الأدب الصغير والأدب الكبير

by Ibn al-Muqaffa, عبد الله بن المقفع

مصنف هذا الكتاب هو أبو محمد عبد الله بن المقفع الكاتب المشهور بالبلاغة صاحب الرسائل البديعة، وهو من أهل فارس الذين أصابتهم تهمة الزندقة وكثر عليه التشنج فيها بعد موته. أما كتابه "الأدب الصغير والأدب الكبير" فهو كتاب عظيم القيمة وكبير الفائدة، يرمي فيه ابن المقفع بسهم صائب ونظر ثاقب لمجمل حياة الإنسان، في تعاملاته وأخلاقه، أدبه، معاشه، وأفكاره. وهو بعد ذلك يكرّس المعروف، والخلق الحسن، ويعزز طموح الطامحين من ذوي الهمة البعيدة، ويحرض على الاستقامة والورع والحلم في كل جَدَدٍ يسير به المرء، وفي كل كلمة ينطق بها. إنه يعلي من شأن العقل والحكمة، ويعصم أولى الأحلام من الشطط والوقوع في مدخل الرعونة والطيش والهوى. إنه يخاطب العقل بأفكاره السامية مثلما يخاطب القلب بلغته الرفيعة البليغة الرفيقة. أسلوب مسترسل هادئ مثل نسيم البحر لا تكلف فيه ولا زخرفة، ولا يجشعُك المركب الوعر لتصل إلى مرادك، بل يسوق معانيه في قرب مبانيه. لذلك كان الكتاب عظيماً في قيمته، لا سيما إذا زدنا بأنه ألقى بكثير من الضوء على أدب مرحلة مهمة من مراحل أدبنا العربي في إطار النثر والترسل، على آداب كثيرة تبدأ بالدخول على الملوك والولاة وتنتهي بأبسط شؤون الحياة.

Genres: Literature, Nonfiction, Islam, Religion, Philosophy, Classics, Self Help

142 pages, Paperback

First published January 1, 750

About the author

Ibn al-Muqaffa, though a resident of Basra, was originally from the town of Jur (or Gur, Firuzabad, Fars) in the Iranian province of Fars. His father had been a state official in charge of taxes under the Umayyads, and after being accused and convicted of embezzling some of the money entrusted to him, was punished by the ruler by having his hand crushed, hence the name Muqaffa (shrivelled hand). Ibn al-Muqaffa was murdered around 756 by the order of the second Abbasid caliph Abu Ja`far al-Mansur reportedly for heresy, in particular for attempting to import Zoroastrian ideas into Islam. There is evidence, though, that his murder may have been prompted by the caliph's resentment at the terms and language that Ibn al-Muqaffa had used in drawing up a guarantee of safe passage for the caliph's rebellious uncle, Abdullah b. Ali; the caliph found that document profoundly disrespectful to himself, and it is believed Ibn al-Muqaffa paid with his life for the affront to al-Mansur.

Reviews

[Mohammad Ali Shamekhi]

ابن مقفع و این کتاب

ابن مقفع مترجم و ادیبی است ایرانی نژاد، احتمالا با نام روزبه پسر دادویه، که در اواخر خلافت اموی و در اوایل عصر خلفای بنی عباس می زیسته است؛ از او چند کتابی باقی است که نشانگر تلاش او برای حفظ میراث پارسیان است. از ترجمه های او می توان به کلیله و دمنه و برخی آثار فلسفی منطقی همچون ایساغوجی اشاره کرد

در دو کتاب ادب کبیر و ادب صغیر او اندرزهایی را پیرامون تدبیر دنیا و آخرت عرضه داشته است به طوری که نه در اخلاق زاهدانه فروغلتیده و نه در شگردهای کامجویانه

چنانکه از اسم این دو کتاب پیدا است، کتاب ادب کبیر حجیم تر از کتاب ادب صغیر است - اولی حدود 60 صفحه و دومی حدود 40 صفحه. کتاب ادب کبیر به چند مقاله تقسیم شده است که هر یک چند باب اند: مقاله ی نخست در باب عمل سلطان و عمل پیرامونیان سلطان است و مقاله ی دوم به دوستان و معاشرت با مردم می پردازد. ادب صغیر اما چنین تقسیم بندی هایی ندارد و اندرزهایش به صورت متوالی ذکر شده اند

من و این دو رساله

جاهای دیگر گفته ام که من به سنت اندرزگویی علاقه دارم و به همین دلیل با اشتیاق به سراغ این دو کتاب رفتم. کلا ادب صغیر را بر ادب کبیر ترجیح می دهم. سوای دلایلی که خود هم از آن بی خبرم و از سنخ تمایلات کورند، اولا اندرزهایش را جذاب تر یافتم و ثانیا حجم کمترش را بیشتر پسندیدم. به گمانم اندرز باید مختصر و راهگشا باشد؛ اما در این کتاب هم بازی های زبانی وجود دارد - یعنی چیزهایی که علی رغم تفاوت ظاهری، تفاوت معناییشان نامشخص است - و هم مطالب با اطناب بیان شده اند

ابن مقفع کلا آدمی است اهل زندگی. یعنی اخلاقش طوری است که جامع دنیا و آخرت باشد. هم بر زیرکی های این دنیایی تأکید می کند و هم بر لحاظ کردن عاقبت های آن دنیایی. مثلا در باب سلطنت، خیلی از پندهایش بنیاد عمل گرایانه دارند - یعنی عدم رعایت حدود در قبال سلطان نتیجه اش خراب شدن دنیا است پس باید با عقل و درایت دنیای خود را حفظ کرد اما نه تا بدانجا که تبهکار شویم

حاشیه: یکی از بخش های ادب کبیر شدیدا یادآور حرف های حضرت علی بود - در حد یکی بودن. نوشتاری رو هم در جایی دیدم که در مورد شباهت های نهج البلاغه و این دو کتاب بود، البته متن آن نوشتار را نخوانده ام

نکاتی چند



یکی از نکات این اندرزها و اندرزهای مشابه، تناقض میان اندرزها است. خیلی جاها وقتی امری دشوار در میان است برای هر دو طرف قضیه می توان اندرزی فراهم آورد تا نیمه ی پر لیوان معلوم شود مثلا در ادب صغیر در مورد ثروت چنین امری را می توان دید. از طرفی ثروت به طور کلی شرط همه چیز می شود - حتی دینداری و اخلاق و شرافت - ( البته نه ثروت زیاد ) و از طرف دیگر تأکید می شود که تنها ثروت مرد عاقل عقلش است

در این موارد گویی اندرز جدای از آن بار هدایتگری اش نقشی آرامش بخش نیز بر عهده دارد - اینکه اگر ثروت داری راهی به خدا داری و اگر نداری هم همینطور. قیاسش کنید با دو حدیث نبوی "الفقر فخری و به افتخر الی سایر الأنبیاء" از یک طرف و "الفقر سواد الوجه فی الدارین" از طرف دیگر - البته در طول تاریخ این دو حدیث به گونه های با هم جمع شده اند اما من اینجا به آنها کاری ندارم

نکته ی دیگری که با خواندن آداب سلطانی این رساله و قیاس کردن آن با شهریار ماکیاولی به چشم می آید، حضور دو نگاه است - بر خلاف تلقی رایج که یکی را غیر علمی و دیگر را علمی می داند. در رسائل اینچنینی، مثل کتاب ابن مقفع، نویسنده در فرهنگی است که پیشاپیش تجربه ی نیک و بد را تجربه ای نخستین می داند و معتقد است سرشت آدمی فراسوی ادراک تجربی چنین ادراکی نیز دارد. اما در عصر ماکیاولی به بعد عملا سرشت آدمی طبیعی لحاظ شده و ادراک نیک و بد نه امری نخستین بلکه امری استنتاجی و بنابراین متکی بر میراث ها و به تبع آن خطاپذیر شناخته شده است ( البته در خود ماکیاولی هنور ستیز فضیلت و تبهکاری دیده می شود ). طبیعی است که در آثار عالمانه ی حاصل این دو نگاه، دو نوع تجویز را مشاهده کنیم: در کتب سنتی اندرزهای واقع گرایانه ی وفادار به ادراک نخستین نیک و بد، و در کتب مدرن اندرزهای واقع گرایانه ی اخلاق زدایی شده و "علم" شده. هر یک از این دو نقاط ضعف و قوتی دارند اما مهم آن است که بدانیم دیدی دگرگون شده و پیش فرض هایی کنار گذاشته شده است

نکته ی سومی که قابل تأمل است شرط امکان اخلاق سلطنت است. وقتی اصل سلطانی را بپذیریم، چنین اخلاق محتاطانه و حتی مطیعانه ای در قبال سلطان اجتناب ناپذیر و "معقول" است. در شرایط امروزه ی ما در ایران هم وقتی باور به یک قطب سیاسی فصل الخطاب حضور داشته باشد، بسیاری اخلاق های ظاهرا نامعقول، چاپلوسانه، اغراق آمیز و ... طبیعی و حتی ضروری به نظر می رسند. پس باید دانست که بسته به افق های دید، پیش فرض های سیاسی و ...، تبعات اخلاقی و رفتاری گوناگونی "معقول" خواهند بود



ترجمه ی کتاب

ترجمه ی کتاب چنگی به دل نمی زند و ترجمه ای است متوسط. خیلی جاها منطق جمله ها عجیب است و خواننده حس می کند یا فعل یا روابط میان جملات خوب ترجمه نشده اند. بودن متن عربی می توانست درمان این درد باشد که متأسفانه خبری از آن نیست. چاپ هم با معیارهای امروزی چاپ زیبایی نیست