الزندقة: ماني والمانوية

by Geo Widengren, سهيل زكار (ترجمة), جيووايد نغرين

Illustrations
Mani's Background
Mani's Life
Mani's Teaching 1
Mani's Teaching 2
The Manichaean Script & Literature
The Ecclesiastical Organization & the Cult
Manichaean Art
The Spread of Manichaeism
Mani as Personality
Bibliography
Abbreviations
Index

Genres: Religion, History, Nonfiction

312 pages

First published January 1, 1960

About the author

Geo Widengren was a Swedish historian of religions, professor of history of religions at Uppsala University, orientalist and Iranist. Widengren wrote a series of works on Iranian religions, Islam, Judaism, Gnosticism, etc. His most popular works include Die Religion Irans, published in 1965.

Reviews

[فؤاد]

کتابی بسیار عالی، معرفی جامعی از مانی و مانویت. با ترجمه ای بسیار خوب.
هر چند کتاب ابتدایی نیست، و مؤلف مدام به شواهد مختلف تاریخی و منابع کشف شده و کتاب های مختلف قدیمی استناد می کند تا حرف هایش را اثبات کند، اما فهمیدن و همراه شدن با نویسنده سخت نیست. برعکس، حتی صحبت کردن مدام از کتابی که تنها دو برگه اش در ویرانه های شهری که از زیر خاک بیرون کشیده بودند یافت شده، یا کتیبه ای که تمام بخش هایش به درستی خوانده و ترجمه نشده، باعث جذاب تر شدن فضای کتاب شده بود. مانی، پیامبر نور، به خودی خود جذاب و مرموز هست، و مشحون بودن کتاب از شواهد تاریخی گمشده، به این مرموز بودن و جذابیت دامن می زدند. پیامبری که در قلب سرزمین ادیان ظهور کرد: خاورمیانه، بین النهرین، در دوران پرشور تقابل ادیان مختلف، گنوسی ها و نوافلاطونی ها و مسیحی های نسطوری و دیصانی و سریانی از یک سو، و زروانی ها و بودایی ها و ماندایی ها و ادیان فراوان و کوچک و بزرگ دیگر از سوی دیگر، و با زیر چتر آوردن گزیده ای از تمام این ادیان، دینی غریب ساخت که با وجود این که هم ایرانی ها، هم مسلمانان، هم رومی ها و هم چینی ها به شدت پیروانش را تحت تعقیب قرار می دادند و به بدترین شکل می کشتند، دوازده قرن دوام آورد.

موضوعات فصل های کتاب به این ترتیب است: پیشینۀ زندگی مانی (زمینه های سیاسی، فرهنگی و مذهبی بین النهرین)، زندگی مانی، تعلیمات مانی (خلاصۀ این دو فصل را به صورت مبسوط در پایین آورده ام)، خط و ادبیات مانوی (معرفی خط اختراع شده توسط مانی که از خط سریانی اقتباس کرده بود و کتاب های مختلف مانی و اشعار مانوی)، سازمان روحانی و آیین عبادی (خلاصۀ مبسوط این فصل را در پایین آورده ام)، هنر مانوی (اکثراً این فصل به نقش مهم خوشنویسی و نگارگری در آیین مانی و معرفی برخی از نقاشی های یافت شده در شهرهای مدفونی که تازگی کشف شده اند می پردازد)، گسترش مانویت (در غرب، و مقابله با مسیحیان، در شرق و مقابله با مسلمانان و عقب نشینی به آسیای میانه در قبایل ترک، که با شکست این قبایل از امپراتوری چین، آیین مانوی نیز افول کرد) و در نهایت: شخصیت مانی (بیان این که هر چند اسطوره شناسی مانوی از انسجام منطقی برخوردار است و مانویان پیوسته مسیحیان را متهم می کردند که به ایمان قلبی اتکا دارند در حالی که اساطیر مانوی برای هر چیز توضیح و دلیلی دارد، اما در نهایت آیین مانوی بر وحی و اسطوره مبتنی است و نه بر منطق و براهین علمی یا فلسفی، و مانی خود را حامل وحی می داند، نه فیلسوف.)


خلاصه ای از مهم ترین مطالب کتاب را در زیر می آورم.

فصل دوم: زندگی مانی

شاهزاده اى اشكانى به نام پاتك از اهالى همدان با زنى مسيحى به نام مريم ازدواج كرد، و در سال ٢١٦ مانى به دنيا آمد.
پاتك روزى در معبد ندايى شنيد كه: از گوشت و شراب و زن اجتناب كن. و پاتك زن را رها كرد و به فرقه اى صابئى يا گنوسى ملحق شد و مانى را نيز همراه خود برد.

مانى در ١٢ سالگى از فرشته اى كه توما (به سريانى يعنى توأم و همزاد) نام داشت وحى شنيد: تو از اين جماعت نيستى، آن ها را رها كن! و مانى از آن گروه جدا شد و به تأمل و تعمق در نوشته هاى مقدس روى آورد.

در ايران باستان، هر كس يك روح آسمانى همزاد داشت (همان فروهر؟) كه از طريق ارتباط با آن به رسالت برگزيده مى شد.

فرشته ى همزاد مانوى هم اقتباسى از همان عقيده ى ايرانى است. گاهى مانى آن فرشته را فارقليط يا روح القدس مى داند، كه مسيح آمدن او را نويد داده. و با توجه به همزاد بودن روح القدس با مانى، خود مانى نيز فارقليط موعود است.

در ٢٥ سالگى همزادش به او امر مى كند كه رسالت خود را آشكار كند. مانى ابتدا پدرش و بزرگان قومش را به آيين خود مى خواند، و سپس راهى هندوستان مى شود كه از صد سال قبل تحت نفوذ اشكانيان بود. در آن جا با آيين بودايى آشنا می شود و در برخى تفكراتش (از جمله تناسخ) و نيز نحوه تبليغ و سازمان رهبانیت آیینش از آیین بودایی تأثير می گیرد.

وقتى دوباره به عراق بر می گردد می تواند برادر شاپور شاهنشاه ساسانى را به دين خود درآورد و با وساطت او با شاپور ديدار كند و كتاب شاپورگان كه به فارسى براى شاهنشاه نوشته بود را به او اهدا کند. شاپور به او اجازه مى دهد در شهرها تبليغ كند، و به شهادت فيلسوفى نوافلاطونى در كتاب "در ردّ مانويت" مانى در جنگ هاى شاپور با والريان امپراتور روم، همراه شاپور بود.
شايد از آن جا كه مانى اعتقادات ايرانى و مسيحى (دو مذهب رقيب آن دوران) را با هم جمع كرده بود و مى توانست به اختلافات پايان دهد، شاپور از او حمايت كرد. مانى و شاگردانش به اطراف رفتند و گروه زيادى را به آيين خود درآوردند، اما موفق نشدند مانويت را آيين رسمى ساسانى كنند.

روحانی بزرگ زردشتی در دربار شاپور، کرتیر نام داشت كه به وساطت او شاپور در سرزمين هايى كه از روميان بازپس مى گرفت، آتشكده هايى مى ساخت. كرتير و مانى بعدها رقيبان سرسخت يكديگر شدند.
در همان زمان اتحاد دو فرقه زردشتى مغان (زردشتی های مادی) و هيربدها (زردشتی های پارسی) باعث قدرت گرفتن زردشتيان شد، كتاب اوستا در مقابل كتاب هاى مانى تدوين شد، و دادگاه هاى تفتيش عقايد براى تعقيب مسيحيان و مانويان برپا گشت.

با مرگ شاپور مانى حامى خود را از دست داد و بر جان خود بيمناك شد و خواست به نواحى شرق ايران كه خاندان اشكانى از او حمايت مى كردند برود، اما در ميان راه جواز سفر او را لغو كردند و او را به تيسفون بازگرداندند. مانى دانست كه ديگر كشته خواهد شد. كرتير رهبر روحانيان زردشتى ادعانامه اى عليه او ترتيب داد، مانى به زنجير كشيده شد و زندانى گشت و در زندان جان سپرد. جسدش را تكه تكه كردند و سرش را به دروازه جندى شاپور آويختند.

خلاصۀ فصل سوم و چهارم: تعلیمات مانی

در آيين مانى دو نيروى نور و ظلمت كه در خدا و ماده (يا شاهزاده تاريكى و شيطان) تجسم مى يافتند (نور مخلوق خدا نبود، بلكه حقيقتى ازلى شمرده مى شد)، تشكيل دهنده جهان شمرده مى شدند. اما بر خلاف آيين هاى باستانى ايران، اين دو اصل با هم برادر نبودند.

خدا سه جنبه دارد: نور، قدرت، حكمت، و اين چهار چيز يكى هستند و «پدر چهار صورته» خوانده مى شوند.
قلمروى نور از سه جهت نامتناهى بود، اما از جهت جنوب كه جهت قدرت بود متناهى بود، يعنى نيروهاى تاريكى مى توانستند در جهان مداخله كنند.

در قلمروى ظلمت جهان ماده سراسر كشمكش و تنازع بود، تا اين كه در نتيجه اين كشمكش شاهزاده تاريكى به مرز روشنايى رسيد و جهان روشنايى را ديد و آرزوى تصرف آن را كرد. پس اهالى تاريكى نزاع داخلى را خاتمه دادند و از سمت جنوب به قلمروى نور حمله بردند و داخل آن شدند. خداى پدر كه متوجه شد از حالت تأمل بيرون آمد و به حالت اقدام درآمد. مادر حيات را آفريد و از او نوجوانى زاييد (منجى در آيين مانوى نوجوان تصوير مى شود) و او با پنج سلاح (يا پنج فرزند يا پنج روح) كه پنج عنصر نور هستند (هوا، باد، روشنايى، آب و آتش) به جنگ ظلمت رفت. اما شكست خورد و تمام سلاح هايش به يغما رفتند (يا پنج فرزندش يا پنج روحش بلعيده شدند). اما اين شكست عامدانه بود. زيرا منجى مى خواست با اين كار عناصر نور را مانند زهر به درون ديوان تاريكى بفرستد.
خود منحى اما در عمق تاريكى زخمى و بى سالاح افتاده بود و ديوان به گردش حلقه زده. كه هفت بار نام پدر را خواند و خدا روح زنده را آفريد كه منجى را از ژرفا بيرون كشيد و به قلمروى نور بازگرداند.

مفهوم خداى رنجبر، از اساطير ايرانى و مخصوصاً تمّوز سريانى اقتباس شده.

روحزنده سپس مسئول نجات دادن روح هاى منجى كه در دنياى تاريكى ماده گير كرده بودند شد. از ذرات پاك مانده خورشيد و ماه و ستارگان را ساخت. ذرات روحى كه پاك مى شوند در نيمه اول ماه (كه ماه كم كم بدر مى شود) در ستونى از نور به سمت ماه مى رود تا ماه را بدر مى كند. سپس در نيمه دوم ماه (كه ماه از بدر به سمت محاق مى رود) از ماه به سمت خورشيد مى روند.

روح زنده در هيئت زنى عريان در مقابل ديوهاى مذكر قرار رفت تا ذرات نورى كه بلعيده بودند به شكل منى از آن ها خارج شود، و در هيئت مردى عريان در مقابل ديوهاى مؤنث قرار گرفت تا ذرات نور به شكل جنين، زودتر از موعد از آن ها زاييده شود.

ماده كه چنين ديد در قالب شهوت و آز درآمد و تلاش كرد ذرات نور را در دنياى تاريكى نگه دارد. پس ديوى مذكر و مؤنث خلق كرد كه تمام ديوهاى ديگر (و ذرات نور باقى مانده در آن ها را) بلعيدند و همبستر شدند، و از نزديكى شان آدم و حوا زادند، و ذرات نور به آن ها منتقل شد و از طریق آن ها به انسان های بعدی و بعدی و بعدی.

آدم بى خبر از ذرات نور درونش خوابيده بود كه روح زنده نزد او آمد و او را از جهان نور و روح نورانى اش آگاه كرد.

پس از آن، روح زنده در هر زمان در هیئت یکی از پیامبران به دنیا باز می گشت، از جمله بودا، زردشت، مسیح و مانی، تا به این ترتیب هر چه بیشتر انسان ها به اصل نورانی خود واقف شوند و بکوشند از بند تن ظلمانی خود رها شوند. در طول سالیان و قرن ها به کوشش روح زنده ذرات نور از میان آدمیان جمع آورى مى شوند، اما پيش از آن كه تمام ذرات جمع شوند، دنيا به پايان مى رسد، مسيح باز مى گردد و حكومت مى كند، و سپس با تمام ذرات نور باقيمانده به قلمروى نور مى روند و جهان مادّه به شكل كلوخى بى شكل در مى آيد و به قعر خندق كيهانى فرو رفته به وسيله خندق عظيمى پوشيده خواهد شد. و ذرات نورى كه خود را از بند مادّه جدا نكردند نيز تا ابد در دل آن تاريكى باقى خواهند ماند.

فصل پنجم: سازمان دينى

همانند بوديسم كه دينى دوگانه است و دستورات آن براى راهبان و غيرراهبان متفاوت است، سازمان مانويت نيز وظايف مجزايى براى برگزيدگان و شنوندگان مقرر داشته بود. مانى اين را از بوداييان فراگرفته بود.

وظايف برگزيدگان اين بود:
مهر دهان: پرهيز از كلام و تفكر ناصواب، نيز پرهيز از خوردن جوهرهاى مادى همچون گوشت. خوردن ميوه مجاز بود.
مهر دست: پرهيز از آزردن حيوان و گياه، هر كس آسيبى به حيوان يا گياهى بزند در زندگى بعد به شكل آن حيوان يا گياه متولد مى شود.
مهر باطن: پرهيز از روابط جنسى، زيرا با توليد مثل ذرات نور به قالب هاى ظلمانى فرزندان منتقل مى شود و با ازدياد نسل جمع شدن ذرات نور به تعويق مى افتد.

وظيفه شنوندگان، تأمين احتياجات برگزيدگان بود، و كارهايى كه بر برگزيدگان حرام بود (مانند درو كردن گندم براى پختن نان، چون آسيب زدن به گندم بود) براى شنوندگان مجاز بود و به اين وسيله برگزيدگان از نان و غذا استفاده مى كردند بى آن كه خود مرتكب گناه شوند. (شبيه به بوديسم)

[Mj Ahmadizade]

کتاب در ظاهر ترجمه‌ای از کتاب Mani and Manichaeism ویدن‌گرن است که خود آن ترجمه از متن آلمانی اثر است که توسط کسلر‌ در ۱۹۶۱ انجام شده. اصل آلمانی چه بوده، نمی‌دانم نیافتم اما نسخه‌ای که مترجم فارسی از آن استفاده کرده ظاهراً این است: https://archive.org/details/manimanic...
کتاب از دو جهت مطالبی دارد که شاید آنقدرها هم امروز در مورد مانویت درست نباشد: اول آنکه از زمان نگارش کتاب تا کنون اسناد جدیدی در مورد مانویت کشف یا منتشر شده‌اند اما ویدن‌گرن بیشتر، مانند کلاسیسیست‌ها، کارش مبتنی بر ردیه‌ها و هرطقه‌ها بوده. دوم اینکه نویسنده تلاش دارد تا ارتباط محکمی بین مانویت و مندایی‌گری و زروان‌گرایی ایجاد کند و برخی از مطالب سنتی در مورد مانی مانند اشرافیت خانواده‌ی او را تماما بپذیرد.
ترجمه‌ی کتاب تا حد زیادی وفادارانه است و مترجم برای بیشتر اسامی معادل انگلیسی یا آوانگار را ذکر کرده اما اگر از مسائل نگارشی ترجمه بگذریم، ضعف اصلی کار در همین اسامی خاص است؛ تعداد زیادی از اسامی پهلوی، سریانی و حتی فارسی اشتباه خوانده شده‌اند و این از مترجمی که ظاهراً طبق مقدمه زبان‌های باستانی خوانده و پژوهشگر ادیان است عجیب به نظر می‌رسد. برای مثال کوه خواجه خوانده شده کوه کویچوا!
در کل کتاب از نظر شناخت منابع پژوهشی در مورد مانویت ارزشمند است و ایده‌ی طیفی از پژوهشگران نیمه‌ی قرن ۲۰ را در مورد مانویت بازتاب می‌دهد.

[Khodabakhsh]

فهرست این کتاب: فصل اول: پیش زمینه زندگی مانی؛ فصل دوم: زندگی مانی؛ فصل سوم و چهارم: تعالیم مانی؛ فصل پنجم: خط و ادبیات مانوی؛ فصل ششم: سازمان روحانی و آیین عبادی؛ فصل هفتم: هنر مانوی؛ فصل هشتم: گسترش مانویت؛ فصل نهم: شخصیت مانی

[Manelitofighnia]

این کتاب جزئ کتب نایاب هستش اگر کسی پی دی اف اونو داره لطفا بذاره من احتیاج دارم به کتاب و پیدا نمیکنم

[Ali]

این کتاب با عنوان "مانی و تعلیمات او" توسط نزهت صفای اصفهانی به فارسی برگردانده شده و در هیچ جای کتاب نوشته نشده که ناشر آن کیست و در چه تاریخی چاپ و منتشر شده است اما تاریخ ثبت آن در کتابخانه ی ملی به سال 1352 باز می گردد.

[Ali]

این کتاب با عنوان "مانی و تعلیمات او" توسط نزهت صفای اصفهانی به فارسی برگردانده شده و در هیچ جای کتاب نوشته نشده که ناشر آن کیست و در چه تاریخی منتشر شده اما تاریخ ثبت آن در کتابخانه ی ملی، سال 1352 است.