زندگی خصوصی کاترین کبیر

by George Peabody Gooch

Genres: History

524 pages

Published January 1, 1992

Reviews

[Maryam Bahrani · Rating 3 out of 5]

Each book I read offers a new perspective. In this post, I share my thoughts on this book in Persian and English. I hope this will be enjoyable for you :)


هر کتابی که می خوانم دریچه ای به دنیایی جدید است. تو این نوشته دیدگاه و تجربه ام از مطالعه ی این کتاب رو به دو زبان فارسی و انگلیسی با شما به اشتراک می ذارم امیدوارم خوندنش براتون لذتبخش باشه :)

Persian (فارسی)

من «زندگی خصوصی کاترین کبیر» را در روزهای تلخ و خونین دی‌ماه امسال خواندم؛ روزهایی که اینترنت قطع بود و شرایط برای مطالعه چندان راحت نبود. یکی از دوستانم نسخهٔ پی‌دی‌اف کتاب را برایم فرستاده بود و من آن را به‌عنوان «ذخیرهٔ زمستانی» کنار گذاشته بودم—چون زمستان را یکی از مناسب‌ترین فصول و مواقع برای خواندن آثار مربوط به روسیه می‌دانم.
اما وقتی اوضاع تغییر کرد، دست و دلم به مطالعه نمی‌رفت. چند روز بعد، در همان بی‌خبری و خاموشی، دوباره سراغ کتاب رفتم و برخلاف انتظار، حس کردم میل و توان ادامه دادنش را دارم.

در نهایت، در همان روزهای تیره و پراضطراب، کتاب برایم تبدیل شد به یک پناهگاه کوچک؛ همراهی آرام در دل آشوب. هرچند از همان ابتدا می‌دانستم که نسخهٔ فارسی—به‌واسطهٔ ترجمه و اقتباس ذبیح‌الله منصوری—بیش از آنکه یک زندگی‌نامهٔ تاریخی باشد، روایتی داستان‌پردازانه از زندگی یکی از مهم‌ترین زنان تاریخ روسیه است و باید با احتیاط خوانده شود.

۱. دربارهٔ نویسندهٔ احتمالیِ منبع اصلی

از آنجا که منشأ بسیاری از کتاب‌هایی که ذبیح‌الله منصوری ترجمه یا اقتباس کرده، دقیقاً مشخص نیست، دربارهٔ منبع این کتاب هم نمی‌توان با قطعیت سخن گفت. اما بر اساس جست‌وجو و تحقیقاتی که انجام دادم، احتمال می‌دهم یکی از منابع اصلی او کتاب Catherine the Great and Other Studies نوشتهٔ جرج پیبادی کوچ بوده باشد.

کوچ تاریخ‌نگاری بریتانیایی بود که بیشتر به مطالعات فرهنگی، فلسفی و اجتماعی اروپا علاقه داشت تا نگارش زندگی‌نامه‌های مستند و جزئی‌نگر. کتابی که نام بردم مجموعه‌ای از مقالات دربارهٔ فضای فکری و فرهنگی دوران کاترین کبیر است؛ متنی که چارچوب کلی ارائه می‌دهد اما وارد جزئیات دقیق زندگی شخصی یا سیاسی نمی‌شود.

همین ویژگی باعث می‌شود انتخاب آن توسط منصوری قابل‌فهم باشد:
متنی که «اسکلت» دارد اما «گوشت و پوست» ندارد—یعنی فضای خالی زیادی برای افزودن روایت، تخیل و داستان‌پردازی. این همان نوع منبعی است که منصوری معمولاً ترجیح می‌داد، چون امکان می‌داد روایت را به سبک خودش بازسازی کند.

۲. شیوهٔ بازنویسی ذبیح‌الله منصوری و جایگاه کتاب در مطالعهٔ زندگی کاترین کبیر

نسخهٔ فارسی «زندگی خصوصی کاترین کبیر» بیش از آنکه ترجمهٔ مستقیم یک منبع تاریخی باشد، حاصل شیوهٔ خاص ذبیح‌الله منصوری در بازنویسی و روایت‌پردازی است. منصوری در ایران بیشتر به‌عنوان اقتباس‌گر و داستان‌پرداز شناخته می‌شود تا مترجم وفادار؛ او معمولاً از یک متن واقعی، روایتی پرآب‌وتاب، رمان‌گونه و گاه اغراق‌شده می‌ساخت و در بسیاری از موارد، بخش‌هایی را که در منابع اصلی وجود نداشتند، خودش اضافه می‌کرد.

در این کتاب نیز همین الگو دیده می‌شود. بخش‌هایی از روایت تاریخی معتبر است، اما بخش قابل‌توجهی حاصل تخیل، برداشت شخصی و افزودن جزئیات دراماتیک است. به‌طور تقریبی می‌توان گفت ۳۰ تا ۴۰ درصد کتاب بر پایهٔ تاریخ معتبر است و باقی آن تفسیر، بزرگ‌نمایی یا افزودنی‌های داستانی است.
به همین دلیل، خواندن این کتاب بدون آگاهی از سبک منصوری می‌تواند تصویر نادقیقی از شخصیت و زندگی کاترین کبیر ایجاد کند.

برای مطالعهٔ جدی تاریخ و شناخت دقیق این شخصیت، بهتر است ابتدا سراغ منابع معتبر رفت. در این زمینه، کتاب «کاترین کبیر» هانری تروایا یکی از بهترین و قابل‌اعتمادترین زندگی‌نامه‌هاست؛ ؛ اثری که من سال گذشته خواندم و معرفی کردم و همین آشنایی قبلی باعث شد نسخهٔ منصوری را با دیدی انتقادی‌تر بخوانم.

به نظرم این کتاب باید در جایگاه منبع سوم یا چهارم قرار بگیرد؛ یعنی پس از مطالعهٔ منابع معتبر، می‌توان از آن برای تکمیل تصویر، آشنایی با فضای روسیهٔ آن دوران یا تجربهٔ یک روایت پرکشش استفاده کرد. نسخهٔ منصوری برای سرگرمی و آشنایی اولیه مناسب است، اما نمی‌توان آن را به‌عنوان سند تاریخی یا روایت دقیق زندگی کاترین کبیر پذیرفت.

۳. آنچه در این کتاب می گذرد؛ از زندگی عمومی تا زندگی خصوصی

در این کتاب، روایت زندگی کاترین کبیر از دو مسیر پیش می‌رود: بخش نخست، همان خط اصلی زندگی اوست—از شاهزاده‌خانم آلمانی بودن تا ورود به دربار روسیه، ازدواج با جانشین ملکه الیزابت، تلاش برای تطبیق با آداب دربار، کودتایی که زمینه‌اش را فراهم کرد، سال‌های سلطنت و در نهایت مرگ او. این بخش‌ها، هرچند ساده‌سازی شده‌اند، اما اسکلت کلی تاریخ را حفظ می‌کنند و تصویری قابل‌قبول از مسیر زندگی کاترین ارائه می‌دهند.

در کنار این روایت عمومی، بخش مهمی از کتاب به زندگی خصوصی او اختصاص دارد: روابط عاشقانه با مردانی بسیار جوان‌تر، رابطهٔ پیچیده با فرزندان، حذف رقبای سیاسی، فضای رقابتی و پرتنش دربار، و جزئیاتی که بیشتر رنگ‌وبوی داستانی دارند تا تاریخی. این قسمت‌ها با هیجان و اغراق روایت شده‌اند و همین باعث می‌شود خواننده ناچار باشد میان «واقعیت تاریخی» و «بازسازی ادبی» مرز بگذارد.

از نظر روایت‌گری، کتاب جذاب و پرکشش است. متن روان است و فضای روسیهٔ قرن هجدهم را به‌خوبی زنده می‌کند؛ به‌خصوص برای خواننده‌ای که دنبال یک روایت سرگرم‌کننده است. اما همین ویژگی‌ها باعث می‌شود کتاب از نظر تاریخی قابل‌اتکا نباشد. نبود منابع، تمرکز بیش‌ازحد بر روابط خصوصی، نگاه گاه قضاوت‌گرانه نسبت به شخصیت‌ها و افزودن جزئیات تخیلی، همه نشان می‌دهد که این اثر بیش از آنکه «زندگی‌نامهٔ کاترین کبیر» باشد، «روایت ادبی و بازسازی‌شدهٔ کاترین کبیر» است.

اگر بخواهم منصفانه نگاه کنم، کتاب از نظر روایت‌گری و کشش داستانی موفق است. منصوری توانسته اسکلت کلی روایت را حفظ کند و آن را به شکلی روان و جذاب بازنویسی کند؛ به‌خصوص برای خواننده‌ای که دنبال یک متن سرگرم‌کننده دربارهٔ فضای روسیهٔ قرن هجدهم است.
اما همین سبک باعث می‌شود کتاب از نظر تاریخی قابل‌اتکا نباشد. نبود منابع، افزودن جزئیات تخیلی، نگاه مردانه و گاه قضاوت‌گرانه نسبت به شخصیت‌ها، و تمرکز بیش‌ازحد بر روابط خصوصی، همه باعث می‌شود خواننده باید با احتیاط و آگاهی سراغ آن برود.
در واقع، کتاب بیش از آنکه «زندگی‌نامهٔ کاترین کبیر» باشد، «روایت منصوری از کاترین کبیر» است.

۴. تجربهٔ شخصی من از خواندن کتاب

با وجود تمام ضعف‌های تاریخی، این کتاب برای من در این دورهٔ سخت، تبدیل به همراهی آرام و قابل‌تحمل شد. در روزهایی که ذهنم توان تمرکز چندانی نداشت و فضای اطرافم سنگین و آشفته بود، خواندن این روایت باعث شد برای ساعاتی از آن فشار فاصله بگیرم.
گاهی ارزش یک کتاب نه در دقت علمی‌اش، بلکه در زمانی است که به سراغش می‌رویم و نقشی که در همان لحظه برایمان ایفا می‌کند—و این کتاب برای من دقیقاً چنین تاثیری داشت.

۵. چکیده ی نگاه من به کتاب

زندگی خصوصی کاترین کبیر» در نسخهٔ منصوری کتابی سرگرم‌کننده و پرکشش است؛ روایتی که میان تاریخ و داستان حرکت می‌کند و تنها بخشی از آن بر واقعیت تکیه دارد. این اثر برای آشنایی اولیه با فضای روسیهٔ قرن هجدهم مناسب است، اما برای شناخت دقیق زندگی و شخصیت کاترین کبیر کافی نیست و باید با آگاهی از سبک منصوری خوانده شود.
با این حال، خواندنش می‌تواند نگاه ما را به تاریخ اروپا و روسیه گسترده‌تر کند و باعث شود دربارهٔ فضای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی آن دوران بیشتر تأمل کنیم—حتی اگر روایت کتاب دقیق نباشد، در ایجاد کنجکاوی و گشودن مسیر مطالعهٔ عمیق‌تر موفق است.

English (انگلیس)

I read The Private Life of Catherine the Great during the bitter and bloody days of December–January this year—days when the internet was shut down and reading was anything but easy. A friend had sent me a PDF copy of the book, and I had set it aside as a kind of “winter reserve,” since I’ve always felt that winter is one of the best seasons for reading works related to Russia.
But when the situation changed, I found myself unable to focus on anything. A few days later, in that same silence and disconnection, I returned to the book, and—unexpectedly—I felt the desire and the strength to continue reading it.

In the end, during those dark and anxious days, the book became a small refuge for me; a quiet companion in the midst of turmoil. Even though I knew from the beginning that the Persian version—due to Zabihollah Mansouri’s translation and adaptation—was more of a narrative retelling than a precise historical biography, it had to be read with caution.


1. On the probable author of the original source

Since the origins of many works translated or adapted by Zabihollah Mansouri are unclear, it’s difficult to speak with certainty about the source of this book. But based on the research I did, I suspect that one of his main sources may have been Catherine the Great and Other Studies by George Peabody Gooch.

Gooch was a British historian more interested in cultural, philosophical, and social studies of Europe than in writing detailed, document-based biographies. The book I mentioned is a collection of essays about the intellectual and cultural atmosphere of Catherine the Great’s era; a text that provides a general framework but does not delve into the precise details of her personal or political life.

This very quality makes it understandable why Mansouri might have chosen it:
a text with a “skeleton” but without “flesh”—leaving plenty of empty space for added narrative, imagination, and storytelling. This is exactly the kind of source Mansouri typically preferred, because it allowed him to reconstruct the narrative in his own style.

2. Mansouri’s rewriting style and the book’s place in studying Catherine the Great

The Persian version of The Private Life of Catherine the Great is less a direct translation of a historical source and more a product of Mansouri’s distinctive method of rewriting and storytelling. In Iran, Mansouri is known more as an adapter and storyteller than as a faithful translator; he often turned a real text into a dramatic, novel-like narrative, sometimes adding sections that did not exist in the original sources.

This book follows the same pattern. Some parts of the historical narrative are accurate, but a significant portion is the result of imagination, personal interpretation, orthe addition of dramatic detail. Roughly speaking, one could say that 30–40% of the book is based on reliable history, and the rest consists of interpretation, exaggeration, or fictional additions.
For this reason, reading the book without awareness of Mansouri’s style can create an inaccurate picture of Catherine the Great’s life and character.

For serious historical study, it’s better to start with reliable sources. In this regard, Henri Troyat’s biography of "Catherine the Great
is one of the best and most trustworthy biographies—one I read and reviewed last year. That prior familiarity helped me read Mansouri’s version with a more critical eye.

In my view, this book should be considered a third- or fourth-tier source: something to read after the reliable works, useful for completing the picture, getting a sense of the atmosphere of Russia at the time, or simply enjoying a compelling narrative. Mansouri’s version is suitable for entertainment and initial acquaintance, but it cannot be accepted as a historical document or an accurate account of Catherine’s life.


3. What happens in this book: from public life to private life

The book follows two narrative paths. The first is the main arc of Catherine’s life—from her origins as a German princess to her arrival at the Russian court, her marriage to the heir of Empress Elizabeth, her efforts to adapt to court customs, the coup she helped orchestrate, her years on the throne, and finally her death. These sections, though simplified, preserve the basic historical structure and offer a broadly accurate outline of her life.

Alongside this public narrative, a significant portion of the book focuses on her private life: her romantic relationships with much younger men, her complicated relationship with her children, the elimination of political rivals, the competitive and tense atmosphere of the court, and details that feel more fictional than historical. These parts are told with excitement and exaggeration, requiring the reader to distinguish between “historical fact” and “literary reconstruction.”

As storytelling, the book is engaging and fast-paced. The prose is smooth, and it vividly evokes eighteenth-century Russia—especially for a reader seeking an entertaining narrative. But these same qualities make the book historically unreliable. The lack of sources, the heavy focus on private relationships, the sometimes judgmental tone, and the addition of fictional details all show that this work is more a “literary retelling of Catherine the Great” than a true biography.

4. My personal experience reading the book

Despite its historical weaknesses, the book became a gentle and bearable companion for me during this difficult period. At a time when my mind could hardly concentrate and the atmosphere around me felt heavy and chaotic, reading this narrative helped me distance myself from that pressure for a few hours.
Sometimes the value of a book lies not in its scholarly accuracy but in the moment we turn to it and the role it plays for us—and this book had exactly that effect on me.

5. My overall view of the book

In Mansouri’s version, The Private Life of Catherine the Great is an entertaining and compelling book—one that moves between history and fiction, relying only partially on fact. It’s suitable for an initial introduction to eighteenth-century Russia, but it’s not enough for a precise understanding of Catherine’s life and character, and it must be read with awareness of Mansouri’s style.
Still, it can broaden our view of European and Russian history and encourage deeper reflection on the political, cultural, and social atmosphere of that era—even if its narrative isn’t entirely accurate, it succeeds in sparking curiosity and opening the path to more serious study.

[ناصر سليم · Rating 4 out of 5]

کاترین که اصل و نسبی آلمانی داشت به شدت تحت تأثیر ملکه الیزابت امپراطوریس روسیه بود و به همراه مادرش از کشور پروس وارد دربار روسیه میشه تا به عقد ازدواج پطر سوم در بیاد.

نکته جالب توجه این کتاب نامه‌ نگاری‌های ولتر و کاترین بود و جالب تر اینکه ولتر در نامه‌هاش خطاب به کاترین می‌نوشت که من باید پاهای شما رو ببوسم!
بله این فیلسوف بزرگ که ضد سلطنت و خواهان عدالت و برابری و ....بوده چنین ارادتی به ملکه‌ایی داشته که می‌شه گفت دیکتاتور بوده و اهمیتی به وضع زندگی مردم فقیر روسیه نمی‌داده!
مثل رمان‌های تاریخی ترجمه شده‌ی دیگه شادروان ذبیح الله منصوری این کتاب هم خوب و خواندنی بود.
با گذشت زمان و بعداز مرگ پطر سوم که توسط یکی از معشوقه‌های کاترین صورت گرفت، و بعداز کودتای که ارتش انجام داد، کاترین قدرت رو در دست گرفت و عقده سال‌های که بدون معشوقه و رابطه جنسی بود رو در طول مدت سلطنتش برطرف کرد و طی این سالها بود که معشوق‌های فراوانی و اون هم در سنین هجده و نوزده سالگی اختیار کرد! پسرانی که زیبا بودند و تجربه عاشقی نداشتند، و دلیل اصلی کاترین برای انتخاب چنین پسران جوانی این بود که تجربه عاشقی و همخوابگی با دختر و زن دیگری را نداشته باشند، تا زمانی که با خودش همبستر شدن، از همبستری و داشتن چنین معشوقه پیری دچار سرخوردگی نشن.
کاترین بعداز یک تا دو سال و زمانی که از معشوق خودش سیر می‌شد توسط پوتم‌کین صدر اعظم مقتدر خودش که روزی ایشون هم جزو عشاق کاترین بود، معشوق دیگری بهش معرفی می‌شد و پوتم کین زیرک با این حربه تونست تمام مقام های مهم دولتی رو بدست بیاره و عملا قدرت اول کشور روسیه باشه و کاری می کرد تا کاترین همیشه مشغول خوشگذرانی با معشوق‌های خودش باشه و کاری به امور سیاسی و داخلی کشورش نداشته باشه.
یکی از خصوصیات جالب کاترین این بود که معشوق‌های خودش رو از نظر مالی تا زمان مرگ ساپورت می‌کرد بطوریکه اون شخص در عرض دو سال یا یک سالی که معشوق کاترین بود چنان ثروتی بدست میآورد که اگر تا آخر عمر هم کار نمی‌کرد این ثروت تمام که نمی‌شد بلکه به نوه و نتیجه اون شخص هم می رسید.
خوندن این کتاب برای کسانی که علاقه‌مند به روسیه و اتفاقات رخ داده در زمان امپراطوری کاترین هستند، پیشنهاد میشه.

[Saman]

من كتا‌ب‌خواني را به صورت جدي با ترجمه‌هاي مرحوم (ذبيح‌الله منصوري) آغاز كردم. پيرامون ترجمه‌هاي معروف آن مرحوم نقل و حديث‌هاي فراواني وجود دارد كه كاري به هيچ كدام از آن‌ها ندارم. واقعيت امر اين است كه آن مرحوم حق بزرگي بر گردن بازار نشر ايران در دهه‌ي شصت و اوائل دهه‌ي هفتاد دارد. آن‌هايي كه يادشان مي‌آيد حتماً به خاطر دارند كه كتاب‌هاي ايشان هيچ وقت در قفسه‌ي كتابفروشي‌ها نمي‌ماند، چه برسد به اين كه خاك بخورد. به نوعي مي‌شود گفت بازار نشر ايران تا حد زيادي، از كارگر چاپخانه بگيريد تا حروف‌چين و ناشر و توزيع كننده و كتابفروش به ايشان مديون‌اند
من وامثال من نيز كه كتاب‌خواني را با ترجمه‌هاي ايشان آغاز كرديم و بعدها براي خود صاحب سليقه شديم و در كتاب‌خواني خط پيدا كرديم نيز به ايشان مديونيم. براي آن مرحوم همواره احترام قائلم

[Mehrnaaz · Rating 3 out of 5]

فاینالی فینیشد..!

[Sadaf · Rating 5 out of 5]

یک کتاب جالب تاریخی که سیر تحول کاترین از عروس یک شاهزاده تا ملکه کبیر روسیه رو با قلم جادویی ذبیح‌الله منصور نشون میداد. به کسایی که علاقه مند به خوندن زندگی نامه هستن توصیه میشه.

[Mahsa Mohammadi · Rating 5 out of 5]

کسانی که اهل تاریخ و رمان هستند، از همچین رمان‌های تاریخی لذت خواهند برد. مخصوصا با ترجمه ذبیح الله منصوری
درسته حرف و حدیث در مورد ترجمه ایشون زیاده، اما این مساله چیزی از زیبایی ترجمه ایشون و زیبایی کتاب کم نمی‌کنه.

لینک طاقچه
https://taaghche.com/book/87391/%DA%A...

[Goli · Rating 4 out of 5]

برای علاقمندان به کتاب های تاریخی به سبک روایتگری داستانی کتاب جالبی خواهد بود. کاترین کبیر یکی از مهمترین حکمرانان روسیه شناخته می شود. این کتاب داستان وی را از زمانی‌ که یک پرنسس آلمانی بود تا چطور وارد دربار روسیه شد و ازدواج کرد و پس از مدتی همسر خودرا برکنار و خودش را ملکه اعلام کرد روایت می کند.
https://taaghche.com/book/87391

[Booklover]

کتاب به زیبایی زندگی کاترین کبیر از قبل از ازدواج با ولیعهد روسیه تا به قدرت رسیدن او حکمرانیش نشون میده. خوندن راجب تاریخ روسیه برای من تجربه متفاوت و جذابی بود

میتونید این کتاب رو اینجا پیدا کنید
https://taaghche.com/book/87391

[Khodam · Rating 4 out of 5]

ارزش خوندن داره . مثل بقیه ی کتب تاریخی مایه ی عبرته

[Tahereh · Rating 2 out of 5]

کتابی بسیار بسیار عجیب و آموزنده