Cornelius Castoriadis (Greek: Κορνήλιος Καστοριάδης) was a Greek philosopher, social critic, economist, psychoanalyst, author of The Imaginary Institution of Society, and co-founder of the Socialisme ou Barbarie group.
Edgar Morin proposed that Castoriadis' work will be remembered for its remarkable continuity and coherence as well as for its extraordinary breadth which was "encyclopaedic" in the original Greek sense, for it offered us a "paideia," or education, that brought full circle our cycle of otherwise compartmentalized knowledge in the arts and sciences. Castoriadis wrote essays on mathematics, physics, biology, anthropology, psychoanalysis, linguistics, society, economics, politics, philosophy, and art.
One of Castoriadis' many important contributions to social theory was the idea that social change involves radical discontinuities that cannot be understood in terms of any determinate causes or presented as a sequence of events. Change emerges through the social imaginary without determinations, but in order to be socially recognized must be instituted as revolution. Any knowledge of society and social change “can exist only by referring to, or by positing, singular entities…which figure and presentify social imaginary significations.”
Castoriadis used traditional terms as much as possible, though consistently redefining them. Further, some of his terminology changed throughout the later part of his career, with the terms gaining greater consistency but breaking from their traditional meaning (neologisms). When reading Castoriadis, it is helpful to understand what he means by the terms he uses, since he does not redefine the terms in every piece where he employs them.
Castoriadis has influenced European (especially continental) thought in important ways. His interventions in sociological and political theory have resulted in some of the most well-known writing to emerge from the continent (especially in the figure of Jürgen Habermas, who often can be seen to be writing against Castoriadis). Hans Joas published a number of articles in American journals in order to highlight the importance of Castoriadis' work to a North American sociological audience, and the enduring importance of Johann P. Arnason, both for his critical engagement with Castoriadis' thought, but also for his sustained efforts to introduce Castoriadis' thought to the English speaking public (especially during his editorship of the journal Thesis Eleven) must also be noted. In the last few years, there has been growing interest in Castoriadis’s thought, including the publication of two monographs authored by Arnason's former students: Jeff Klooger's Castoriadis: Psyche, Society, Autonomy (Brill), and Suzi Adams's Castoriadis's Ontology: Being and Creation (Fordham University Press).
"Ο θεσμός της εκλογής διακωμωδείται αν ο οποιοσδήποτε, χωρίς καμία προϋπόθεση, καμία συμμετοχή στην πολιτική ζωή της ομάδας για την οποία πρόκειται, καμία πιθανότητα να υποστεί τις συνέπειες της ψήφους του, ψηφίζει. Ψηφίζω, σημαίνει συμμετέχω πλήρως σε μία συγκεκριμένη πολιτική κοινότητα, η οποία και πρέπει κατά κάποιο τρόπο να οριοθετείται."
Ο Καστοριάδης υπήρξε ένας εμβριθής και πολύ μελετηρός στοχαστής με σαρδόνιο χιούμορ. Ατυχώς το συγκεκριμένο βιβλίο ήταν λανθασμένη επιλογή από μέρους μου. Δεν ταιριάζει στο τωρινό αναγνωστικό παρόν μου, στις αναζητήσεις μου. Ταίριαζε στο παρελθόν και μπορεί στο μέλλον να ταιριάξει ξανά. Ωστόσο αυτό δε με εμποδίζει, ανεξαρτήτως του βιβλίου που με δυσκόλεψε ακριβώς επειδή δε μπορούσα να συγκεντρωθώ στο θέμα, να δρέψω συλλογισμούς και συνδυασμούς που παρουσιάζουν ενδιαφέρον. Έτσι παρακάτω περισσότερο σημειώνω κάποιες σκέψεις παρά μια κριτική, ή ανάλυση του βιβλίου.
Η αρχαία Ελλάδα δεν είναι πρότυπο προς μίμηση, αλλά οφείλουμε να δούμε τις συνθήκες και τις αιτίες που ώθησαν και διευκόλυναν την επιτυχία της και είναι πάντα σύγχρονα, σαν έμπνευση. Στην αρχαία Ελλάδα η κάθε γενιά έθετε τις αμφιβολίες της πάνω στο κοινωνικό, το πολιτικό, το βιοτικό σύστημα και την εκπαίδευση. Επεκτείνοντας το αυτό σημαίνει πως η επαναξιολόγηση ήταν μέρος του επαναπροσδιορισμού της κοινωνίας. Ακόμη και η ίδρυση αποικιών δε σήμαινε αυτομάτως υπαγωγή στο κοινό θεσμικό πλαίσιο, αλλά εγκλιματιζόταν ανάλογα με τις τοπικές, γεωγραφικές και ειδικές συνθήκες. Παράδειγμα είναι ακόμη και η δουλεία, κοινή συνιστώσα όλων των πόλεων του αρχαίου κόσμου και που δε διέφερε ούτε η Αθήνα, παρότι ήταν η μόνη που εφάρμοσε τη δημοκρατία. Ο δούλος ήταν αγαθό, μέσο ανταλλαγής, όπως τα αγαθά της γης, της βιοτεχνίας, της θάλασσας. Ωστόσο σ’ ένα κόσμο που συνεχώς αναπτυσσόταν και διαρκώς μεγάλωνε και άλλαζε όψη, με αποτέλεσμα το μεγάλο μέρος του κόσμου να είναι οι βιοτέχνες κι οι άνθρωποι της γης, το αγαθό αυτό έπαψε να παράγει και ήταν μεγαλύτερη η ανάγκη εργατικών χεριών. Και παράλληλα υπήρξε η πονηριά των εχόντων να δανείζουν στους φτωχούς με ενέχυρο τα σώματα τους ώστε να αποκτούν τους δούλους της επιλογής τους, που ώθησε στην περιφρούρηση των πολιτών και την εξομάλυνση της ανισότητας με φόρους και άλλους νόμους που αφορούσαν τους έχοντες. Άπαξ κι ετέθηκαν οι αμφιβολίες, ήταν η αρχή του τέλους για τη δουλεία, ακόμη κι αν έπρεπε να περάσουν αιώνες γι’ αυτό.
Επικροτώ το συγγραφέα που τονίζει την αντίθεση με μια επικρατούσα αντίληψη που κληρονομήσαμε απ’ τη Δυτική ρομαντική κουλτούρα του 18ου και του 19ου αιώνα και πλέον συνεχίζουμε με όλα αυτά τα τσιτάτα που συχνά διάφοροι συνομιλητές χρησιμοποιούν και που αν τα προσέξει κάποιος σοβαρά, με τον τρόπο που χρησιμοποιούνται δε βγάζουν κανένα απολύτως νόημα. Η αρμονία και το μέτρο αποτελούσαν επιδιώξεις κι όχι επιτεύξεις των αρχαίων Ελλήνων. Κι αν αυτοί δεν ήταν γκουρού, αυτό μας λέει πολλά για συνομιλητές που θέλουν να δρέψουν αν και όχι αυτόφωτα, αυτό τον τίτλο.
Για τους αρχαίους Έλληνες, η άλλη ζωή είτε δεν υπήρχε, είτε ήταν χειρότερη. Όλα ξεκινούσαν με τη γέννηση και οδηγούνταν στη φθορά και την επιστροφή στο χάος και την αναδημιουργία του κόσμου. Όσα έπρεπε να γίνουν ήταν εδώ, τώρα.
Θάρρος, ανδρεία κι αγάπη για τη ζωή ήταν τα χαρακτηριστικά της κοινωνίας αυτής. Με την έννοια πως το σύνολο προνοεί για τους ευπαθέστερους, επειδή ως σύνολο χρειάζεται την υπεράσπιση.
Σωστά σημειώνει πως η Φιλοσοφία στην αρχαία Ελλάδα ξεκίνησε, όχι επειδή δεν υπήρξε αλλού, ούτε για τα << άτομα που έχουν την ιδέα ότι πρέπει να ξαναπάρουμε την Πόλη >>, αλλά γιατί οι Φιλόσοφοι ήταν μέσα στη ζωή και όχι πάνω από χαρτιά. Ασκούσαν τη Φιλοσοφία ζωντανά, ανάμεσα στους ανθρώπους, συζητώντας, μαθαίνοντας, ακούοντας, επαναπροσδιορίζοντας, απ’ τη φύση του ατόμου, κατανοούσαν, συμπονούσαν, μάθαιναν για το όλο και το ένα. Με τον ίδιο τρόπο που άμεση υπήρξε κι η Δημοκρατία τους. Γι’ αυτό και σημασία είχε όχι η σιωπηλή ομοφωνία, αλλά η επί παρουσία ομοβροντία όλων των πολιτών για ό,τι αφορούσε την πόλη. Εκείνοι αποφάσιζαν και κανενός ο λόγος δεν είχε μεγαλύτερη βαρύτητα. Οι ειδικοί κρίνονταν από ‘κεινους που χρησιμοποιούσαν τις υπηρεσίες τους και όχι από άλλους τεχνικούς κι οι αντιπρόσωποι υπήρχαν μόνο για ορισμένα καθήκοντα κι επειδή η έννοια της αμφισβήτησης ήταν πάντοτε ζωντανή, ήταν πάντοτε ανάκλητοι. Αλλά εδώ υπάρχει μια διαφορά, πριν κάποιος κάνει τον παραλληλισμό της άμεσης δημοκρατίας με το δημοψήφισμα, πως για να αποφασίσει κάποιος πρέπει να υπάρχει διαφάνεια και επίγνωση, ώστε να είναι κατανοητά τα προβλήματα και οι λύσεις, γι’ αυτό και δεν είχαν λόγο ύπαρξης οι δημαγωγοί που στις μέρες μας λέγονται κόμματα. Ο καθένας αποφάσιζε για τον εαυτό του, ανάλογα με τις εμπειρίες του, το βαθμό αντίληψης του και την εθνική του ταυτότητα και αγάπη για το όλον, που άλλωστε ήταν πάντοτε ιδεώδη, τα παραπάνω, θάρρος κι ανδρεία, για το καλό όλων, για να υπάρχει το όλο.
<< Ο φόβος του θανάτου διακατείχε παντού και πάντοτε όλους τους θνητούς. Ίσως αυτό μας εμποδίζει κι εμάς σήμερα να έχουμε τον απαιτούμενο οίστρο για τη ζωή μας, να έχουμε την επίγνωση ότι είμαστε πραγματικά θνητοί κι ό,τι έχουμε να κάνουμε, αν γίνεται, θα γίνει εδώ, από ‘μας κι εδώ θα το κάνουμε εμείς >>
Το πρώτο βιβλίο του Κορνήλιου Καστοριάδη που διάβασα ποτέ, με κάνει να απορώ γιατί δεν είχα ξεκινήσει νωρίτερα την επαφή μου με το έργο του.
Στο μικρό αυτό βιβλίο, το οποίο αποτελεί απομαγνητοφωνημένη ομιλία του το 1984 στην Ελλάδα, ο Κ.Κ. αναφέρεται στην αρχαία ελληνική δημοκρατία και φιλοσοφία αλλά και το πως εκείνη συνδέεται ή τουλάχιστον πρέπει να συνδεθεί με την σύγχρονη πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα. Γίνεται αναφορά στην αθηναϊκή κατά βάση προσέγγιση καθώς θεωρείται η πιο πλήρης δημοκρατική οργανωμένη κοινωνία της αρχαιότητας. Ο Κ.Κ. "μπλέκει" (δε μου ερχόταν κάτι καλύτερο) την αρχαία ελληνική πολιτική φιλοσοφία, την κοινωνική διάσταση του μαρξισμού αλλά και τις σημερινές συνιστώσες και μας βάζει σην διαδικασία να σκεφτούμε πόσο καλύτερη και πιο δίκαια θα ήταν η κοινωνία μας εάν είχε μια περισσότερο ανθρωποκεντρική προσέγγιση. Όπως προανέφερα, το συγκεκριμένο βιβλίο είναι απομαγνητοφωνημένη ομιλία του και προς το τέλος ο φιλόσοφος δέχτηκε λίγες ερωτήσεις από τους παρευρισκομένους. Αναφορικά λοιπόν με την ερώτηση ενός ακροατή σχετικά με την παθητικότητα και την έλλειψη ενέργειας από τους πολίτες σήμερα, ο Κ.Κ. απαντά με την παρακάτω εξαιρετικά εύστοχη απάντηση:
"...επισκέφθηκα πριν από δύο χρόνια την Βραζιλία, όταν η κατάσταση είχε ήδη αρχίσει να αλλάζει. Μπορεί κανείς να δει καθαρά ότι, παρόλη την μιζέρια της χώρας, υπάρχει ένα δυνατό μέλλον που μπορεί να συνοψίσει σ'αυτές τις τρεις λέξεις: φούτμπολ, σάμπα και μακούμπα. (=είναι η μαύρη μαγεία στην οποία κατέφευγε ακόμη και ο κεντρικός τραπεζίτης για να μάθει εάν έπρεπε και κατά πόσο να γίνει υποτίμηση του νομίσματος) Υπάρχει ένα δυνατό μέλλον της νεοελληνικής κοινωνίας που μπορεί να συνοψίσει σ'αυτές τις τρεις λέξεις: φούτμπολ, σκυλάδικο, κουμκαν."
Πιστεύω πως για έναν άνθρωπο ο οποίος έφυγε από την Ελλάδα μαζί με όλους τους διανοούμενους της Αριστεράς, διαφοροποιήθηκε από το κόμμα και μάλιστα έφτασε στο σημείο να το αποκυρρήξει η φράση παραπάνω αποδεικνύει πως ήξερε πολύ καλά όχι μόνο την σκέψη μερικών αλλά την σκέψη των πολλών στη χώρα μας. Οι ιδέες του και κάποιες από τις σκέψεις του με βρίσκουν απόλυτα σύμφωνο. Ακόμα και αν δεν ανήκω στην μαρξιστική, στην αριστερά, στην δεξιά ή στην κεντρώα απόχρωση.
Πολύ ωραίος τύπος ο Κορνήλιος! Στο σύντομο αυτό δοκίμιο το οποίο περιλαμβάνει μια διάλεξη και μια μίνι συζήτηση στην οποία απαντά σε ερωτήματα παρευρισκόμενων στην διάλεξη, η διαύγεια σκέψης του κορυφαίου έλληνα φιλοσόφου του προηγούμενου αιώνα φαίνεται από την πρώτη ως την τελευταία σελίδα. Οι ιδέες που αναπτύσσονται μέσα σε αυτό το σύντομο δοκίμιο σίγουρα δεν χωνεύονται εύκολα καθώς το συλλογικό και το εθνικό φαντασιακό έχει αλλιώς μέσα του τις έννοιες της δημοκρατίας, των εκλογών, της πόλης, της αυτονομίας. Η σκέψη του Καστοριάδη είναι τόσο απλή και καθαρή που θα μπορούσε κάποιος να την χαρακτηρίσει επαναστατική. Ακριβώς όπως και η σκέψη των αρχαίων Ελλήνων από τον 8ο έως και τον 5ο αιώνα π.Χ. Το τι είναι αυτό που κατέστησε την σκέψη της αρχαίας πόλις επαναστατική, περιγράφεται με απλότητα, ευκρίνεια και παραδείγματα. Δε θα ήθελα να αποκαλύψω περισσότερα καθώς αξιζει(εάν το βρείτε να του ρίξετε μια ανάγνωση, δεν είναι κ τόσο μεγάλο δα).
Καλή ανάγνωση σε όλους.
Υ.Γ Δεν γνωρίζω αν πρόκειται για μια περίληψη ουσιαστικά του τρίτομου έργου του: η ελληνική ιδιαιτερότητα, καθώς δε το έχω διαβάσει!
Το πρώτο βιβλίο του Καστοριάδη που διάβασα. Το ρόυφιξα σε ένα απόγευμα! Εξαιρετικά διαφωτιστικό, εύληπτο και με συνεκτική επιχειρηματολογία για το ιστορικό και φιλοσοφικό πλαίσιο γέννησης της δημοκρατίας στις ελληνικές πόλεις-κράτη χωρίς να παραγνωρίζει ταυτόχρονα τα όρια και προβλήματα αυτής της δημοκρατίας (δουλεία, θέση γυναικών και παιδιών,κλπ). Διαλύει μύθους και διευκρινίζει έννοιες ενώ υπάρχουν και παραπομπές στην αρχαία ελληνική γραμματεία που ανοίγουν την όρεξη για περαιτέρω ψάξιμο. Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα ήταν η συζήτηση στο τελευταίο σκέλος του βιβλίου όπου ουσιαστικά απαντά σε ερωτήσεις των ακροατών (το βιβλίο είναι απομαγνητοφώνηση ομιλίας), συνδέοντας τα κυριότερα στοιχεία που ξεπήδησαν μέσα από το αρχαίο δημοκρατικό φαινόμενο, απαραίτητα συστατικά μιας αυτοθεσμιζόμενης κοινωνίας, και πώς επανακαλύφθηκαν μέσα στη διάρκεια της ευρωπαϊκής ιστορίας κάθε φορά από τα δημοκρατικά κινήματα κοινωνικής χειραφέτησης. Μικρό και ευανάγνωστο ανάγνωσμα, αποτελεί ιδανικό στάρτερ για όποια/ον θέλει μια πρώτη εισαγωγή στο καστοριαδικό σύμπαν, προτού καταπιαστεί με μεγαλύτερα έργα, αφού -για τις ανάγκες του θέματος- εξηγεί απτά και περιεκτικά αρκετές έννοιες του θεωρητικού του έργου (ριζικό φαντασιακό,κλπ).
Δεν είναι ακριβώς βιβλίο αλλά διάλεξη με τις ατέλειες που έχει ο συμπυκνωμένος προφορικός λόγος. Συμπαθητικό είναι αν και από περισσότερο κοινωνιολογική προσέγγιση.
Εξαιρετική και σύντομη περιγραφή του Πολιτεύματος των Αθηναίων, της Δημοκρατίας!! Αφετηρία σκέψης για το ΑΝ, ΠΩΣ και από ΠΟΙΟΥΣ θα μπορούσε να επαναληφθεί το μοναδικό (χρονικά και γεωγραφικά) πολιτειακό επίτευγμα κι όχι μόνο των Αθηναίων!