[Laurent De Maertelaer · Rating 3 out of 5]

'Ik zal mijn best doen u vanavond te overtuigen dat het burgerdom onsterfelijk is. De gruwelijkste van alle revoluties, de bolsjevistische, heeft het niet kunnen vernietigen. En alsof dat nog niet genoeg is: deze gruwelijke, bolsjevistische revolutie heeft haar eigen burgers geschapen.'
Onderhoudende korte stukken die 'reporter' Roth tegen wil en dank schreef voor de 'Frankfurter Zeitung' tussen 1926 en 1927. Hij aanvaardde de Russische opdracht om correspondent in Parijs te kunnen blijven, tevergeefs zo bleek later. Dit feit en de overduidelijke haast en slordigheid waarmee Roth de stukken afleverde, zijn een domper op wat in eerste instantie een interessante publicatie is, maar na lezing onvoldragen blijkt. Geef mij maar de onversneden Roth, de romancier dus.

[Franziska Nyffenegger · Rating 4 out of 5]

Eine eigenartige Lektüre. – Gut, hat Joseph Roth seine Beobachtungen aufgeschrieben, und gut, hat Jan Bürger diese vor knapp hundert Jahren erstmals publizierten Reportagen neu aufgelegt (im September 2014). – Mir kommt es vor, als seien die Texte zugleich aus und in die Zeit gefallen. Da stehen Sätze, die ich auch in aktuellen Berichten lese, und andere, die sich heute so nicht mehr schreiben lassen. Deswegen bekommen die „Reisen“ von mir auch nur vier und nicht fünf Sterne, etwas unfair, ja, wir sind alle Kinder einer Zeit, vermutlich, und dennoch. Vielleicht gibt es die vier Sterne auch dafür, dass mich die Lektüre oft traurig gemacht hat, noch unfairer, denn das ist nun wirklich nicht Joseph Roth anzulasten.

„Das Gesicht des Dorfes hat sich wenig geändert. Ich kannte die ukrainischen Dörfer aus dem Krieg. Ich sah sie jetzt, nach acht Jahren, wieder. Immer noch liegen sie da wie Kindheitsträume der Welt.“ (1926)

[Sini · Rating 4 out of 5]

Ik hou, zoals sommigen van jullie weten, enorm van de romans en de reportages van Joseph Roth. Maar ik lees hem wel altijd in Nederlandse vertaling, en met name veel van zijn reportages zijn (nog!?) niet vertaald. Dat beperkt mij. Maar mijn echtgenote had in mei een goed idee om dit te doorbreken: ze gaf mij voor mijn verjaardag de onlangs in Duitsland heruitgegeven maar nog niet vertaalde "Reisen in die Ukraine und nach Russland". Welnu: prachtig! Met het Duits had ik beduidend minder moeite dan verwacht, en de reportages waren zeker zo fraai en trefzeker als die welke al wel in het Nederlands zijn vertaald. En dus werd ik ook nu weer volkomen betoverd door Roths melodieuze en enorm trefzekere stijl, zijn melancholie, zijn empathie, en zijn vermogen om in een paar woorden een enorm rijke sfeer op te roepen die ten eerste raakt door zijn pure schoonheid en die mij bovendien treft als intrigerend tijdbeeld.

De hier verzamelde stukken draaien om Roths reportages uit de twinitiger jaren over de Oekraiene en vooral de Sowjet-Unie. De op dat moment nog heel linkse en sterk in de communistische idealen gelovende Roth bezoekt dus de nog prille eerste communistische staat, en beschrijft wat hij ziet en voelt op een manier die alleen hij beheerst. Hij beschrijft dat niet op een heel feitelijke en conventioneel- journalistieke manier, en maakt ook geen stukken die stoelen op veel interviews of op veel research: hij kijkt, doorvoelt, en beschrijft de kern van wat hij daarbij ervaart op in uitermate dichterlijke stijl die vaak zeer verrast. Uit zijn stukken blijkt van meet af aan dat hij zijn geloof in de Sowjet-Unie al snel kwijt was. Weliswaar had hij zeker niet alles wat fout was in de gaten, en onderschatte hij volgens mij de mate van gewelddadige repressie. Maar hij is werkelijk enorm op dreef in de beschrijving van de innerlijke leegte die volgens hem het dagelijkse Sowjet-leven helemaal doordesemt. De leegte bijvoorbeeld van een ideologie die allerlei klassieke opvattingen over romantiek en liefde als reactionair opvat, en die geloof in God als onwetenschappelijk verwerpt, met totale blindheid voor de rijkere geheimen van het bestaan tot gevolg. Ook signaleert hij dat een bepaald type burger eigenlijk helemaal niet aardt in het communisme. Dat niet-aarden formuleert Roth, op fraae wijze, als volgt: "Er mag sogar mit dieser Welt zufrieden sein und sie bejahen. Und dennoch, dennoch ist er fremd und tot in ihr. Schon, das er sie nicht ersehnt und nicht erkaempft hat und das sie dennoch geworden ist, stellt in ausserhalb ihrer eigentlichen, ihrer inneren Grenzen. Die blutige Entschiedenheit, mit der sie geworden ist, wird ihm immer unbegreiflich sein". De titel van dit stuk is treffend: "Gespenster in Moskau", en dit type burger is maar een van de vele door het Moskouwse leven veroorzaakte spookgestalten die Roth evoceert.

Zo beschrijft Roth nog veel meer zaken die nou niet echt rijmen met het beeld van de Sowjet-Unie als zelfverklaarde heilstaat. Dat geeft aan zijn reportages, zoals zo vaak, een behoorlijk melancholische toon. Toch werd ik niet verdrietig van dit boek, omdat ik steeds opveerde door de scherpzinnigheid en schoonheid van Roths formuleringen. Wat nog versterkt wordt door zijn beschrijvingen van landschappen, volkeren, dorpen, culturen en esthetische fenomenen die door gestaalde Sowjet-ideologen niet worden gezien. Bijvoorbeeld de sensatie van oneindigheid bij het varen over de Wolga: "Man schmeckt die Bitternis der Unendlichkeit. Im Anblick der grossen Berge und der uferlosen Meere fuehlt man sich verloren und bedroht. Gegenueber der weiten Ebene ist der Mensch verloren, aber getroestet. Er ist nichts mehr als ein Halm, aber er wird nicht untergehen: Man ist wie ein Kind, das in der ersten Stunde eines Sommermorgens erwacht, wenn alle noch schlafen. Man ist verloren und geborgen zugleich in der unbegrenzten Stille. Wen eine Fliege summt, eind gedaempfter Pendelschlag tont, liegt in dieser Geraueschen dieselbe troestliche, weil ueberirdischen und zeitlose Trauer einer weite Ebene". Of de aanblik van een immens groot en besneeuwd plein in Leningrad: "Eine Wehmut aus Stein und Eis steigt aus ihm auf, wie Nebel aus einem lebendigen. Menschen, die ihn ueberqueren, sehen winzig aus, wie verkleidete Streichhoelzer [...]. Der Zar war winzig diesem Platz gegenueber, ein kleiner Gefangener. Wie furchtsam wird ein Herrscher, wenn ihn ein Platz, gross, weiss und schweigsam, belagert! Wer nicht gross genug ist zu regieren, wird hier, vor lauter Weite, ein Tyrann". Prachtig, die impressie van een immens plein waarbij vergeleken zelfs een Tsaar als Peter de Grote nietig lijkt. Geweldig, die aforistische laatste zin, over de kleinheid van een tiran die geen gezonde verhouding tot dit soort immensiteit heeft, en over de grootsheid van het echte regeren. En het allermooiste vind ik dat Roth hier vormen van verwondering, schoonheid en reflectie oproept waar niet alleen Sowjet-ideologen ongevoelig voor zijn, maar wij als banale burgermannen eveneens.

Ik heb ook van deze bundel Roth-reportages dus weer zeer genoten. Nog steeds hoop ik dat alle Roth-reportages ooit zullen zijn vertaald, maar ik ga daar niet op wachten, want ik weet nu dat ik dat niet hoef te doen!

[Padmin · Rating 4 out of 5]

La Russia non è immorale, niente affatto –è soltanto igienica.

Qualche tempo dopo il suo viaggio in Russia –raccontato in una serie di reportage commissionatigli dal Frankfurter Zeitung- Roth confessò all’amico Walter Benjamin di essere partito per quel viaggio bolscevico e di essere ritornato monarchico.
Lo sguardo critico, attento, curioso e “laico” di Joseph Roth tocca in questi scritti livelli altissimi. L’ironia sottile, il “sano” distacco, il rispetto per i propri valori di riferimento (fra gli altri: l’amore per il lavoro ben fatto, per la bellezza e il buon gusto) fanno di questi articoli dei veri gioielli. Grande giornalismo. Avercene, oggi, di cronisti di questa levatura.
Ogni articolo affronta un argomento specifico e sono tutti interessanti.
Il viaggio lungo il Volga fino ad Astrachan è affascinante, spettacolare, a tratti persino poetico.
“Il cielo sul Volga è vicino, piatto e dipinto di nuvole immobili. Dalle due parti, dietro le rive, si vede fino a molto lontano, ogni albero che spunta, ogni uccello che si alza in volo, ogni animale che pascola. […] Questa terra dà il senso della libertà, come da noi lo danno soltanto l’acqua e l’aria”.

Il racconto di Leningrado –già Pietroburgo, poi declassata dall’ultimo zar, secondo i patrioti russi, in Pietrogrado- sfiora la nostalgia.
“Il nome Pietroburgo era il simbolo di una raffinatezza universale, voluta dal più grande di tutti gli zar e per questo tipicamente russa. Chiamarla Pietroburgo … era una prova della mentalità piccolo-borghese dell’ultimo degli zar, il quale, nel suo sentimento nazionale, si ispirava ai dimostranti di strada. Una città che ormai si chiamava Pietrogrado non poteva che finire per chiamarsi Leningrado…”

E ancora: il petrolio di Bakù, le strade russe, la religione e la Chiesa (Dio è andato in ferie… la maggior parte delle sue funzioni sono state rilevate dal partito comunista, che le ha suddivise fra un certo numero di piccole divinità… è stato confinato all’amministrazione dell’incommensurabile e alla conservazione dell’eterno ), la condizione delle donne russe (la donna ha smesso di essere un punto di riferimento centrale. Non è più al centro di una casa, né di una cerchia mondana, né di un cuore maschile. La rivoluzione, che le ha concesso tutti i diritti, le ha tolto ogni privilegio).

Infine: la scuola. L’articolo più “entusiasmante”, almeno per chi di scuola vive o ha vissuto. Ed è qui che ho toccato con mano quello che per tanti anni avevo semplicemente sospettato: la nostra scuola “riformata” –nostra, italiana, occidentale, europea- è un prodotto indiscutibilmente sovietico. Sissignore, sovietico. Con la sua asfissiante burocrazia da decerebrati; coi suoi Consigli di classe, Consigli d'istituto, Consigli scolastici provinciali, Consigli scolastici distrettuali, Consigli di tutto un po'... Del resto, "Consiglio" in lingua russa non si dice "Soviet"?
“Si confonde collettivismo con uniformità; si educa, certo, all’idealismo, ma a un idealismo che costa poco e può rendere parecchio… Si educa alla dedizione a un “ideale” che, nella sua brava cornice borghese, è appeso al muro sopra la lavagna, e sotto non c’è più scritto “Con Dio per il re e per la patria!”, ma “Più che mai senza Dio per l’ideologia, per il proletariato, per l’industrializzazione, contro la filologia e contro il “romanticismo”. Per rendere perfettamente familiare allo scolaro la “realtà del giorno” gli si fanno leggere degli articoli di giornale; ma in essi la totale falsificazione ortodossa dei fatti certamente estrania i giovani dalla realtà mille volte di più che non, per esempio, una lettura pedante dei drammi di Eschilo”.

Joseph Roth scrisse questi articoli nell’estate del 1926, prima, molto prima delle famigerate purghe. "Si stava compiendo in quei mesi la trasformazione di Roth in uno dei suoi personaggi: Franz Tunda, il protagonista di Fuga senza fine, colui che combatte per la rivoluzione e poi si aggira in un’Europa decaduta, ma soprattutto non appartiene più a nulla, ha reciso ogni legame di affinità con tutti i mondi che lo circondano e ascolta «rapito il canto dei tarli» (dal Risvolto di copertina).

[Magda Prz · Rating 5 out of 5]

Zwanziger Jahre, Joseph Roth fährt nach Osteuropa: In die Ukraine und nach Russland. Über das Schöne wird hier schön geschrieben, über das Häßliche - unschön. Der Bericht über die slavischen Werte, Plätze, Charakter der Städte, Prostitution und Gott überrascht auch heute mit seiner Aktualität.

"Städte haben viele Gesichter, viele Launen, tausend Richtungen, bunte Ziele, düstere Geheimnisse, heitere Geheimnisse. Städte verbergen viel und offenbaren viel, jede ist eine Einheit, jede eine Vielheit, jede hat mehr Zeit, als ein Berichterstatter, als ein Mensch, als eine Gruppe, als eine Nation. Die Städte überleben Völker, denen sie ihre Existenz verdanken und Sprachen, in denen ihre Baumeister sich verständigt haben". S. 15

Eine wunderbare Lektüre.

[Anders Wernberg · Rating 5 out of 5]

Meine erste Begegnung mit Joseph Roth war in den frühen 90er Jahren an der Universität Göteborg, auf der Literaturliste stand „Radetzkymarsch“. Nie werde ich den einleitenden Satz vergessen: „Die Trottas waren ein junges Geschlecht“. Der schwebt weit oben neben dem gleichen in Anthony Burgess „Earthly Powers“.
Das hier vorliegende Buch ist aber ein anderes Tier, Joseph Roth als Journalist auf Reise in der Sowjetunion knapp zehn Jahre nach der Revolution. Er ist als überzeugterer Linker, wenn nicht Kommunist, angereist, verliert aber während der Reise sein Glauben. Er bleibt links aber Kommunismus wie in der Sowjetunion umgesetzt wird für ihn eine Sackgasse.
Das Buch ist eine immer noch aktuelle Schilderung eines faszinierenden Landes, heute Länder, die mit dem Nachlass von 1917 und 1991 zu kämpfen hat.
Und nicht nur von der Sowjetunion und Nachfolgeländer, es gibt Berührungspunkte zu vielen Aspekten der heutigen Welt; im Kapitel über „Öffentliche Meinung, Zeitungen, Zensur“ findet man Sätze die den heutigen sozialen Medien als Ziel hätte haben können; „Die erkennbare „öffentliche Meinung“ im heutigen Rußland ist die gewaltige Summe (nicht die Potenz) addierter Echos auf eine den Massen zugerufene Formulierung.“ Twitter jemand?

[Norman Weiss · Rating 4 out of 5]

In den 1920er Jahren schrieb Joseph Roth als Journalist über die nunmehr sowjetische Ukraine und das sowjetische Rußland. Roth kam 1894 in Brody nahe Lemberg zur Welt, das nach dem ersten Weltkrieg zu Polen gehörte und heute in der Ukraine liegt. Als galizischer Jude war Roth mit dem Grenzland vertraut, er hat es in seinem Roman Radetzkymarsch beklemmend beschrieben. Diese Reportagen schreibt der Nostalgiker Habsburgs aus Gebieten der in die Moderne taumelnden Sowjetunion – und er tut dies mit Sympathie und genauer Beobachtungsgabe. Roth läßt eine längst vergangene Epoche lebendig werden.
Leseempfehlung!

[Ann · Rating 3 out of 5]

Somehow disappointed.

[Dorothy Himberc · Rating 5 out of 5]

On the whole Joseph Roth's observations, generalized and almost fictionalized as they are, of the landscape, human building environments, elderly and young inhabitants and everyone in between, and the material trappings of different ways of life (clothing, etc.) in the post-War East Europe that he explored as a correspondent for German newspapers, are so brilliant that I fully forgive the more derivative or unconvincing passages of analysis, for example of Communistic atheism. From a literary as well as from a social geographical and historical perspective, I think the best of these dispatches are unique and irreplaceable essays. His essay on the funeral of an invalid - of the irreversible emotional and physical and psychological damage of war in the human bodies of those who survive it - is I think one of the best descriptions of war that I've ever read. I think that it's something everyone should read, and the kind of thing that it's a pity we should still _have_ to read. And, of course, some of Roth's reporting is nice to read just because of the aesthetic enjoyment of his descriptions. To give one very small example, the onion domes of Russia's churches have become a kind of cliché, but I liked his encapsulation: "Über den Dächern glänzen die Märchenkuppeln der russischen Kirchen, blühen die goldenen Zwiebeln, Früchte eines bunten, seltsamen, exotischen Christentums." (amateur translation: Above the roofs shine the fairy-tale cupolas of the Russian churches, bloom the golden onions - fruit of a colourful, strange, exotic Christianity.)

[Rodrigo · Rating 2 out of 5]

Li na edição brasileira, publicada pela Editora Ayinê.

É uma coletânea de crônicas escritas por um correspondente internacional alemão na Rússia de 1926. Como o conteúdo é jornalístico (publicado de imediato, a quente), falta um pouco de contexto para o leitor leigo. Eu tinha uma vaga ideia do que acontecia na Rússia da época, mas certamente deixei de entender algumas nuances. Faz falta algum prefácio ou até mesmo notas de rodapé. Enfim, senti falta do trabalho do editor, já que o livro traz exclusivamente os textos do jornal e nada mais.

De resto, as crônicas têm seus melhores momentos quando descrevem com detalhes a vida na nascente União Sovietica. São especialmente interessantes os textos sobre a região do Astracã, sobre a fronteira e sobre as novas classes sociais que surgiram da ambição de criar justamente uma sociedade sem classes.

Nos piores momentos, porém, embarcam em uma discussão extremamente adjetivada do que o autor vê como triunfos ou desafios da revolução – sobre como a revolução conseguiu "libertar os judeus" ou sobre a dificuldade de modernizar a produção agrícola sem criar "mentalidade capitalista" na classe camponesa. O resultado é raso, curto e soa até meio propagandista.

[Maurizio Manco · Rating 5 out of 5]

"Lo slogan si radica nel cervello e sostituisce l’argomentazione." (p. 118)

"È dotato di senso pratico chi ha imparato a essere critico, e ne è del tutto privo chi è stato addestrato a credere, con ottimismo ignaro, banale." (p. 140)

[Боян · Rating 5 out of 5]

Йозеф Рот не само ще ви очарова, но и ще ви накара много, много да се замислите, особено тези, които сте живели и в предишната система на "Реалния социализъм".

[Dario Andrade · Rating 4 out of 5]

Livro que retrata uma viagem do autor à Rússia em 1926. São reportagens que foram publicadas entre setembro e dezembro daquele ano em um jornal alemão.
A visão é simpática à revolução russa, mesmo que ele faça várias ressalvas ao que estava acontecendo ali, caso da burocracia excessiva e da uniformidade de pensamento.
Diria que ele tentou fazer uma avaliação honesta, uma avaliação crítica, mas ainda assim, favorável ao movimento revolucionário. Em alguns casos, isso leva a uma complexidade da análise, caso do último capítulo. Ele parece ser simpático à censura ‘boa’ da revolução. Nas ditaduras reacionárias a censura é ruim, na ditadura proletária tem uma função educativa: “‘Proibir’ faz parte da essência de uma ditadura reacionária (por exemplo, Mussolini). Mais ditar que proibir, mais educar que punir, antes agir de forma profilática que policial, é isso que (já atualmente) faz parte da essência da ditadura proletária na Rússia. Por isso e porque antes da revolução não existia ampla opinião pública, a censura comunista neste país talvez freie o erudito, o artista, o filósofo e o escritor. Em compensação, ela educa as massas primeiramente só para a aplicação prática de uma opinião.” (158)
Mais adiante, porém, ele ressalva que “vê-se o que falta à imprensa russa: a independência do governo, a dependência do leitor e o conhecimento do mundo. A consideração para com o leitor torna o jornalismo fértil. A consideração para com a censura torna a imprensa estéril (...). A consideração do mundo ligada a uma ideologia provoca relatos provincianos, mesquinhos e, além disso, falsos” (168)
Então, é preciso ler o livro com um grão de sal. As melhores partes são justamente aqueles em que ele trata de temas mais afastados das suas simpatias pessoais. É o caso do primeiro capítulo – emigrantes russos em Paris – e da vista ao Cáucaso: “Jovens maometanas usam lenços brancos e azul cobrindo a boca; elas parecem emparedadas: cada uma sua própria prisão” (72).
Enfim, o estilo do Roth é ótimo, mas a sua visão sobre a Rússia Soviética dos anos 1920 talvez seja menos independente do que ele pensava de si no momento em que escreveu os artigos.

[Jodi · Rating 3 out of 5]

Dieses Büchlein versammelt zehn der von Roth geschriebenen siebzehn Texte zu seinen Reisen in die Sowjetunion. Die Herausgeber haben auf eine strikte Einhaltung der Originalausgaben geachtet, deshalb könnte es sein, dass sieben Stücke fehlen.

Aber bereits die vorhandenen Werke zeigen uns das Leben im damaligen Russland gleich nach der Revolution. Roth, auf dem Gebiet der heutigen Ukraine geboren, machte sich auf, die Menschen in ihrem Alltag zu besuchen. Keine Zeitungsberichte über Politiker, wie sie überall zu finden sind, sondern Eindrücke aus dem Leben. Was ist aus der Revolution geworden? Konnte sie ihre Versprechen halten? Wie leben die Leute im neuen Russland?

Roth bietet einen unverklärten Einblick in das ganz normale Leben. Beschreibt seine persönlichen Eindrücke und Erlebnisse, sodass der Leser sich vorstellen kann, wie es in Russland 1926 zugegangen ist. Wir, die wir aus dem 21. Jahrhundert zurückblicken, erkennen, dass Roth's kritischer Blick von seiner inneren Klarheit zeugt; dass er bereits erahnte, dass nicht alles Gold ist, was glänzt.

Der Schreibstil ist teilweise etwas langatmig und schwer, gehoben und elitär. Dennoch sind die Texte fast schon schön zu nennen. Sie sind gut aufgebaut, persönlich und direkt. Man tut vielleicht gut daran, sich mit Roths Stil bereits ein wenig auszukennen, bevor man sich an diese Berichte macht.

Wer sich für Geschichte aus erster Hand und/oder Russland interessiert, findet hier wichtige Tatsachen geschildert, die ebenfalls starken Eindruck hinterlassen werden.

[Otto · Rating 3 out of 5]

Für die intensivere Auseinandersetzung mit dem Büchlein (132 Seiten) empfehle ich wieder einmal die website https://www.perlentaucher.de/buch/jos...
Roth hat die Länder 1924 – 1927 bereist. Stalin war bereits an der Macht, aber noch nicht in der vollen Blüte seiner Tyrannei. Das ehemalige russische Zarizyn war bei seiner Russlandreise bereits in Stalingrad umbenannt. Roth schildert das Leben auf dem Lande, den Umgang mit der Religion, wirkt enttäuscht vom bolschewistischen Weg.
2015 hat Jan Bürger im Beck-Verlag eine Zusammenstellung dieser Texte, die Roth v.a. für die Frankfurter Zeitung geschrieben hat herausgegeben. Wohl nicht ohne Blick auf die politische Lage (Krim war bereits wieder von den Russen okkupiert) erweitert um einige Texte Roths zur Ukraine und zu Galizien, 2022 wurde die Neuauflage herausgebracht, wieder leider mit aktuellem Hintergrund.
Ich kann das Büchlein empfehlen, zum einen, weil ich ein Roth-Fan bin und zum anderen weil ein geschichtlicher Rückblick immer spannend ist.
29.5.2022

[Danny Jacobs · Rating 4 out of 5]

‘Spoken in Moskou’ van Joseph Roth is bijna een eeuw oud, maar leest alsof het nu zou geschreven zijn. Het is een bal die direct binnen komt. In 1926 reist Joseph Roth voor de Frankfurter Zeitung door de Sovjet-Unie, van Kiev tot Moskou en Odessa. Roth is nieuwsgierig naar het sociale experiment dat moet leiden naar een nieuwe wereld en hij wordt door de revolutionaire regering met open armen ontvangen. Roth ontmoet boeren, leraren, arbeiders, priesters, toneelspelers en prostituees en ziet hoe desastreus het nieuwe regime uitpakt. De droom ligt snel in duigen, en Roth schrijft erover in een rake, zinnelijke stijl waarin nieuwsgierigheid en teleurstelling een tweestrijd aangaan. Heerlijke zomerlectuur -:( voor ernstige zielen.

[Marina Burity · Rating 3 out of 5]

Em 1926, o autor viaja para a Rússia, que havia se tornado União Soviética há menos de uma década. A viagem foi proposta por um jornal alemão para ele pudesse reportar em primeira mão suas impressões sobre o país e seus habitantes. É interessante o olhar desse estrangeiro sobre as mudanças ocasionadas pelo regime soviético, mas em alguns momentos achei o relato carregado de preconceitos. Gostei, mas não é dos melhores relatos que já li sobre a União Soviética.

[Alessia Serazzi · Rating 3 out of 5]

Gli darei 3 stelle e mezzo, è un resoconto molto oggettivo sulla Russia, Roth non lascia spazio a sensazioni, ma si limita ad osservare ed analizzare. Ci sono parti più interessanti di altre come quello sulla donna e la sua morale (da rileggere anche con il passare degli anni, magari) e altre più lente come quelle sulla scuola. Ad ogni modo, è un ritratto molto nitido da poter inserire, volendo, come cuscinetto tra romanzi più strutturati ambientati nel '900 russo.