Ons gaat het in ieder geval nog goed. Een Nederlandse familie in Oost-Pruisen 1920-1946

by Ingrid Hoogendijk

In 1922 kwam de Rotterdamse stoffenhandelaar Michiel Hoogendijk in het bezit van het landgoed Schakenhof in Oost-Pruisen. Daar beleefde hij met zijn vrouw en zeven kinderen de opkomst van het nationaalsocialisme, de oorlog, de komst van de Russen en de ondergang van het Derde Rijk. Ruim tien jaar geleden kwam zijn kleindochter, Ingrid Hoogendijk, in het bezit van een omvangrijke verzameling brieven. Het waren de brieven die de gezinsleden elkaar schreven in die roerige tijd. Dit boek vertelt het aangrijpende verhaal van een familie die door oorlog verscheurd raakt, alsook het verhaal van Oost-Pruisen, een land dat uit ons collectieve geheugen verdwenen is.

Genres: History, Nonfiction, Biography, Germany

368 pages, Paperback

Published March 29, 2018

Reviews

[Ingrid · Rating 4 out of 5]

Door een schat aan brieven die de schrijfster heeft geërfd is het haar gelukt de geschiedenis weer te geven van haar familie in WO II. Zij kwamen uit Rotterdam maar hadden een landgoed in Oost-Pruisen in die tijd. Hoe het daar dagelijks toeging vond ik soms wat te uitvoerig beschreven, maar het boek vertelt ook het verhaal van een familie die zwaar wordt geraakt door alle gebeurtenissen en in de oorlog verschillende kanten kiest.

Through a wealth of letters that the author inherited, she managed to reproduce the history of her family in WWII. They came from Rotterdam but had an estate in East Prussia at the time. I sometimes found the description of daily life too detailed, but the book also tells the story of a family who is deeply affected by all events and takes different sides during the war.

[Hetty · Rating 4 out of 5]

Indrukwekkend relaas van een Nederlands gezin dat in Oost Pruisen wonend de opkomst en ondergang van het Derde Rijk meemaakt. Opgetekend aan de hand van brieven die de gezinsleden aan elkaar schreven. En dan blijkt ook wel weer dat hoe verschillend de standpunten die men in nam ook waren, de bloedband uiteindelijk toch sterk blijft.
Ook weer veel van geleerd, je weet het natuurlijk
wel maar om zo te lezen over de vlucht van al die Duitse mensen voor de opkomende Russische troepen, het laat je niet onberoerd!

[Gerbrand · Rating 4 out of 5]

“Wanneer men de vrede in de natuur ziet, kan men haast niet geloven dat er zoveel ellende in de wereld is”

Dit schrijft Johanna aan haar zoon Jan in 1944.

Bij ons gaat het in ieder geval nog goed gaat over de Nederlandse familie Hoogendijk die in 1920 emigreerde naar Oost-Pruisen waar ze vanaf 1922 het 500 ha grote landgoed Schakenhof bestierden. Toen het boek uitkwam stond er een foto van het vakwerkhuis met een grote Nederlandse vlag op het omslag. Een mooi beeld bij deze unieke geschiedenis.

Ingrid Hoogendijk is de dochter van Pieter de middelste van de zeven kinderen van Michiel en Johanna Hoogendijk. Zij componeerde aan de hand van brieven een uiterst boeiend verhaal. Met alleen hier en daar wat verbindende teksten om aan te geven waar we ons in de tijd begeven. En soms verduidelijkt ze een woord:

“Het Ehrenkreuz der duetschen Mütter, kortweg Mutterkreuz, was een onderscheiding voor kinderrijke arische moeders. Deze onderscheiding werd verleend in drie klassen: klasse 3 in brons vanaf vier kinderen, klasse 2 in zilver vanaf zes kinderen en klasse 1 in goud vanaf acht kinderen. Het kruis werd aan een lint gedragen en bood enkele voordelen. Zo moest aan deze moeders in openbare vervoersmiddelen een zitplaats geboden worden. Bij officiële instanties werden zij met voorrang behandeld en de Hitlerjugend moest onderscheiden moeders op straat de Hitlergroet brengen.”

Je leest met het trage ritme van de brieven mee. Soms is er herhaling. Maar dat stoorde me niet. Juist het regelmatig berichten over de oogst en het vee vond ik mooi. Opvallend hoe ondanks de oorlog er toch zo veel en regelmatig briefverkeer mogelijk was. Wat het verhaal zo boeiend maakt zijn de verschillende keuzes die de familieleden maken. Allemaal heel goed invoelbaar.

[Grdn · Rating 4 out of 5]

Indrukwekkend verhaal. Eerste gedeelte is boeiend vanwege de familiegeschiedenis en het reilen en zeilen op een landgoed. Tweede gedeelte vanwege de Duitse kant van het verhaal, de opkomst en ondergang van het Duitse rijk en de gevolgen daarvan voor Duitse burgers. Niet om vrolijk van te worden, wel zeer boeiende non-fictie.

[Marjo van Bergen · Rating 5 out of 5]

Voor de 2e keer gelezen. Een verhaal over een Nederlands gezin in Oost Pruisen, aan de hand van brieven die ze aan elkaar schreven. De periode betreft 1920 tot 1946. Het begin is als een sprookje op hun herenboerderij in Oost Pruisen. Dan dreigt Duitsland met oorlog. Eén zoon gaat net voor WO2 terug naar Nederland voor een studie. Vader is erg anti Duitsland en voorziet al snel de ondergang van Nazi Duitsland. Meerdere dochters trouwen met Duitse officieren en zijn pro Duitsland. Ook de 2e zoon wil zich aanmelden voor het Duitse leger. Alleen de zoon in Nederland is fel anti Duits en vervreemd zich van z'n zussen en broer. Wanneer Duitsland de oorlog verliest wordt het hele gezin zeer zwaar getroffen.

[piet van genderen · Rating 5 out of 5]

Vóór de 2de wereldoorlog leidde de familie Hoogendijk een idyllisch leven in Oost-Pruisen. De auteur doet gedetailleerd verslag over de gang van zaken op het uitgestrekte landgoed. De opkomst van het nazi regime splijt het gezin in pro en contra Hitler. Met als sluitstuk de verschrikkingen veroorzaakt door de opmars van de Russische troepen. De boektitel geeft alleen een tussenstand weer, er is geen happy end.

[Gerry · Rating 4 out of 5]

Beklijvende verzameling brieven met net voldoende context. Het lot van de hoofdrolspelers na 1946 had iets uitgebreider mogen zijn.

[Martyvanrijen · Rating 4 out of 5]

Indrukwekkend waargebeurd verhaal van een Nederlands gezin dat in de jaren twintig van de vorige eeuw naar Oost-Pruisen verhuist. Zij bouwen daar een bloeiend landgoed op en hebben het daar tot in de oorlog goed met elkaar. Aan het eind van de oorlog keert het lot zich echter tegen hen en maken de diverse familieleden (Michiel en Johanna met hun 7 kinderen en een groot aantal kleinkinderen) vreselijke dingen mee. Ze worden verdreven van hun landgoed en kennen vele ontberingen, waarbij een aantal van hen de dood vindt.

Het verhaal wordt verteld door fragmenten uit brieven die diverse familieleden in deze moeilijke tijd aan elkaar geschreven hebben; een achterkleinkind van Michiel en Johanna schrijft de fragmenten aan elkaar. Door deze vorm is het boek niet altijd heel vlot leesbaar maar toch zeker de moeite van het lezen waard, zeker ook doordat het dus zo authentiek en daardoor extra aangrijpend is. Je leert niet alleen veel over de oorlog vanuit een heel ander perspectief dan het Nederlandse en over een (voor mij althans) onbekend gebied. In het boek ontdek je ook dat het onderscheid tussen “goed” en “slecht” niet zo eenvoudig is als het soms op een afstandje lijkt. Bovendien gaat het boek over worstelingen door tegenstellingen binnen een gezin (zowel ideologisch als persoonlijk) en drijfveren om door te gaan ondanks alle ellende, thema’s die van alle tijd zijn. En je realiseert je door dit boek weer eens hoe goed we het eigenlijk hebben, in vrijheid, in ons eigen en welvarende vaderland. Hoewel de beschrijvingen som rauw zijn, is het niet echt een heel zwaar boek: optimisme en hoop voeren de boventoon, zoals de titel ook wel aangeeft.

[Martine Letterie · Rating 2 out of 5]

Dit boek laat me een dubbel gevoel achter. Door de laatste aangrijpende hoofdstukken over het lijden van de familie Hoogendijk die voor de Russen moet vluchten, zou je bijna de daaraan voorafgaande hoofdstukken vergeten. Hierin correspondeert de familie uitgebreid met elkaar en daarin wordt duidelijk dat niet iedereen hetzelfde denkt over de Duitse militaire activiteiten. Zoon Pieter die in Nederland woont is tegen en voorspelt een slechte afloop van de oorlog, terwijl de twee oudste zusjes met Wehrmachtofficieren zijn getrouwd die de Duitse agressiepolitiek geweldig vinden.

Het grote opvallende gat is dat het nergens over de terreur gaat van het naziregime. (Op één zin na aan het einde van het boek) Niet over de joden die weggevoerd zijn, of de sociaaldemocraten en communisten die al vanaf 1933 in schutzhaft werden gezet. Geen woord over de zeer vele concentratiekampen en dwangarbeiderskampen waarmee de landkaart van Duitsland bezaaid wad. Een van de zusjes zegt later dat ze het 'nicht gewusst' heeft. Maar wie 'Die Geschwister Opperman' van Lion Feuchtwanger heeft gelezen, weet dat het niemand kon ontgaan.

Het ontbreken van dit aspect maakt dat ik niet zo enthousiast kan zijn als andere lezers.

[Kees Paalvast · Rating 5 out of 5]

Er worden veel boeken geschreven over de historie van families en hoe de 20-eeuwse geschiedenis die beïnvloedde. De bronnen zijn vaak interviews met overlevenden (oral history). Wat dit boek bijzonder maakt is dat de bronnen voor meer dan driekwart het verhaal vertellen. De brieven die familieleden elkaar schreven, wat dagboekaantekeningen en bijschriften uit fotoalbums, vormen de kern van dit boek.
De schrijver, of beter redacteur (Ingrid Hoogendijk) beperkt zich tot neutrale historische toelichtingen, de selectie en aaneenrijging van fragmenten en een superieure opbouw. Ze spaart haar familie nergens en neemt nauwelijks stelling, wat de kracht van het boek versterkt. Hier en daar had ze strenger de schaar mogen gebruiken (iets teveel herhalingen), maar al met al leest het als een trein en hoe verder het verhaal komt, hoe meer het je bij de strot grijpt.

[Marij Frantzen · Rating 4 out of 5]

Ingrid Hoogendijk beschrijft de geschiedenis van haar grootouders die als gewoon middenstandsgezin naar Oost Pruisen emigreerden en daar grootgrondbezitters werden. Een gezin met zeven kinderen, een heel gelukkig gezin waarvan vier van de vijf dochters Hitler aanhangers waren.
De vader Michiel zag al vroeg in dat het niks werd met het regime en had het liefst terug naar Nederland gewild maar kreeg zijn landgoed niet verkocht. De hele familie wordt door de inval van de Russen verscheurd en maken de vreselijkste dingen mee.
Het verhaal is in briefvorm geschreven. Dit zijn brieven van de familie aan de enige zoon (Piet) die op tijd naar Nederland is gevlucht, en aan elkaar. In het boek mis ik de antwoorden van Piet op deze brieven, maar begrijpelijk, die zijn verloren gegaan. Heel mooi aangrijpend boek maar Munninghof (waar het op lijkt was beter). Komt door de briefvorm denk ik.

[Hans Luiten · Rating 3 out of 5]

Het boek geeft een goed inzicht in de gruwelen die de Baltisch-Duits Nederlandse gemeenschap gedurende de oorlog trof. Ook een heel eerlijk beeld hoe gemakkelijk de meeste familieleden meegingen met het regime van Hitler. Vreemd is dan ook hoe de holocaust, die dit gebied buitengewoon zwaar heeft getroffen, nergens enige aandacht krijgt. Ook hadden niet alle brieven in zijn geheel afgedrukt hoeven worden, dat leidt tot teveel herhaling. Maar aan de andere kant werd ik getroffen door de brieven en bleef ik doorlezen. Wat een gruwelen hebben daar plaatsgevonden

[Lysbeth Van Valkenburg-Lely · Rating 3 out of 5]

Dit is een interessant boek zeker omdat het een bijzonder aspect laat zien dan de gevolgen van de Tweede wereldoorlog binnen een gezin.
Het moet voor dit gezin een hele moeilijke periode geweest zijn en tevens heeft dit ook na de oorlog nog vele gevolgen.
Het is qua schrijven helaas iets te veel een opsomming geworden met wat weinig diepgang en verdieping in het verhaal.

[Els · Rating 2 out of 5]

De titel, een zin uit een van de vele brieven, vind ik heel goed gekozen. Pas aan het einde van de oorlog namelijk, toen de Russen oprukten naar Berlijn, werd het gezin Hoogendijk zwaar getroffen. Tot die tijd kon de familie, slechts gehinderd door tegenvallende oogsten en een tekort aan personeel, een redelijk ongeschonden en tamelijk luxe landleven leiden. Voor de arbeidskrachten die als kanonnenvoer dienden, kwamen Poolse en Franse dwangarbeiders in de plaats. Over de terreur tegen joden, zigeuners, homo’s, politieke tegenstanders en andere Hitler onwelgevalligen wordt met geen woord gerept. De oudste zoon Pieter ging in 1944 nog op zeilvakantie in Friesland en jongste dochter Cobi genoot van het paardrijden over de landerijen. Moeder Johanna klaagde in haar brieven aan Pieter over de kranten uit Nederland die ze steeds onregelmatiger toegestuurd kreeg.
Het lezen gaf mij daardoor weinig plezier. Afgezien van Cobi kon ik geen empathie opbrengen voor de gezinsleden. Vader duldt geen tegenspraak, is overtuigd van zijn gelijk, moeder wentelt zich in haar rol als dienstbare echtgenoot, moeder en grootmoeder. En twee van de dochters, Teuntje en Truus, zijn als echtgenotes van Nazi’s vooral bezig met het baren van zoveel mogelijk kinderen, terwijl hun manlief carrière maken.

Enerzijds is het mooi dat je door de brieven als lezer zo dicht op de gebeurtenissen zit. Anderzijds is het erg jammer dat er geen brieven van Pieter of andere familieleden in Nederland bewaard zijn gebleven. Dat had waarschijnlijk, ondanks de zelfcensuur, meer diepgang gegeven. De verschillende karakters hadden wat mij betreft ook meer uit de verf kunnen komen.
Wat mij tot slot stoorde was dat de schrijver behalve het gezinsleven alleen oog heeft voor het militaire verloop tijdens de oorlogsjaren. Pas aan het eind, als het gezin op de vlucht is en uiteen is gevallen, ervaar je als lezer wat het lot van de bevolking was.

Een boek dat wel veel indruk op mij heeft gemaakt en de oorlog in al zijn facetten beschrijft, is Zwanenzang 1945 van Walter Kempowski. Dat beschrijft aan de hand van memoires, brieven en dagboekfragmenten van heel veel verschillende mensen inclusief Hitler zelf de laatste fase van WO II in Duitsland.

[Els · Rating 3 out of 5]

Een Nederlandse familie verhuist naar een landgoed in het destijdse Oost-Pruisen. In de jaren voor de Tweede Wereldoorlog beleefden ze daar een heerlijke tijd met veel ruimte om op te groeien. Met de opkomst van het fascisme ontstaan de scheuren in de familie. De vader, Michiel, voorziet onheil en stuurt zijn oudste zoon Pieter naar Nederland om te studeren. Zijn andere 6 kinderen (5 meisjes en 1 jongen) geloven in de woorden van Hitler. De familie wordt verscheurd. Met Teuntje is helemaal geen contact meer. Zij is getrouwd met een SS-er. In de briefwisseling die de familie onderhoudt met Pieter lijkt de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog en de oorlog zelf niet meer dan een lastige vlieg. Truus klaagt over de slapeloze nachten die ze in de schuilkelder moet doorbrengen. Haar kinderen brengt ze daarom onder bij haar ouders op het landgoed waar ze meer rust zullen hebben. Zelf vertrekt ze weer naar haar woonplaats. Blijkbaar is er verder wel te leven met de geallieerde bombardementen. Na de Tweede Wereldoorlog breekt voor deze familie de ellende echt aan. Ze moeten vluchten voor de Russen, maar dat lukt niet iedereen. Cobi, de jongste van het gezin, moet voor hen werken en wordt stelselmatig verkracht. Vader wordt afgevoerd naar een gevangenenkamp in Rusland en pas na jaren komen ze zijn verblijfplaats te weten. Hij is dan al overleden. Truus, haar man en vijf kinderen hebben zelfmoord gepleegd toen de Amerikanen kwamen. De man van Teuntje werd gevangen gezet. Teuntje kon met haar kinderen amper de na-oorlogse jaren overleven. Jo lag in het ziekenhuis en heeft het overleefd. Haar moeder, die bij haar was is overleden aan tyfus. Ali, Siegfried en hun kinderen zijn er samen door heen gekomen na een barre vlucht. Jan heeft de minste schade opgelopen. Pieter is in Nederland de oorlogsjaren doorgekomen. Het duurde jaren voordat de familieleden elkaar weer hadden gevonden. Niemand wist waar de ander was. Huizen en adressen waren immers weggevaagd. Het boek maakt maar weer eens duidelijk hoe verwoestend een oorlog is en welke akelige gevolgen die nog jarenlang heeft.

[Remko · Rating 4 out of 5]

Je zou het gewoon als een aangrijpende familiekroniek kunnen lezen - want dat is het ook - als het in de brieven vrijwel ongenoemd blijven van waar het nazi-regime voor stond en wat het aanrichtte niet zo zou gaan wringen. Vervolging van Joden, Roma en Sinti, homo's, geestelijk gehndicapten en niet ariers in het algemeen, het lijkt niet te hebben bestaan. Wel wordt instemmend geschreven over 'de geweldige prestaties' van de Wehrmacht. Dat komt waarschijnlijk ook doordat de brieven van zoon Pieter, die als enige uit Oost Pruisen naar Nederland is teruggekeerd, niet bewaard zijn gebleven. Hij en zijn vader Michiel Hoogendijk zijn degenen in de familie die al redelijk vroeg zien op welke verwoesting het nazi-bewind zal uitdraaien.

Echt wrang wordt het wat mij betreft wanneer de zussen in het na-oorlogs Duitsland ontdekken wat echt lijden is - en ze krijgen het inderdaad zwaar te verduren - en zich dan nog willen verschuilen achter het argument dat zij en hun echtgenoten, actief in het Duitse leger, persoonlijk toch niemand hebben kwaad gedaan. Erkenning van het leed dat anderen tussen 1933 en 1945 is aangedaan blijft buiten bereik. Ook als broer Pieter hen dat kennelijk voor de voeten gooit.

https://www.google.com/url?q=https://...

[Gijs Zandbergen · Rating 5 out of 5]

Een van de boeken die ik moeilijk kon wegleggen. Niet omdat het zo briljant is geschreven, maar omdat het zo oprecht en authentiek is, zelfs als ik vermoed dat sommige brieven een beetje geredigeerd zijn. De lotgevallen van een Nederlandse familie in Oost-Pruisen, vóór, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Bijzonder, en tegelijkertijd zo begrijpelijk gewoon, doordat een leven voor een groot gedeelte wordt bepaald door omstandigheden waar een mens niets aan kan veranderen. Keuzes zijn ook zaken van geluk of gewoon pech hebben. Ik heb bewondering voor Ingrid Hoogendijk, zoals ze haar familiegeschiedenis zonder ijdelheid en oordelen heeft opgeschreven, waardoor het niet alleen maar interessant is voor de familieleden zelf, maar ook voor mensen die zich kunnen verwonderen over hoe een leven verloopt. Extra pikant (en tragisch) zijn de parallelen met de huidige oorlog in Oekraïne.

[J.H.M. · Rating 4 out of 5]

Leven en lot van een Nederlands gezin in Oost-Pruisen voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog, voor een groot deel beschreven aan de hand van brieven van de gezinsleden aan elkaar. Vader Michiel, eigenaar van landgoed Schakenhof in Oost-Pruisen, maakt zich grote zorgen over de opkomst van het nazisme, terwijl een aantal van zijn kinderen er juist enthousiast over is en vindt dat het zo onrechtvaardig geachte verdrag van Versailles een nieuwe oorlog rechtvaardigt. Als de Russen binnenvallen gebeuren er verschrikkelijke dingen en valt het gezin uit elkaar.

[Johan Blok · Rating 3 out of 5]

An interesting and thoroughly documented story of the Hoogendijk family, who emigrated to East Prussia before World War II. Much of the book consists of sections from letters between family members. Many family members did not survive the war, and particularly the Russian liberation of East Prussia and Eastern Germany led to the death of the pater familias and one of his daughters with five small children.

The sections of the correspondence are stitched together well to a coherent story. Connecting passages give historical background information needed as context for the letters.

[Gusta · Rating 4 out of 5]

Mooi boek! Beschrijft aan de hand van brieven die bewaard zijn gebleven hoe het met een Nederlands gezin gaat tussen 1937 en 1946 in Duitsland. Ik wilde het uitlezen om te weten hoe het met iedereen af zou lopen! De dochter van een van de kinderen heeft dit boek geschreven.

[Marlou Poncin · Rating 4 out of 5]

Very impressive story about a Dutch family during World War II living in a German area. Really explains well how they feel and what happened to them. Got more interesting towards the end. Leaves you feeling humbled and with a lot of respect for those who had to live through these times.

[Ummo Bruns · Rating 4 out of 5]

Impressive book that shows the difficulty of choosing sides in war and peace; it also gives an excellent picture of the problem being a fugitive....

[Teije de Boer · Rating 4 out of 5]

Vanaf tweederde helaas pas zeer pakkend en aangrijpend, dit relaas over het wel maar vooral ook weer van deze Nederlandse familie in Oost- Pruisen in de veelbewogen eerste helft van de 20e eeuw.

[Margreeth · Rating 4 out of 5]

Boeiend geschreven verhaal over een Nederlandse geëmigreerde familie in Oost-Pruisen. Door de brieven die bewaard gebleven zijn wordt een goed beeld gegeven van de impact van WOII.

[Dita Rommelaar · Rating 5 out of 5]

Prachtig boek. Op knappe manier wordt beschreven hoe in nazi Duitsland een familie van Nederlandse komaf uit elkaar gerukt wordt. Aanrader voor iedereen die van oorlogsverhalen en reality houdt

[Mieke · Rating 4 out of 5]

Heel interessant, vaak schokkend voor wie na de oorlog is opgegroeid in welvarend Nederland. Je kunt zomaar op het verkeerde moment in de geschiedenis in het verkeerde land belanden en dan maak je niet alleen de gruwelen van de oorlog mee, maar ook de vervreemding van je kinderen.
Je kunt een vader hebben die je losrukt van het stadsleven met je school en je vriendinnetjes, je meeneemt naar een boerderij in een vreemd land, waar je vervolgens moet meehelpen: hooien, melken. Dan wil je waarschijnlijk zo gauw mogelijk het huis uit, trouwen. De jongens in dat vreemde land houden er doorgaans rare opvattingen op na, die je vader niet goedkeurt, maar dat vind je juist extra aantrekkelijk. Zo onberedeneerd kan een keuze voor het nazisme zijn.
Ik miste wel een verantwoording van de tekst, hoe en wat Hoogendijk precies heeft geredigeerd, ingekort, vertaald en zo. Iemand merkte op dat de familie in al haar brieven nergens de Joden ter sprake brengt, en dat roept de vraag op of ze haar familie toch enigszins gespaard heeft.

[Merel Maas · Rating 3 out of 5]

In het begin kwam ik er niet helemaal in, omdat ik de personages niet kende en omdat het verhaal vrij algemeen bleef. Maar na een paar honderd bladzijden kon ik het niet meer wegleggen. Wat zij hebben meegemaakt is niet voor te stellen, en heeft mij zeker beïnvloed. Mooi boek!

[Hugo Van Zoest]

Een goed geschreven, aangrijpend boek, ik was erg onder indruk- wat een leed