Het sprookje van de laatste gedachte

by Edgar Hilsenrath, Elly Schippers (Translator)

De laatste gedachte van een mens, zo gaat het sprookje, staat buiten de tijd. Op de poort van de Anatolische stad Bakir beleeft Thovma Khatisian nog een keer de lijdensweg van het Armeense volk, gespiegeld in zijn eigen familiegeschiedenis. Geleid door de meddah, de sprookjesverteller, volgt Thovma als laatste telg uit een oud geslacht de levensweg van zijn vader, die hem voert van een idyllisch bergdorpje naar de folterkamers van de Turkse machthebbers. Terwijl hij zijn laatste adem uitblaast is hij getuige van de schrikwekkende pogrom, waarmee de Turkse regering in 1915 beoogde het 'Armeense probleem' op te lossen.

Genres: German Literature, Historical Fiction, Roman, Literature, Fiction

493 pages, Hardcover

First published January 1, 1989

About the author

Edgar Hilsenrath (born 1926) was a German-Jewish writer. His main works are Night, The Nazi and the Barber, and The Story of the Last Thought.

Hilsenrath was born in Leipzig. In 1938 his mother escaped with her two children to Siret (Sereth), in Romanian Bukovina, where they enjoyed a respite from persecution. At the time that he should have received an entrance card to higher education, he and his mother were interned in the ghetto of Cernăuţi (Czernowitz).

He began to write about the Holocaust after his liberation when he moved to Paris. Hilsenrath also lived in Palestine, Israel, and New York.

According to Dagmar C. G. Lorenz, Simon Wiesenthal Center, "Hilsenrath calls things by their proper names and portrays life first and foremost as physical existence, of whose details the reader is constantly made aware: birth, nursing, feeding, sex, and excretion accompanied by feelings of pleasure and pain. The rhetoric of politicians and political theory are shown to be the schemes of beings ultimately dependent on these bodily processes and subject to physical desires. Hilsenrath's very approach is a protest against disrespect toward the mortal body, against the tyranny of the mind over matter."

Reviews

[Alexandra · Rating 3 out of 5]

Edgar Hilsenrath ist ja ein Genozidspezialist der besonderen Sorte. Er schreibt Geschichten über das nahezu unbeschreibliche - aber ganz anders als alle anderen Autoren. In seinem Roman Der Nazi und der Friseur rollt er das Thema mit Humor aber von der Täterseite her auf - das hat mir sehr gut gefallen. In seinem Roman Nacht geht er in einem Stil des entmenschlichten Realismus über Hunger und Tod im Ghetto so weit, dass ich das Buch abbrechen musste, denn es war für mich zu unerträglich.

Im Märchen vom letzten Gedanken beschäftigt er sich mal nicht mit dem Holocaust, sondern mit AGHED, dem Genozid an den Armeniern und pontischen Griechen und verpackt die unmenschliche Grausamkeit der Jungtürken und ihrer Schergen, Befehlsempfänger, Mitläufer und gedungenen Mörder in Form eines Märchens. Diese Strategie scheint aufzugehen, denn die ersten Kapitel der Folter an Wartan Khatisian und die Absicht, durch völlig groteske Aussagen eine Armenische Weltverschwörung zu konstruieren, waren gerade noch erträglich. Als dann im Anschluss die Geschichte der Familie und des Dorfes Jedi Su in Märchenform aufgerollt wird, hat es mich schon gestört, denn der ganze christlich orthodoxe Aberglaube der beteiligten Personen kommt dadurch doppelt so hirnverbrannt rüber. Durch diese Auswalzung hat der Roman auch so seine Längen. Am Ende war die Geschichte für mich wieder nahezu fast nicht zu ertragen, vor allem weil ich durch die Geschichte meiner Familie persönlich betroffen bin.

Wie beim späteren Holocaust werden in der Vorbereitung des Schlachtens die Armenier, Griechen und Teufelsanbeter (Jessiden) als Ratten bezeichnet, die zwar schon Jahrtausende und vor den Türken im okkupierten Land siedeln, aber die man eben ausrotten müsste, weil sie Ratten sind. Mir kommt noch heute die Galle hoch, dass die Türken diesen Genzozid, der übrigens als Vorbild für die Deutschen diente (die waren ja zu dieser Zeit Verbündete und Gesandte bei ihren türkischen Partnern) so perfekt vertuscht haben, dass man bis heute nicht über dieses Ereignis redet, weil die westliche Welt einfach vergessen oder verdrängt hat. Im Gegenteil, die Opfer und alle, die dieses unfassbare Verbrechen ansprechen, werden wegen Beleidigung des Türkentums noch heute ins Gefängnis gesteckt (5 Jahre gibt es dafür noch immer von der heutigen Türkischen Regierung). Das ist abartig!

Ich gebe dem Roman 3,5 Sterne, aber das ist eine sehr persönliche Beurteilung. Wäre ich nicht betroffen, hätte es mehr gegeben.

[Ellen IJzerman (Prowisorio) · Rating 5 out of 5]

Hij zei: Onze dossierkast heeft geen deur. Het is een open rek, voor iedereen toegankelijk, want wij hebben geen geheimen.
Wijs me dan waar ik het Armeense dossier kan vinden.
Dat gaat helaas niet, zei hij, want zo'n oud dossier, als het Armeense is allang verstoft, zo verstoft dat het onvindbaar is geworden.
Roep dan uw werkster en zorg dat het dossier wordt afgestoft.
Dat heb ik allang gedaan, zei de archivaris, maar dat is niet zo eenvoudig.
Waarom niet?
Omdat de werksters van het Geweten der Verenigde Volkeren allemaal astmatisch zijn en geen oude dossiers willen afstoffen, vooral niet zulke oude als die over de vergeten volkerenmoord. Dat zou een hoop stof doen opwaaien en veroorzaakt hoestbuien.
Daar kan ik inkomen, zei ik.
Het vergeten moet je niet afstoffen, zei de archivaris. Dat is te gevaarlijk. En met die woorden verdween hij.

Die laatste raadgeving van de archivaris heeft Edgar Hilsenrath genegeerd, vastbesloten als hij was om ooit een boek te schrijven over de Armeense volkerenmoord die hij beschouwt als 'opmaat' voor de latere poging om het joodse volk te vermoorden. Inmiddels is het dossier van de Armeense genocide aarzelend een beetje afgestoft door de Verenigde Volkeren, hoewel het nog steeds verstikkende hoestbuien veroorzaakt in Turkije. Het is ongetwijfeld onder meer te danken aan dit boek, voor het eerst uitgegeven in 1989, dat er internationaal aandacht is gekomen voor 'de verdwijning' van zo'n anderhalf miljoen Armeniërs tijdens de eerste wereldoorlog. Dat komt niet alleen door het verhaal zelf, maar ook door de wijze waarop het is vorm gegeven. Je moet het maar durven om zo'n onderwerp te vertellen als een sprookje. Bovendien is daar niet alleen lef voor nodig, je moet het ook maar kunnen. Durf en kunde zijn beide in overmaat aanwezig bij Hilsenrath en het resultaat is een fantastisch boek, dat niet alleen het verhaal van het Armeense volk en de diverse pogingen om het te laten 'verdwijnen' vertelt, maar dat doet op een onvergetelijke manier.

Op 73-jarige leeftijd ligt Thovma Khatisisian op sterven en hoort in zijn hoofd de meddah, de verhalenverteller, die hem belooft een sprookje te vertellen: het sprookje van de laatste gedachte waarin Thovma wordt meegenomen naar Hayastan, het land van zijn voorouders aan de voet van de berg Ararat. In minder dan een fractie van een seconde, want zolang duurt het uitblazen van je laatste adem, laat de meddah zien welke lijdensweg Thovma's vader, Wartan Khatisian, heeft afgelegd. Het sprookje begint in de Anatolische stad Bakir, waar op dat moment drie Armeniërs onder de Bab-i Se'adet, de Poort der Gelukzaligheid, zijn opgehangen. Thovma's vader hangt daar nog niet, maar zit wel gevangen. Over zijn lot vindt op dat moment overleg plaats: zijn hoofd eraf of hem zodanig bewerken dat hij toegeeft de moordenaar van Frans Ferdinand te zijn. Een betere duiding van de sluwheid en het bestaan van een complot van de Armeniërs kan er, althans volgens de Turken, toch nauwelijks zijn. En Wartan was op dat moment in Servië...

Het is het begin van een grimmig oosters sprookje vol grappige, cynische, vreemde, pornografische, wrede, historische verhalen over en van een volk dat nooit in rust en vrede heeft kunnen leven. Hilsenrath heeft de Armeniërs een onvergetelijke, maar vooral heel erg passende stem gegeven in Het sprookje van de laatste gedachte. Dit boek verdient het gelezen te worden, niet alleen om daarmee het Armeense dossier grondig af te stoffen, maar ook vanwege de schrijnend mooie wijze waarop dat gebeurt.

[Hermien · Rating 5 out of 5]

Amazing how you can write a easy to read almost humorous book about the Armenian genocide in 1915 but EH manages just that. The whole book reads like a Middle Eastern fairy tale, is an absolute delight and also a good history lesson.

[Sini · Rating 5 out of 5]

Ik ben het helemaal eens met Prowisorio: een prachtig boek, en uiterst origineel bovendien. Ik ken Hilsenrath van De nazi en de kapper, een overrompelend bizarre, anarchistische en groteske tragi-komedie over WO II en de holocaust. En dit boek is dan een sprookjesachtige vertelling over de volkerenmoord op de Armeniërs in Turkije tijdens WO I. Een sprookjesverteller vertelt allerlei bonte en poëtische verhalen aan de laatste gedachte van de stervende Thovma Khatisisian, verhalen over de verloren wereld van zijn vermoorde voorzaten. De sprookjesverteller is zelf ook bijna een sprookjesfiguur: nu eens treedt hij op als personage, dan weer als stem in Thovma's hoofd, dan weer als zwevende geest die een dialoog voert met zijn (niet bestaande) schaduw. Wat hij vertelt zweeft bovendien sterk tussen waarheidsgetrouwe weergave en fantasie, tussen getuigenis en verzinsel. Hij begint zijn verhalen dan ook met 'Er was eens, er was eens niet'. En ergens zegt hij zelfs: 'En zo kunnen we alleen maar fantaseren over wat er is gebeurd. Want soms zit er niets anders op dan de ultieme waarheid te zoeken in de fantasie'.

Maar volgens dit citaat is dus die fantasie OOK een manier om 'de ultieme waarheid te zoeken'. Veel Armeniërs zijn anoniem en in onbekende omstandigheden gestorven. Getuigenissen en historische bronnen (die Hilsenrath overigens goed bestudeerd schijnt te hebben) zitten vol leemten op dit gebied. De fantasie is dan een manier om die leemten in te vullen, een stem te geven aan de stemlozen, een naam aan de anonieme doden, een legendarische geschiedenis aan de spoorloos verdwenen voorouders van Thovma Khatisisian. Bovendien maakt Hilsenrath rijkelijk gebruik van motieven uit Armeense sprookjes (die hij eveneens goed schijnt te hebben bestudeerd): door zijn sprookjesachtige wijze van vertellen roept hij dus niet alleen de verdwenen Armeense wereld op, maar ook de weinig bekende poëtische rijkdom van de Armeense cultuur. In die sprookjes vinden sommige doden bovendien een zekere vrede, die ze in de brute werkelijkheid vermoedelijk node hebben moeten missen. Bij sommige andere doden wordt hun bruut en zinloos afgebroken leven deels 'geheeld' door middel van een fantasievolle vertelling. Door zijn sprookjesachtige fantasie wil Hilsenrath dus verder reiken dan de officiële historische documenten, en eer bewijzen aan de verdwenen wereld van de Turkse Armeniërs.

Het boek staat daardoor ook vol met bonte verhalen en sprankelende sprookjesachtige poëzie. Tegelijk echter ook met de nodige gruwelen, want de volkerenmoord op de Armeniërs ging niet zachtzinnig. Bovendien bevat het boek ook veel parodie, satire en venijnige spot, o.a. op de hypocrisie van de Turkse machthebbers en de 'bijna Pruisische precisie' van hun volkerenmoord, maar ook op de rest van de wereld die daadloos toekeek. Hilsenrath, zelf een overlever van de Shoah, was een van de eersten die een roman schreef over de Armeense volkerenmoord. En meteen een onovertrefbaar originele roman: het combineert genres als het sprookje, satire, feitelijk verslag, idylle, schelmenroman, en meer. Je lacht, je gruwelt, je wordt meegesleept en je wordt vervoerd door dit boek. Op zo'n manier schrijven over genocide... eigenlijk lijkt dat onmogelijk. Maar Hilsenrath kan het, en zoals hij het doet heeft het zelfs grote meerwaarde. Zelf heb ik tenminste erg van dit boek genoten.

[Karine · Rating 3 out of 5]

Met het lezen van dit boek is het gefluister van de vele dode Armeniërs ook tot mij doorgedrongen.
Volgens vele recensenten een meesterwerk. Zeker een boek dat moest geschreven worden, en moet gelezen worden. Maar... dit te lezen is een opdracht. Voor mij 4 sterretje i.p.v. 5, omdat het echt géén mooi boek is. Gruwel vanaf de 1ste pagina tot bijna de laatste. En de omschrijvingen met betrekking tot seksualiteit zijn vreselijk: gewillige negenjarige meisjes met een spleet zo groot als een duivenei, het doorboren van maagden door een mannelijke knots, baby's die uitgekakt worden.... Ook nog de vele martelpraktijken waar je doorheen moet. Ik heb het boek verschillende keren moeten wegleggen. De opbouw van het boek, de vele sprookjes binnen het sprookje en de poëtische taal zorgen ervoor dat je blijft doorgaan. Tevreden dat ik het gelezen heb maar ook blij dat het uit is!

'Als het waar is, mijn zoon, dat in Amerika de tarwe van zuiver goud is, neem dan een sikkel en ga naar de akkers van dat grote land en oogst de dikke, gouden tarwekorrels voordat de sprinkhanen ze opvreten.En als het waar is, mijn zoon, dat in de grote Amerikaanse steden het geld voor het oprapen ligt, neem dan een bezem en veeg het vlug op voordat de ratten komen.Maar als je merkt, mijn zoon, dat in de gouden tarwekorrels en de bergen geld alleen ijzige bloedzuigers zitten, die de warmte uit je hart en de schatten uit je ziel zuigen, ruk dan de stelen uit de sikkel en de bezem, gooi het waardeloze gereedschap weg en ga naar je kamertje, waar geen mens je ziet. En neem de ganzenveer van de dichter en verander die in een hengel.
Waar moet ik dan naar hengelen, wartebed? Naar de liederen in je hart, mijn zoon, en naar hun schatten die niet door de sprinkhanen, de ratten en de bloedzuigers kunnen worden opgevreten' (p337)

[Graeculus aestheticus (mαn of λέττεrs) Κωτσογκάκης · Rating 4 out of 5]

„Kinn und Adlernase sehen aus, als wollten sie seinem Gesicht entfliehen, irgendwohin, wo die Berge höher sind, die Luft reiner, dort, wo man mit dem Kopf fast an die Wolken stößt und wo der Wind anders flüstert als unten im Tal der türkischen Großgrundbesitzer, der Dere Beys. Dein Vater hat schöne, fast zarte Hände, und sie passen gar nicht zu seinem Gesicht.
Auch Enver Pascha hat schöne und zarte Hände. Aber soll ich etwa die Hände deines Vaters mit den Händen eines Henkers vergleichen?
Nein, mein Lämmchen. Das werde ich nicht tun. Und deshalb sage ich jetzt zu dir: Dein Vater hat sensible Hände, aber sie sind ganz anders als die Hände Enver Paschas. Es sind traurige und gequälte Hände, denn Hände haben einen Ausdruck, wie Augen.“ S.76

„Ich sehe ein Kreuz, mein Lämmchen. Und am Kreuz hängt nicht Jesus Christus, sondern das Auge eines Armeniers. Ein Türke nagelt es fest.“ S.77

„Und plötzlich platzten die großen Milchsäcke seiner Mutter. Und ganze Milchbäche flossen die Berge hinunter und ergossen sich in die anatolischen Täler. Und es floß mehr und mehr Milch. Und Bäche wurden zu Flüssen. Und Flüsse zu Meeren. Die ganze Welt ertrank in der Milch seiner Mutter. Nur die Weinrebe, dort, wo der kleine Wartan lag, blieb im Trockenen. Und der kleine Wartan schrie und schrie. Er schrie nach der Milch seiner Mutter, die überall war, nur nicht bei ihm.“ S.137

„Daß die Ausrottung der Armenier in der Türkei - die Hinrichtung eines ganzen Volkes - letzten Endes nicht nur von den Ausrottern abhängt, sondern auch vom Schweigen ihrer Verbündeten.“ S.174

„Ist vielleicht nur das Leben ein Kunstwerk, nicht aber das, was zu seiner Vernichtung führt... da ja das Leben komplizierter ist als der Tod, und weil es viel schwieriger und genialer ist, Leben zu erwecken, als es einfach zu löschen?“ S.394

„…irgendwann werden wir aus den Kurden echte Türken machen. Das geht aber nicht bei den Armeniern. Der Armenier ist ein Fremdkörper in unserem Fleisch, ein zynischer Stachel, der nicht zu belehren, aufzusaugen oder umzumodeln ist, der dem türkischen Wesen ewig fremd und verständnislos gegenübersteht, oder sagen wir so: nicht gegen-übersteht, sondern hartnäckig in uns steckt, und dessen einzige Absicht es ist, den Körper, der ihn nährt, zu vergiften.“ S.407

„die Besitzer dieser Füße hatten eine zarte Haut. Das waren nicht die abgehärteten, schwieligen, durch Hornhaut gefeiten Füße der unteren Stände von Bakir, der Türken und Kurden. Diese Füße waren es gewohnt, gutes Schuhwerk zu tragen, sogar Seiden-strümpfe, die zu allem Uberfluß auch noch gewaschen und gewechselt wurden. Zimperliche Füße waren das, und zimperlich waren die Schreier.“ S.408

Eine Geschichte wie ein Mythos, überall bekannt, doch nie wirklich restlos in der Welt sämtliche Zweifel beseitigt. Eine traurige Geschichte, mitleiderregend, ein Genozid folgt auf den nächsten, die Sprache klar und doch manchmal mystisch, vulgär und angemessen. Hilsenrath weiß, wie man seine Leser einfängt. Dieses Werk lässt einen schaudern ob der Fiktion, wie es womöglich hätte abgelaufen sein können. Und dass Jahrzehnte danach noch immer Diskussionen über das Ob geführt werden, lässt einem die Stimme versagen. Manchmal im Witz verpackt, erzählt Hilsenrath über ein vergessenes Volk, das sicher mehr Solidarität verdient hätte, in einer Zeit des Chaos und Wahnsinns in der Welt jedoch nicht beanspruchen konnte. Manchmal ein wenig verworren, schafft die Geschichte Betroffenheit und ein Gefühl des Erstickens ob der von langer Hand geplanten Ungerechtigkeit.

[Lucine Van Stappen Gevorgyan · Rating 5 out of 5]

This book was on my shelf for many years. Every time I wanted to start reading it, I found an excuse not to. I knew it was not an easy book to read.

Then one day I did gather my courage and started with it. The first pages went easy, then suddenly at one point I realized I am feeling physically bad every time read a page or two. The detailed description of the inhumane treatment of the ottomans, did something to my head. I felt literally sick. Being a grandchild of the Genocide survivor, I couldn’t believe my grandparents went through this. I knew it was hell, but if hell has gradations, then what 1,5 mln Armenians have gone through during the genocide was the very last stage of that hell.

I don’t know when (or if!) I will find the courage in me to give this book a second try.

[Sanni]

Lähtökohta on kaunis: kuollessamme viimeiset ajatuksemme jäävät maan päälle ja tätä kautta tarkastellaan Armenian kansanmurhaa. Alussa toisteisuus ja runollisuus viehättävät, mutta mitä pidemmälle mennään sitä enemmän ne uuvuttavat. Tässä on varmaan haettu luomiskertomuksen fiilistä, mutta sitten kun muistaa, että tämä on julkaistu 1989, niin fiilis on se, että saksalainen pervosetä kuvailee antaumuksella armenialaisnaisten kuukautisia ja imetystä.

[Herman De Vos · Rating 4 out of 5]

Een sprookje van het erg harde genre. De Armeense genocide tot in zijn grofste wreedheid. Hilsenrath en sprookjes, dat lukt niet best samen; maar dit soort sprookjes natuurlijk wel. Niemand kan deze feiten of die sfeer weergeven zoals hij.

[Kees-Jan · Rating 4 out of 5]

Bijzondere stijl van schrijven, meeslepend verhaal over de Armeense genocide.

[Δήμητρα Πασπαλά · Rating 4 out of 5]

Το "Παραμύθι της τελευταίας σκέψης", όπως είναι ο τίτλος στα ελληνικά, από τις εκδόσεις Εξάντας, είναι ιστορικό μυθιστόρημα γραμμένο με τόσο γλυκιά γραφή, σχεδόν παραμυθένια. Παρόλα αυτά μιλάει για βασανιστήρια, μιλάει για τη σφαγή, το ολοκαύτωμα, όπως λέει και είναι για μένα που δεν είχα ασχοληθεί με την γενοκτονία ένας υπέροχος τρόπος να μπεις στην ζωή, τα έθιμα, τις παραδόσεις της Αρμενίας και τέλος την όλη διαδικασία προς το κατηγορητήριο του λαού από την Τουρκία.

[Pierke · Rating 5 out of 5]

er was eens... er was eens niet...
als je de verteller snapt, en er achter komt hoe gruwelijk wij mensen zijn, he je meerdere malen de neiging om het boek maar niet uit te lezen. en toch doe ik dat dan, maakt mij dat dan niet net zo erg als de wreedste persoon uit het boek?

een prachtig vertelt sprookje, zonder happy ending, of toch wel?

[Julia · Rating 5 out of 5]

This is one of those indescribable books. Leaves you speechless.

[Jerry van Beers · Rating 3 out of 5]

Afschuwelijk verhaal over de Armeense genocide. Vond alleen de vertelvorm vervelend. Aanzienlijk minder dan de nazi en de kapper.

[Mil · Rating 3 out of 5]

Mooi boek over een gruwelijke periode in de geschiedenis: de genocide van de Armeniërs door de Turken, maar door hen verzwegen. Boeiend verhaal. De nazi en de kapper vond ik wel beter.

[Martha Heindl · Rating 3 out of 5]

Grausames orientalisches Märchen basierend auf historischen Tatsachen.

[Мilan (Tolkienist) · Rating 4 out of 5]

Thrilling, gut-wrenching and amusing all together.