What do you think?
Rate this book
Het nationaalsocialisme als rancuneleer
Het nationaalsocialisme als rancuneleer is een van de bekendste essays van Menno ter Braak (1902-1940), waarin hij vlijmscherp de ware aard van het nationaalsocialisme blootlegt.
Onze democratie is gericht op gelijke rechten voor iedereen, terwijl dat in de praktijk onhaalbaar is, maar juist dit principe leidt tot maatschappelijke spanning en rancune. Ter Braak ziet rancune als een van ‘de meest essentiële verschijnselen van onze cultuur’ en een voedingsbodem voor populistische bewegingen.
Bas Heijne schreef voor deze uitgave een inleidend essay dat laat zien hoe actueel het essay van Ter Braak nog altijd is: ook in de eenentwintigste eeuw worden gevoelens van rancune en wrok genadeloos politiek ingezet.
Onze democratie is gericht op gelijke rechten voor iedereen, terwijl dat in de praktijk onhaalbaar is, maar juist dit principe leidt tot maatschappelijke spanning en rancune. Ter Braak ziet rancune als een van ‘de meest essentiële verschijnselen van onze cultuur’ en een voedingsbodem voor populistische bewegingen.
Bas Heijne schreef voor deze uitgave een inleidend essay dat laat zien hoe actueel het essay van Ter Braak nog altijd is: ook in de eenentwintigste eeuw worden gevoelens van rancune en wrok genadeloos politiek ingezet.
64 pages, Hardcover
First published January 1, 1937
11 people are currently reading
290 people want to read
About the author
Menno ter Braak
43 books5 followersMenno ter Braak was a Dutch writer and literary critic, considered the Netherlands’ most important essayist and cultural critic during the Interbellum period. His shrewd intellect and challenging of preciousness in art earned him the title of the ‘conscience of Dutch literature’.
Together with friend and collaborator Edgar du Perron he founded the influential literary magazine “Forum”, which called for a rejection of contemporary aestheticism, as well as the Committee of Vigilance of anti-National Socialist Intellectuals.
In 1937, Ter Braak wrote what today stands as one of the most scathingly perceptive indictments of the Nazi movement, “National Socialism as a Doctrine of Rancour”, in which he expressed his urgent concern for the growing popularity of National Socialism. Upon the German invasion in 1940, he took his own life within hours after the Dutch surrender.
See for a full list of essays, publications and fiction (and often freely available to download or read online): http://dbnl.nl/auteurs/auteur.php?id=...
Together with friend and collaborator Edgar du Perron he founded the influential literary magazine “Forum”, which called for a rejection of contemporary aestheticism, as well as the Committee of Vigilance of anti-National Socialist Intellectuals.
In 1937, Ter Braak wrote what today stands as one of the most scathingly perceptive indictments of the Nazi movement, “National Socialism as a Doctrine of Rancour”, in which he expressed his urgent concern for the growing popularity of National Socialism. Upon the German invasion in 1940, he took his own life within hours after the Dutch surrender.
See for a full list of essays, publications and fiction (and often freely available to download or read online): http://dbnl.nl/auteurs/auteur.php?id=...
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 30 of 63 reviews
May 28, 2025
Bold
This is a very interesting political take.
I'm quite impressed by the way the writer views the world and analyzes different political regimes.
I've read extensively about the Nazi and Communist parties, but this book presents them in a unique and thought-provoking manner.
I haven't experienced such a profound shift in perspective since reading George Orwell's masterpiece, '1984,' which completely altered my view of the world.
This is a very interesting political take.
I'm quite impressed by the way the writer views the world and analyzes different political regimes.
I've read extensively about the Nazi and Communist parties, but this book presents them in a unique and thought-provoking manner.
I haven't experienced such a profound shift in perspective since reading George Orwell's masterpiece, '1984,' which completely altered my view of the world.
January 21, 2022
Democratie druist in tegen de menselijke natuur. Zij belooft een gelijkheid die vanwege sociale en biologische ongelijkheden niet bestaat. Dit leidt tot teleurstelling die aangeboren gevoelens van rancune en ressentiment aanwakkert. Aangeboren dus: deze gevoelens schuilen in iedereen. Het ressentiment erkent slechts een simpele schematische werkelijkheid: de gehate en hatende partij. Die laatste partij is inwisselbaar (joden, elite, grootkapitaal). Rancune is de haat om de haat. De democratie probeert die te beteugelen met redelijkheid: begrip voor de ander en sociale hervormingen. Ter Braak wijst erop dat het beroep van de rancuneuzen op argumenten slechts een alibi kan zijn om te haten, een dekmantel om zich te kunnen wentelen in slachtofferschap. Dit essay is een indringende waarschuwing dat rancune een eigen leven kan leiden en kan emanciperen, zoals eerder in het nationaal-socialisme. Die ideologie zal nooit in exact gelijke vorm terugkeren, maar Ter Braak illustreert dat het gevaar altijd op de loer ligt dat de in eenieder aanwezige gevoelens van rancune en ressentiment losbreken van democratische instituties die deze gevoelens stileren. Gerieflijke oplossingen biedt Ter Braak niet, maar de erkenning van rancune als een essentieel verschijnsel van onze cultuur is een noodzakelijke eerste stap.
Read
January 16, 2022Een 85 jaar geleden geschreven analyse van de drijfkracht achter het fascisme die actueler is dan je zou wensen. Het is niet de vraag of het fascisme zo terugkeert als het was - waarschijnlijk niet - maar de wetenschap dat iedere andere vorm van dit fenomeen ook rampzalig zal zijn. Dat pepert het essay je in.
Met verhelderende inleiding door Bas Heijne die het betoog van Ter Braak in onze tijd laat landen.
Met verhelderende inleiding door Bas Heijne die het betoog van Ter Braak in onze tijd laat landen.
June 2, 2022
كتاب مهم في وقت تنامي النزعات الشعبوية و الحقيقة ان الترجمة سلسة، و تتسم بالوضوح.
الكتاب بيوضح حاجات كتير ممن تنطبق علي واقعنا العربي لكن في الوقت نفسه الدكتاتورية العربية بالنسبة الي النازية طفيل لا اكثر ولا اقل.
النازية كانت مرتكزة على ثقل فكري و فلسفي مثيرة للدهشة لكن امثال مينو تير براك بيوجه رسالة للمثقفين في نقد الأفكار النازية وياريت طبقة المثقفين العرب يستفيدوا و يقراوا الكتاب.
الكتاب بيوضح حاجات كتير ممن تنطبق علي واقعنا العربي لكن في الوقت نفسه الدكتاتورية العربية بالنسبة الي النازية طفيل لا اكثر ولا اقل.
النازية كانت مرتكزة على ثقل فكري و فلسفي مثيرة للدهشة لكن امثال مينو تير براك بيوجه رسالة للمثقفين في نقد الأفكار النازية وياريت طبقة المثقفين العرب يستفيدوا و يقراوا الكتاب.
January 3, 2023
الحقد هو ما يدفع عدد كبير من الناس على اختلاف مستواهم الاجتماعي والاقتصادي إلى اعتناق عقيدة سياسية باليه غير آدمية لمجرد الشعور بالراحة الناتجة عن ضغينة مسبقة.
❞ "الاعتراض من أجل الاعتراض" أو الكراهية من أجل الكراهية (من أجل ما تقدمه الضغينة من لذّة لأولئك الذين لا يستطيعون إلى الفعل سبيلًا)؛ الصُراخ مطالبًا بما لا تريده حقًا، ❝
❞ يأتي الحقد أولًا، ثم كراهية اليهود في المرتبة الثانية، ثم تحل المقولات "العلمية" في المرتبة الثالثة. لا يمكن تصور النازية بدون الحقد، إن كره اليهود يُمكن أن يُستبدل إن سنحت الفرصة بـ "فرنسا الزنجية" ❝
اعتقد انه يمكن استبدال كلمة "النازية" بأي كلمة أخرى وسينطبق عليها نفس الكلام الوارد في الكتاب.
#أبجد
#النازية_كعقيدة_حقد
❞ "الاعتراض من أجل الاعتراض" أو الكراهية من أجل الكراهية (من أجل ما تقدمه الضغينة من لذّة لأولئك الذين لا يستطيعون إلى الفعل سبيلًا)؛ الصُراخ مطالبًا بما لا تريده حقًا، ❝
❞ يأتي الحقد أولًا، ثم كراهية اليهود في المرتبة الثانية، ثم تحل المقولات "العلمية" في المرتبة الثالثة. لا يمكن تصور النازية بدون الحقد، إن كره اليهود يُمكن أن يُستبدل إن سنحت الفرصة بـ "فرنسا الزنجية" ❝
اعتقد انه يمكن استبدال كلمة "النازية" بأي كلمة أخرى وسينطبق عليها نفس الكلام الوارد في الكتاب.
#أبجد
#النازية_كعقيدة_حقد
November 17, 2021
zeer actueel pamflet over opkomend fascisme
te downloaden op de dbnl
https://dbnl.org/tekst/braa002nati01_01/
te downloaden op de dbnl
https://dbnl.org/tekst/braa002nati01_01/
October 7, 2025
Vier sterren omdat de analyse me aanspreekt, minder de manier waarop Ter Braak deze opschrijft. Onnodig ingewikkeld, maar ja: jaren dertig. Al voordat ik het door Bas Heijne ingeleide essay las vermoedde ik op basis van de titel dat er nogal wat aan José Ortega y Gasset ontleend zou zijn, en inderdaad noemt tB 'de opstand der horden' al op de eerste of tweede bladzijde (maar zonder de auteur daarvan te vermelden, en 'de opstand' is de oude titel van dat boek zoals dat in mijn boekenkast staat, er is inmiddels een nieuwe vertaling van). Tja, en dan zit je met die analyse van Gasset/tB vervolgens met een probleem, want hoe om te gaan met de 'redeloze massa', spreken van 'redeloze massa' op zich kan hedentendage -in de tijd van Ter Braak was dat anders- al niet, laat staan dat je daar consequenties aan zou verbinden.
Ik zal het nog eens herkezen.
Ik zal het nog eens herkezen.
September 24, 2025
Wat een ontdekking! Laat iedereen dit boekje bestuderen ( het is niet gemakkelijk). Ik heb de neiging citaten weer te geven om potentiële lezers te overtuigen maar dan moet ik het hele boekje citeren. Een wens: dat politici en vooral talkshow-presentatoren de essentie van het boekje proeven zodat de zoveelste discussie met vertegenwoordigers van extreem rechts over waarheid, behoeften en onrecht kortgesloten kan worden met een uitleg hoe een streven naar het pure ressentiment (haat om de haat) werkt. En een verwijzing naar wat Trump nu aan het doen is werkt wellicht ook louterend.
February 20, 2022
Helaas nog steeds een uiterst actueel essay. Lezen!
July 12, 2024
A short essay from Dutch essay writer Menno ter Braak. In the essay written in 1937, Menno expresses extreme concerns about the (then) upcoming Nazi movement. Written over 80 years ago, it is fascinating to read about the outlook on the Nazi movement before the second world war. The essay remains relevant in light of the recent popularity of right-wing populism in Europe. What makes the essay more powerful in a macabre way is the extent to which Menno believed in what he wrote. Upon the German invasion in 1940, Menno took his own life within hours after the Dutch surrender.
An impressive thought from Menno in 1937 (I am not sure if he is the first to coin this) is one that I recently heard voiced, in other words, by Timothy Snyder. Menno states that democracy is superior to fascism and other populistic streams that originate from it. To what extent superior shows from the fact that all populistic leaders (Mussolini, Hitler, Stalin as examples from Menno and Putin, Trump and Wilders as examples now) say they defend true democracy and claim to protect democratic values even though their actions directly oppose many democratic values.
A second thing that stuck with me in the essay is how Menno dissects National Socialism through its sole focus on resentment. Resentment and hatred in general, are primary, hatred of Jews secondary, and the 'scientific' argumentation of racial doctrine is just a tertiary facade. It made me draw parallels with current-day right-wing populism and their resentment, hatred of immigrants and 'scientific' argumentation that immigrants are more likely to be criminals.
What gives hope is that what didn't happen in the 30s seems to be happening to a greater extent now. Mass protests against the extreme right in a.o. France and Germany. More often, we argue against the foundational resentment of the extreme right. As Menno writes, "The struggle against National Socialism is therefore hopeless if one does not learn that the struggle must first and foremost be against the idealisation of resentment. Not only among National Socialists, but also among Democrats and Socialists." As quoted from the opening poem "We dare to hate you".
An impressive thought from Menno in 1937 (I am not sure if he is the first to coin this) is one that I recently heard voiced, in other words, by Timothy Snyder. Menno states that democracy is superior to fascism and other populistic streams that originate from it. To what extent superior shows from the fact that all populistic leaders (Mussolini, Hitler, Stalin as examples from Menno and Putin, Trump and Wilders as examples now) say they defend true democracy and claim to protect democratic values even though their actions directly oppose many democratic values.
A second thing that stuck with me in the essay is how Menno dissects National Socialism through its sole focus on resentment. Resentment and hatred in general, are primary, hatred of Jews secondary, and the 'scientific' argumentation of racial doctrine is just a tertiary facade. It made me draw parallels with current-day right-wing populism and their resentment, hatred of immigrants and 'scientific' argumentation that immigrants are more likely to be criminals.
What gives hope is that what didn't happen in the 30s seems to be happening to a greater extent now. Mass protests against the extreme right in a.o. France and Germany. More often, we argue against the foundational resentment of the extreme right. As Menno writes, "The struggle against National Socialism is therefore hopeless if one does not learn that the struggle must first and foremost be against the idealisation of resentment. Not only among National Socialists, but also among Democrats and Socialists." As quoted from the opening poem "We dare to hate you".
November 24, 2023
هنتقابل في قراء تانية أكيد، أنا والكتيب يعني، عشان تطبيق أفكاره على واقعنا محتاج قراءة تانية أعمق وأكثر استعدادا بالورقة والقلم والتفكير
رجعت للكتيب مرة أخرى وفهمت فكرته؛ حتى إنك ممكن تمدد الخطوط وتلحم النازية باليمين المتطرف الحالي أو تستبدل الكتين وهتلاقي المعنى واحد.
رجعت للكتيب مرة أخرى وفهمت فكرته؛ حتى إنك ممكن تمدد الخطوط وتلحم النازية باليمين المتطرف الحالي أو تستبدل الكتين وهتلاقي المعنى واحد.
June 24, 2024
Wat een boek(je)!
Er zijn zo bepaalde boeken, maar ook kunstwerken, beelden, etc. die boven hun oorspronkelijke definitie uit kunnen stijgen, ze hebben het over één ding, maar kunnen met gemak geïnterpreteerd worden als gaande over een ander ding. Men kan het verklaren door Neil Postmans idee dat elk communicatiemedium (zo ook het boek) een metafoor is die zichzelf in meerdere vormen boven zijn originele context in ons bewustzijn kan nestelen (met dus meerdere betekenissen voor elke vorm), metaforen hebben, zoals Postman schrijft, het potentieel tot "resonance", weerklank. Amusing Ourselves To Death, het boek waarin Postman zijn stelling over metaforen poneert is ironisch genoeg zelf een metafoor: het gaat oorspronkelijk over televisie en haar effecten op de samenleving, maar de argumenten die hij ertegen geeft blijken enkele decennia later toepasbaar op sociale media.
Menno Ter Braaks essay is ook zo een metafoor. Het gaat over nationaalsocialisme in de context van Nederland in het interbellum en het kwam uit in 1937, maar kan zonder problemen verbonden worden aan het populisme van vandaag de dag. Kenmerken van het nationaalsocialisme kan men linken aan de kenmerken van het populisme zoals besproken in De breuklijnen voorbij, een boek waarnaar ik te pas en te onpas zal blijven verwijzen ook al heb ik er maar twee hoofdstukken uit gelezen.
Het gedrag van nationaalsocialisten, hun 'kritiek van het ressentiment' doet dan weer denken aan een essay van Ilja Leonard Pfeijffer in De Morgen, over hoe populisten zichzelf sterk houden door problemen niet op te lossen en ze zo zichtbaar te houden zodanig dat zij hun ressentiment en de kritiek van het ressentiment die hen de steun van het volk verschaffen kunnen behouden en dan zitten we weer bij Plato's dictator waarover Socrates het had in De Staat, die constant in oorlog moet blijven en dus altijd minstens een vijandbeeld moet hebben om aan de macht te blijven, waardoor de dictator desnoods zelf een vijandbeeld creëert.
Enerzijds zorgt het voor een leuke, want nog steeds relevante leeservaring, anderzijds is het zeer pijnlijk om te moeten constateren dat er zoveel overeenkomsten zijn tussen het populisme en het nazisme (en het dictatoriale regime zoals reeds beschreven door Plato), allen zijn ze in essentie gebaseerd op dat ressentiment. De historische echo's zijn onderweg, in hun reis door verschillende contexten, vervormd, maar het blijven onmiskenbaar echo's. Het populisme blijft een reeks echo's van niet zo coole politieke stromingen zoals het nazisme. Daar zijn meerdere redenen voor, maar er is één interessante constante, één opmerkelijke overeenkomst tussen Plato's dictatuur, het nationaalsocialisme en ons contemporain populisme: allen komen ze voort uit de democratie.
Waar het absurde voortkomt uit de botsing tussen een verlangen naar zin en het gebrek aan zin in de wereld komt het ressentiment immers voort uit de discrepantie die ontstaat bij de combinatie tussen gelijkheid als hoofdideaal van de democratie en de ongelijke sociale en biologische natuur van mensen, het is het gat tussen het theoretisch recht op alles en het bezit van weinig in de praktijk. De democratie is leuk, het probleem is echter dat ze niet werkt en dan worden mensen venijnig, rancuneus. De reden erachter is redelijk simpel: een ideologie wordt altijd geïmplementeerd binnen een bepaalde context waar vaak geen rekening mee wordt gehouden, waardoor er botsingen ontstaan, zoals de botsing tussen gelijkheid en de inherent ongelijke sociale verhoudingen in onze cultuur.
Het moeilijke is echter dat men bij het scheppen van een ideologie moeilijk rekening kan houden met de context waarin die geïmplementeerd zal worden, omdat die implementatie en dus de context in de toekomst liggen en men de toekomst niet kent. Je moet systemen bedenken met termen die rekening houden met de toekomstige context, maar dat gaat niet, want je kent de toekomst niet. Het is een paradoxaal gegeven in het creëren van ideologie dat ook aangehaald wordt in het essay Cosmogenic Acceleration: Futurity and Ethics van Patricia MacCormack. En dan kan je ofwel los vooruit gaan zonder na te denken, in een soort raar accelerationisme (ik heb het hier niet over de extreemrechtse versie van Wikipedia, maar over MacCormacks esthetische definitie ervan), wat zou leiden tot chaos, zoals MacCormack zegt, of je creëert een ideologie zonder rekening te houden met de toekomstige context (want dat is onmogelijk), waarschijnlijk dan op basis van de bestaande context en je hoopt dat alles goed gaat wanneer die geïmplementeerd wordt.
Meestal (eigenlijk altijd) is dat dan niet zo, gaat niet alles goed, en ontwikkelt de ideologie zichzelf ook weg van de oorspronkelijke ideale versie, het is de reden waarom Marx zich zou omdraaien in zijn graf als hij ziet wat de socialisten vandaag uitspoken en ook Adam Smith allesbehalve blij zou zijn bij het zicht van ons gedrocht van een 'kapitalisme', allemaal door onvoorziene interacties tussen de proto-ideologie en verscheidene onvoorziene want onmogelijk te voorziene contextuele factoren.
En dat is dus waarom de democratie telkens weer faalt en leidde tot dictatuur, nazisme (dat zou uiteindelijk ook een dictatoriaal element krijgen) en recent het populisme (soms heeft men, bijvoorbeeld Ilja Leonard Pfeijffer, het over een ochlocratie, de 'dictatuur van de meute'). Het feit dat de democratie zo vaak faalt omdat gelijkheid niet kan bestaan (en dus niet bestaat? Op zich zou je kunnen stellen dat het sowieso niet bestaat, want er is geen objectieve definitie waarmee het kan corresponderen, maar dan kan je ook stellen dat het niet niet bestaat omdat er ook geen objectieve definitie is waarmee gelijkheid niet kan corresponderen! Het is hetzelfde met concepten als vrijheid, liefde, goed en kwaad et cetera et cetera, maar laten we daar niet te diep op ingaan), het feit dat democratie zo vaak faalt hoeft echter niet te betekenen dat we de democratie moeten afzweren, we moeten gewoon voorzichtig zijn, preventie is de beste kuur, voorkomen is beter dan genezen.
De tijd om te voorkomen is echter al gepasseerd, we zitten met al die mensen en hun ressentiment en de opkomst van (radicaalrechtse) populisten in heel het Westen, het is dus tijd om te genezen. De vraag is hoe je dat doet. Een simpele oplossing is er niet, we moeten collectief op queeste om de manque te doen verdwijnen en onze democratische ordo te herstellen, maar weten niet hoe. We zouden het onszelf ook gemakkelijk kunnen maken en kunnen stellen dat we niét op queeste moeten, dat de ordo wel vanzelf terugkeert (dat is bij het nazisme ook gebeurd en Marx geloofde toch ook dat het kapitalisme zichzelf zou doodconcurreren als ik mijn geschiedenislessen mag geloven - even zijdelings over dat kapitalisme dat zichzelf doodconcurreert: het kapitalisme heeft zichzelf al doodgeconcurreerd, het kapitalisme is dood, niemand kan zeggen dat we nu met een vrije markt zitten als een handjevol multinationals en overheden de economie beheersen, dat is geen economisch liberalisme, uit die dood van het kapitalisme (die niemand kan situeren, alsook haar geboorte, alsook haar definitie) is echter gewoon een nieuwe vorm opgestaan die zich blijft ontwikkelen, één of ander gedrocht, hyperkapitalisme, neoliberalisme, ...? Het doet er niet toe, het kapitalisme is gewoon doodgeconcurreerd en in die zin had Marx gelijk, maar goed).
Ik weet echter niet of die ordo vanzelf terug zal keren, ik weet niet of die populisten zichzelf wel kapot zullen regeren. Ik ben niet zo een 'goede tijden, slechte tijden'-cyclusdenkeroptimist en toch...wat moeten we dan doen? Hoe genezen we de democratie, hoe pakken we het ressentiment en dus het populisme aan bij de wortels, zoals Ter Braak ons aanraadde? Geen flauw idee, het lijkt soms ook zinloos om als individu oplossingen te bedenken, omdat er toch bijna niemand luistert en je als individu weinig impact kan hebben en het vormen van impactvolle gelijkgestemde collectieven moeilijker dan ooit lijkt.
Ik herinner mij dat ik Holslags idee voor de bestrijding van extreemrechts (en dus het populisme) wel leuk vond, in een essay voor De Morgen in januari stelde hij dat de media meer aan deftige onderzoeksjournalistiek moet doen en minder aandacht moet besteden aan politiek drama, dat de centrumpolitiek zichzelf serieuzer moet presenteren en haar schandalen van zich af moet schudden en dat het onderwijs meer moet focussen op burgerschap en kritisch denken.
Leuke ideeën, spijtig dat ze niet in heel het Westen zullen worden geïmplementeerd.
Er zijn zo bepaalde boeken, maar ook kunstwerken, beelden, etc. die boven hun oorspronkelijke definitie uit kunnen stijgen, ze hebben het over één ding, maar kunnen met gemak geïnterpreteerd worden als gaande over een ander ding. Men kan het verklaren door Neil Postmans idee dat elk communicatiemedium (zo ook het boek) een metafoor is die zichzelf in meerdere vormen boven zijn originele context in ons bewustzijn kan nestelen (met dus meerdere betekenissen voor elke vorm), metaforen hebben, zoals Postman schrijft, het potentieel tot "resonance", weerklank. Amusing Ourselves To Death, het boek waarin Postman zijn stelling over metaforen poneert is ironisch genoeg zelf een metafoor: het gaat oorspronkelijk over televisie en haar effecten op de samenleving, maar de argumenten die hij ertegen geeft blijken enkele decennia later toepasbaar op sociale media.
Menno Ter Braaks essay is ook zo een metafoor. Het gaat over nationaalsocialisme in de context van Nederland in het interbellum en het kwam uit in 1937, maar kan zonder problemen verbonden worden aan het populisme van vandaag de dag. Kenmerken van het nationaalsocialisme kan men linken aan de kenmerken van het populisme zoals besproken in De breuklijnen voorbij, een boek waarnaar ik te pas en te onpas zal blijven verwijzen ook al heb ik er maar twee hoofdstukken uit gelezen.
Het gedrag van nationaalsocialisten, hun 'kritiek van het ressentiment' doet dan weer denken aan een essay van Ilja Leonard Pfeijffer in De Morgen, over hoe populisten zichzelf sterk houden door problemen niet op te lossen en ze zo zichtbaar te houden zodanig dat zij hun ressentiment en de kritiek van het ressentiment die hen de steun van het volk verschaffen kunnen behouden en dan zitten we weer bij Plato's dictator waarover Socrates het had in De Staat, die constant in oorlog moet blijven en dus altijd minstens een vijandbeeld moet hebben om aan de macht te blijven, waardoor de dictator desnoods zelf een vijandbeeld creëert.
Enerzijds zorgt het voor een leuke, want nog steeds relevante leeservaring, anderzijds is het zeer pijnlijk om te moeten constateren dat er zoveel overeenkomsten zijn tussen het populisme en het nazisme (en het dictatoriale regime zoals reeds beschreven door Plato), allen zijn ze in essentie gebaseerd op dat ressentiment. De historische echo's zijn onderweg, in hun reis door verschillende contexten, vervormd, maar het blijven onmiskenbaar echo's. Het populisme blijft een reeks echo's van niet zo coole politieke stromingen zoals het nazisme. Daar zijn meerdere redenen voor, maar er is één interessante constante, één opmerkelijke overeenkomst tussen Plato's dictatuur, het nationaalsocialisme en ons contemporain populisme: allen komen ze voort uit de democratie.
Waar het absurde voortkomt uit de botsing tussen een verlangen naar zin en het gebrek aan zin in de wereld komt het ressentiment immers voort uit de discrepantie die ontstaat bij de combinatie tussen gelijkheid als hoofdideaal van de democratie en de ongelijke sociale en biologische natuur van mensen, het is het gat tussen het theoretisch recht op alles en het bezit van weinig in de praktijk. De democratie is leuk, het probleem is echter dat ze niet werkt en dan worden mensen venijnig, rancuneus. De reden erachter is redelijk simpel: een ideologie wordt altijd geïmplementeerd binnen een bepaalde context waar vaak geen rekening mee wordt gehouden, waardoor er botsingen ontstaan, zoals de botsing tussen gelijkheid en de inherent ongelijke sociale verhoudingen in onze cultuur.
Het moeilijke is echter dat men bij het scheppen van een ideologie moeilijk rekening kan houden met de context waarin die geïmplementeerd zal worden, omdat die implementatie en dus de context in de toekomst liggen en men de toekomst niet kent. Je moet systemen bedenken met termen die rekening houden met de toekomstige context, maar dat gaat niet, want je kent de toekomst niet. Het is een paradoxaal gegeven in het creëren van ideologie dat ook aangehaald wordt in het essay Cosmogenic Acceleration: Futurity and Ethics van Patricia MacCormack. En dan kan je ofwel los vooruit gaan zonder na te denken, in een soort raar accelerationisme (ik heb het hier niet over de extreemrechtse versie van Wikipedia, maar over MacCormacks esthetische definitie ervan), wat zou leiden tot chaos, zoals MacCormack zegt, of je creëert een ideologie zonder rekening te houden met de toekomstige context (want dat is onmogelijk), waarschijnlijk dan op basis van de bestaande context en je hoopt dat alles goed gaat wanneer die geïmplementeerd wordt.
Meestal (eigenlijk altijd) is dat dan niet zo, gaat niet alles goed, en ontwikkelt de ideologie zichzelf ook weg van de oorspronkelijke ideale versie, het is de reden waarom Marx zich zou omdraaien in zijn graf als hij ziet wat de socialisten vandaag uitspoken en ook Adam Smith allesbehalve blij zou zijn bij het zicht van ons gedrocht van een 'kapitalisme', allemaal door onvoorziene interacties tussen de proto-ideologie en verscheidene onvoorziene want onmogelijk te voorziene contextuele factoren.
En dat is dus waarom de democratie telkens weer faalt en leidde tot dictatuur, nazisme (dat zou uiteindelijk ook een dictatoriaal element krijgen) en recent het populisme (soms heeft men, bijvoorbeeld Ilja Leonard Pfeijffer, het over een ochlocratie, de 'dictatuur van de meute'). Het feit dat de democratie zo vaak faalt omdat gelijkheid niet kan bestaan (en dus niet bestaat? Op zich zou je kunnen stellen dat het sowieso niet bestaat, want er is geen objectieve definitie waarmee het kan corresponderen, maar dan kan je ook stellen dat het niet niet bestaat omdat er ook geen objectieve definitie is waarmee gelijkheid niet kan corresponderen! Het is hetzelfde met concepten als vrijheid, liefde, goed en kwaad et cetera et cetera, maar laten we daar niet te diep op ingaan), het feit dat democratie zo vaak faalt hoeft echter niet te betekenen dat we de democratie moeten afzweren, we moeten gewoon voorzichtig zijn, preventie is de beste kuur, voorkomen is beter dan genezen.
De tijd om te voorkomen is echter al gepasseerd, we zitten met al die mensen en hun ressentiment en de opkomst van (radicaalrechtse) populisten in heel het Westen, het is dus tijd om te genezen. De vraag is hoe je dat doet. Een simpele oplossing is er niet, we moeten collectief op queeste om de manque te doen verdwijnen en onze democratische ordo te herstellen, maar weten niet hoe. We zouden het onszelf ook gemakkelijk kunnen maken en kunnen stellen dat we niét op queeste moeten, dat de ordo wel vanzelf terugkeert (dat is bij het nazisme ook gebeurd en Marx geloofde toch ook dat het kapitalisme zichzelf zou doodconcurreren als ik mijn geschiedenislessen mag geloven - even zijdelings over dat kapitalisme dat zichzelf doodconcurreert: het kapitalisme heeft zichzelf al doodgeconcurreerd, het kapitalisme is dood, niemand kan zeggen dat we nu met een vrije markt zitten als een handjevol multinationals en overheden de economie beheersen, dat is geen economisch liberalisme, uit die dood van het kapitalisme (die niemand kan situeren, alsook haar geboorte, alsook haar definitie) is echter gewoon een nieuwe vorm opgestaan die zich blijft ontwikkelen, één of ander gedrocht, hyperkapitalisme, neoliberalisme, ...? Het doet er niet toe, het kapitalisme is gewoon doodgeconcurreerd en in die zin had Marx gelijk, maar goed).
Ik weet echter niet of die ordo vanzelf terug zal keren, ik weet niet of die populisten zichzelf wel kapot zullen regeren. Ik ben niet zo een 'goede tijden, slechte tijden'-cyclusdenkeroptimist en toch...wat moeten we dan doen? Hoe genezen we de democratie, hoe pakken we het ressentiment en dus het populisme aan bij de wortels, zoals Ter Braak ons aanraadde? Geen flauw idee, het lijkt soms ook zinloos om als individu oplossingen te bedenken, omdat er toch bijna niemand luistert en je als individu weinig impact kan hebben en het vormen van impactvolle gelijkgestemde collectieven moeilijker dan ooit lijkt.
Ik herinner mij dat ik Holslags idee voor de bestrijding van extreemrechts (en dus het populisme) wel leuk vond, in een essay voor De Morgen in januari stelde hij dat de media meer aan deftige onderzoeksjournalistiek moet doen en minder aandacht moet besteden aan politiek drama, dat de centrumpolitiek zichzelf serieuzer moet presenteren en haar schandalen van zich af moet schudden en dat het onderwijs meer moet focussen op burgerschap en kritisch denken.
Leuke ideeën, spijtig dat ze niet in heel het Westen zullen worden geïmplementeerd.
April 21, 2022
Behoorlijk beklijvend essay, maar vrolijk word je er niet van. Ter Braak analyseert - in 1937 - de voedingsbodem voor het nationaalsocialisme en dat is volgens hem de diep gewortelde gevoelens van rancune of het ressentiment in de toenmalige samenleving. In een kleine 60 pagina's hoor je (als ik het even poëtisch mag uitdrukken) voortdurend heel herkenbaar een misthoorn waarschuwen voor een moeilijk te benoemen maar onmiskenbaar aanwezig gevaar. Uitgever Bas Heijne typeert ter Braaks gemoedstoestand als één van 'moed der wanhoop': zich verplicht voelen de strijd aan te gaan tegen de haat van het nationaalsocialisme, maar tegen beter weten in, want bijv. redelijkheid tegenover de actief aangewakkerde haat helpt niet en ook begrip opbrengen voor die haat heeft weinig zin. Ter Braak analyseert dus wel, maar die analyse resulteert niet in een aantal voorstellen om het probleem aan te pakken. Ook dat gevoel van 'wat moeten we nu?' is heel herkenbaar.
Op zich vind ik de heruitgave wel een gemiste kans of beter: er had meer in gezeten. Het essay schreeuwt gewoon om een moderne hertaling, dus laat hier een flink aantal goed gekozen polemisten, cultuurfilosofen, evolutionair psychologen op los en je hebt een uiterst boeiende heruitgave. Ook een iets uitgebreider notenapparaat was niet overbodig geweest - het centrale kernbegrip is ressentiment en dat moet hier na raadpleging van Wikipedia duidelijk in Nietzscheaanse zin begrepen worden . Ik kan me indenken dat de moderne lezer via een uitgebreider notenapparaat ook veel andere nuances had kunnen meekrijgen.
Op zich vind ik de heruitgave wel een gemiste kans of beter: er had meer in gezeten. Het essay schreeuwt gewoon om een moderne hertaling, dus laat hier een flink aantal goed gekozen polemisten, cultuurfilosofen, evolutionair psychologen op los en je hebt een uiterst boeiende heruitgave. Ook een iets uitgebreider notenapparaat was niet overbodig geweest - het centrale kernbegrip is ressentiment en dat moet hier na raadpleging van Wikipedia duidelijk in Nietzscheaanse zin begrepen worden . Ik kan me indenken dat de moderne lezer via een uitgebreider notenapparaat ook veel andere nuances had kunnen meekrijgen.
November 1, 2025
IJzersterke analyse van wat er gaande was in 1937, toen dit essay geschreven werd. Een scherp vooruitziende blik. Én confronterend, omdat het ook van toepassing is op de maatschappelijke situatie anno nu: Populistische extreem rechts, aanhang van de ‘Vereniging tegen Kwakzalverij’, complotdenkers die eerst antivaxers waren en nu anti-Oekraïne. Door sociale media wordt het steeds makkelijker rancune te kweken én te uiten. Juist daarom is het nog belangrijker rancune te herkennen.
February 27, 2020
Sterk idee als centraal thema. En terecht een klassieker. Maar ik vond het geen diepe analyse of scherp betoog met argumenten of bewijsvoering. Waarmee ik niet wil zeggen dat het essay dus onjuistheden verkondigt. Ik had het zelf sterker gevonden als het deze missende elementen wel had bevat.
January 16, 2022
Verplichte kost (en hoewel uit 1937, helaas nog altijd zeer pijnlijk actueel).
January 17, 2022
Scherp geschreven betoog over het opkomend nationaalsocialisme in de jaren 30 van de vorige eeuw in Nederland. Ter Braak signaleerde al vroeg de gevaren van deze ideologie en waarschuwde voor de gevolgen.
Zeer interessant en actueel!
Zeer interessant en actueel!
February 3, 2023
كتيب (أو نصوص) للناقد والصحفي الليبرالي الهولندي مينو تير براك، عنونه ب "National Socialism as a Doctrine of Rancour" حيث كتب ونشر في هولندا سنة ١٩٣٧ ولكن ذاع صيته بعد هزيمة النازيين في الحرب العالمية الثانية سنة ١٩٤٥، وقد نقله إلى العربية بترجمة جيدة المترجم مصطفى عبد الظاهر بعنوان "النازية كعقيدة حقد".
كتب براك نصه هذا عقب صعود المد النازي في أوروبا (ودول العالم الغربي) حيث نجح الحزب النازي الألماني في الحصول على نسبة وازنة من الأصوات في الانتخابات الألمانية في بداية العقد الثالث من القرن الماضي وعلى إثر هذا النجاح تسنم أدولف هتلر، زعيم الحزب النازي الألماني منصب المستشار سنة ١٩٣٣ ليبدأ بعدها فصل إكتساح نفوذ الأيديولوجية النازية في ألمانيا وأوروبا (وأمريكا بنسبة أقل) وصولا إلى بداية إندلاع الحرب العالمية الثانية سنة ١٩٣٩، وقد كتب براك نصه النقدي للنازية هذا في سنة ١٩٣٧ إثر صعود شعبية النازية في بلده هولندا الذي استسلمت لهتلر سنة ١٩٤٠، عندها لم يقو براك على تحمل الفكرة وأقدم على الانتحار بُعَيدَ أيام من ذلك الاستسلام.
يتبنى براك رؤية تقول بأن العقائد الكلية (أو الشمولية) تقوم على عمود أساسي واحد وهو الضغينة والحقد، تجاه الآخر الذي تتم شيطنته والحط من قدره، وهناك ورغم تركيزه في النقد على العقيدة النازية تحديدا ونظرية التفوق العرقي، إلا أنه يشمل بتفسيره كل العقائد والتوجهات المبدأية ذات الرؤية الأيديولوجية، كالشيوعية والاشتراكية الديمقراطية وغيرها، كما أنه يعتمد في نصوصه هذه على تأويله لمضامين ومفاهيم نيتشه -"الحق" و"الضغينة" - التي أوردها في كتابه "جينالوجيا الأخلاق" ومن المفارقة بمكان أن كل من النازية وخصومها إدعى امتلاكه وتمثله بمقتضيات فلسفة نيتشه في التبرير للذات ونقد الخصوم.
يتهم براك خصومه السياسيين في هولندا والنازية بشكل عام بتوظيف الاختزال، وبأنهم غوغاء شبه حضاريوون وأن محركهم الوحيد كأنظمة وأفراد هو الحقد والضغينة المطلقة التي تبحث عن التدمير والتخريب لذاته لأنه يمنحها لذة مؤقتة غير مشبعة تدفعها إلى إدمان التدمير والتخريب.
وعلى الرغم من أن الضغينة والحقد قد يكونان محركا (غالبا لفئة سلبية عاجزة عن الفعل) إلا أن إسقاطها بهذا الشكل الاختزالي الشامل على التطور الاجتماعي والصراعات العقائد والسياسية للتيارات ومكونات الشعوب يعد طرحا انفعاليا، ساذجا وبعيدا عن الموضوعية، إذا ما قورن مثلا بتحليل معاصره، المفكر الشيوعي الإيطالي أنطونيو غرامشي في كتابه "في الوحدة القومية الإيطالية" الذي حلل فيه العوامل التي أدت إلى صعود الفاشية في إيطاليا في بدايات القرن العشرين (في ذات فترة صعود النازية على وجه التقريب).
حتى وإن أقرينا بصوابية بعض آراءه فيما يتعلق بشرائح من جماهير النازية والفاشية المتعصبين وذكره لبعض النقاط الراجحة، إلا أن المقاربة الاختزالية واطلاقها ع��ى شريحة واسعة جدا (باستثناء عقيدة تيار الليبرالية الرأسمالية البرجوازية التي يعتنقها المؤلف ويرى فيها الشكل الأمثل) هي برأيي تقع بذاتها ضمن مساعي شيطنة الخصوم والحط من قدرهم، والإعراض عن استخدام أدوات ووسائل التفكير والتحليل النقدي للوصول إلى التشخيص الأمثل والأسباب الجذرية لصعود الفاشية (التي برأيي لعب الاستغلال الرأسمالي، العدوان والاذلال الاستعماري، وسياسات الافقار والتهميش وغيرها أدوارا مهمة في صعودها) أضعف كثيرا من قيمة الاستنتاجات التي ادعاها وعممها. كما أختلف معه فيما ذهب إليه من الحط من دور المثقفين ووصفه بالهامشي (وهنا كذلك نرجع إلى غرامشي ورؤيته لأهمية دور المثقف العضوي في كتابه المشار إليه أعلاه).
ومن النصوص الداله على اختزالية وسطحية تحليل براك وانحيازه لليبرالية الرأسمالية البرجوازية ورؤيتها لخصومها، النص الوارد أدناه:
"وبالرغم من الأهمية الكبرى لهذا التباين فهو لا يشير بأي شكل إلى انفصام بين الاشتراكية والديمقراطية وبين الضغينة. فكر فقط في [جان جاك روسو، أب الديمقراطية؛ مثال للإنسان الحاقد، أو في كارل ماركس، الذي تطلب أمره جدلًا مكتمل التطور ليؤسس في مناخ من الغطرسة [بالاكتشافات] العلمية رؤية للعالم لم يكن ثم سبيل إليها بلا حقد على [الطبقة] البرجوازية." ص٢٢
ختاما تجدر الاشارة إلى المُؤَلَف على أنه كتيب لطيف يمكن عبر قراءته تعيين وتحليل بعض الظواهر وملامح التعصب المرتبطة بصعود وسياسات الأنظمة الفاشية الرأسمالية وأبرزها على الإطلاق الاحتلال الصهيوني وقضية التفوق العرقي التي تروج لها الفاشية الصهيونية منذ ما يزيد عن السبعين عاما، والأنظمة العربية الانعزالية التي تبنت (أو تسعى لتبني) المقاربة الفاشية الرأسمالية والشوفينية الوطنية، برأيي أن تحليلات براك وواقع الأنظمة السابق ذكرها وشريحة عريضة (وإن لم يكن الكل) من مؤيدهم المتعصبين تتقاطع وتتجسد فيهم تحديدا.
اقتباسات:
"إذا ما ملك الحمقى زمام السلطة، سواء عبر الاقتراع العام أو الانقلاب العسكري، فكلاهما ملائم لتحويل الحمقى إلى طُغاة؛ سواء راق الأمر المثقفين المستنكفين أم ساءهم." ص١٦
"وكلما نظرنا إلى امتلاك الثقافة كحق تحولت المسافة بين هذا الحق في كل شيء، وبين الامتلاك الواقعي لأي شيء إلى ظلم، لكنه ظلم يصعب اقتفاء جذوره، لأنه لا يمكن للمرء أن يعرف مصدر هذا الحق في الثقافة فالخاسر، «المضطغن»، لا يعرف إلا أنه لا يمكنه التسامح مع من هو أكثر منه تملّكا، إنه ليحرق قلبه أن يرى امتيازا للآخرين، ويمتلئ غلا؛ لأنه على الأقل، يجد في هذا الغل لذة السخط الدائم، ويشحذ فكرة الانتقام من أجل الانتقام كعبارة الفنانين «الفن من أجل الفن»، ومن أخص خصائص رغبته في الانتقام أن نفاذها لا يهبه أي شعور يذكر بالرضا، بل على العكس، إن فقدان الخاسر حدته وغضبه تعني مصيره، خاسر مغلول يبحث عن أشياء أخرى ليبث فيها سُمه، إلى أن يصبح مثل هتلر، منتشيا ومشدوها بمُثُل ضغينته." ص١٧-١٨
"إن المساواة في عقيدة الجماعة الوطنية ليست سوی شعارًا للضغينة، فهي، نظريًا، لا تقر ولو كلمة واحدة عن اللامساواة، لكنها كلما طبقت واقعيًا عملت على تمويه كافة أشكال اللامساواة القائمة بالفعل." ص٢٠
"على كل من أراد أن يُعارض النازية أن يُعارض نفس الصيغ المرتبطة بالديمقراطية والاشتراكية التي يعارضها بوضوح في النازية؛ لأن النازية تحرير تام للضغينة التي كانت مقيدة في الديمقراطية والاشتراكية بقواعد للعبة وهذه القواعد هي ما تمكن إلى حد بعيد من "تشكيلها". إلا أنك بمجرد أن تحاول أن تُشكّل النازية ستجد أنها ليست شيئًا مذكورًا بدون الضغينة وسياسات المسدس"؛ فإما ستتدهور إلى قومية متطرفة، أو ستخسر لصالح الاشتراكية او الشيوعية المتطرفة." ص٢٧
"ما يؤسس هذا النوع العجيب من "النقد المضطغن" هو أن أي تطور في الشروط محل النقد لا يؤدي إلى أي شعور بالرضا، بل لا يقود إلا إلى استياء محض، لأنه يدمر المتعة المتنامية التي يخلقها الدحض والنفي. العديد من الأحزاب السياسية المعاصرة لن تشعر إلا باستياء عارم إذا ما تحقق لها بعض مطالبها او شارك ممثلوها مشاركة بناءة في الشأن العام. لأن مثل هذه المشاركة ستفسد عليها استمتاعها بالمعارضة. إن ما يميز النقد المضطعن، ويزيد من غرابته أنه لا يرغب بجدية في تحقيق مطالبه، ولا يستهدف علاجا للشر فالشر عنده ليس سوى ذريعة للانتقاد." ص٢٨ *ماكس شيلير
"لأن الحاقد يحيا بداخل مجموعة من العبارات التي توفر له موقفًا تجاه ذاته وتجاه الآخرين، سواء كان إيمانه بالعبارات ثانويًا أم لا، الأمر الأهم أن العبارات لا تكف تكرار "البطولة" "الدم " "الاحترام" "المجتمع" حيث يسير الحقد على هذا النحو، ما يُسمى بعقيدة [التفوق] العرقي ليست سوى الواجهة الأسلوبية للضغينة المجسدة في كبش الفداء الأبدي، اليهودي." ص٣٣
"وحركة مبنية على الضغينة بدون إسقاط ضغينتها على أضعف الأشياء وأكثرها جلبًا للنفع لن تصبح سوى خطأ في التعريف." ص٣٤
"ومن ثم، للنازية منطقها الخاص ، وحتى موضوعيتها الخاصة؛ منطق وموضوعية "الضغينة المحضة" التي تحررت من كل قيد. لكن هذا المنطق لا يكشف عن ذاته بطرق بالية، مثل النقاش، بل عن طريق الأوامر والبروباجاندا، فلا تبحث عن الموضوعية في البراهين المتماسكة والاستناد إلى الحقائق، ولكن في الأكاذيب وفي البناء التبسيطي [الاختزالي] لأحداث العالم، في تعارض تام مع الحقائق المعروفة إن لزم الأمر. إن الأوامر والبروباجاندا، البناء والاكاذيب، يمكن ان توجد في المجتمعات الديمقراطية ولكن دائمًا ما تكون تحت مظلة النقد والنقاش والحقيقة و " البحث المضاد "." ص٣٥
"لأن المضغن، الذي هو شبه متحضر أيضا، لا يمكن أن يكتشف في كذبه الكذب ولا في بناءه الوهم." ص٣٦
"لأن الأكاذيب لا تبقي أي مكان للمناورات والتفاوض بين "الحقائق " النظرية و "الأكاذيب البيضاء" العملية، الأمر الذي يُعد سمة أساسية من سمات الشخص الديمقراطي العادي في المجتمعات الديمقراطية، يُمكن للسعي إلى الحقيقة أن يُحقق بعض النجاح في ظروف محددة؛ أما في الدولة الديكتاتورية النازية، فحتى مجرد السعي لن يجد أي صدى، لأن الضغينة المحضة قد حولت منطقها وموضوعيتها إلى «معيار كل شيء» عبر صحافة منصاعة ومجتمع ميال إلى عبادة الدولة." ص٣٦
"إن التبسيط الذي تحتويه «عقيدة» النازية، على ذلك، لم يهبط السماء؛ فالاستنتاجات المُختزلة المبسطة تجري من الناس مجرى الدم، وما على الأهواء إلا أن تجد لذاتها مبررًا." ص٣٧
"إن التبسيط في ظل النازية يتحول إلى معيار لكل شيء؛ ولا يحتمل الديكتاتور النازي أي شكل من أشكال النقد، بل ويحول الحياة جحيمًا بالنسبة لأي شخص يرجو معايير الحرية قبل كل شيء، عبر السعي إلى تناقضات جديدة دائما، واكتشافات جديدة دائمًا؛ لا تنبني الحرية في النازية إلا على الحرية المطلقة لدكتاتور دولة الضغينة المطلقة." ص٣٨
"لهذا السبب يُمكننا أن نفترض أن أخشى ما تخشاه النازية كعقيدة حقد محض هو التفكك البطيء للأوهام الذي عادة ما تنتجه رؤى العالم الاختزالية في النهاية حتى بين أكثر الناس بلاهة؛ حين يدركون أن نفي اليهود، والإيمان ببروتوكلات حكماء صهيون والنواح خوفًا من "البلشفية العالمية" شعارات لم تعد تروي . ظمأ الضغينة أكثر من أية وسيلة أخرى، ويمكنني الآن أن أتصور بالتقريب في أي صورة سيكون ثأر الضغينة حين تنقلب على أنبياء الضغينة وصُنّاع معجزاتها، «القادة»، حين تنتهي النبوة وتنقطع المعجزات." ص٣٨
"إلا أن النازية تشير إلى العكس تماما، فهي ليست دينا "لمعذبي الأرض" وليست تناحرا طبقيًا جرى إثباته بشكل اجتماعي أو علمي؛ إنها تهدف إلى تأسيس الجماعة الوطنية، أي حيث يبقى الغني غنيًا ويبقى الفقير فقيرا وتبقى الطبقة الوسطى طبقة وسطى، كل ذلك إلى مدى معين تحده صدقات [Winterhilfe هيئة معونة الشتاء]." ص٣٩
"ليس غباء "محضًا" هو الذي يقود النازية، وليس أيضًا الفقر في المقام الأول، وإن كان قد مهد لها السبيل؛ بل شبه الحضارة هو الشرط المبدئي الضروري لضغينة النازية، وهو ما يربط الأغنياء والفقراء والطبقة الوسطى برابطة سحرية، وهو ما أنتج شعار مُركَبُ (البؤس والكذب والاختزال) "أممية الضغينة"."ص٤٠
"إن الحاقد يؤمن بقائد لم يُثبت قط قيادته لكن "هولندا بدونه بلا مستقبل " فيُحيل مسؤوليته لمهندس سابق يُشكل مصطلحاته وهيئته ووجهه على أمثلة أجنبية، كمثل الضفدعة في الأسطورة التي تنتفخ بالكبرياء الوطني." ص٤١-٤٢
"لأن مقاومة العبارة بعبارة مضادة، وهو أمر أساسي بالنسبة للصراع على السلطة بين الديمقراطية والنازية، يستحيل أن يُلزم المثقفين بشيء تجاه أندادهم من غير النقاد بقية الشعب بل يلجئهم أكثر إلى نوع من الانتهازية النقدية؛ وهذه الانتهازية النقدية هي علامة "ولائهم للديمقراطية". إن إشكاليتهم الحقيقية: "كيف نفهم ونحكم الضغينة" تأتي تالية، لكن ليست بأسبق من الإطاحة بالضغينة "المحضة" من على عرشها، وليس قبل نفاذ حكم مزلزل يصدره التاريخ على "القادة" بقمصانهم العسكرية." ص٤٦
كتب براك نصه هذا عقب صعود المد النازي في أوروبا (ودول العالم الغربي) حيث نجح الحزب النازي الألماني في الحصول على نسبة وازنة من الأصوات في الانتخابات الألمانية في بداية العقد الثالث من القرن الماضي وعلى إثر هذا النجاح تسنم أدولف هتلر، زعيم الحزب النازي الألماني منصب المستشار سنة ١٩٣٣ ليبدأ بعدها فصل إكتساح نفوذ الأيديولوجية النازية في ألمانيا وأوروبا (وأمريكا بنسبة أقل) وصولا إلى بداية إندلاع الحرب العالمية الثانية سنة ١٩٣٩، وقد كتب براك نصه النقدي للنازية هذا في سنة ١٩٣٧ إثر صعود شعبية النازية في بلده هولندا الذي استسلمت لهتلر سنة ١٩٤٠، عندها لم يقو براك على تحمل الفكرة وأقدم على الانتحار بُعَيدَ أيام من ذلك الاستسلام.
يتبنى براك رؤية تقول بأن العقائد الكلية (أو الشمولية) تقوم على عمود أساسي واحد وهو الضغينة والحقد، تجاه الآخر الذي تتم شيطنته والحط من قدره، وهناك ورغم تركيزه في النقد على العقيدة النازية تحديدا ونظرية التفوق العرقي، إلا أنه يشمل بتفسيره كل العقائد والتوجهات المبدأية ذات الرؤية الأيديولوجية، كالشيوعية والاشتراكية الديمقراطية وغيرها، كما أنه يعتمد في نصوصه هذه على تأويله لمضامين ومفاهيم نيتشه -"الحق" و"الضغينة" - التي أوردها في كتابه "جينالوجيا الأخلاق" ومن المفارقة بمكان أن كل من النازية وخصومها إدعى امتلاكه وتمثله بمقتضيات فلسفة نيتشه في التبرير للذات ونقد الخصوم.
يتهم براك خصومه السياسيين في هولندا والنازية بشكل عام بتوظيف الاختزال، وبأنهم غوغاء شبه حضاريوون وأن محركهم الوحيد كأنظمة وأفراد هو الحقد والضغينة المطلقة التي تبحث عن التدمير والتخريب لذاته لأنه يمنحها لذة مؤقتة غير مشبعة تدفعها إلى إدمان التدمير والتخريب.
وعلى الرغم من أن الضغينة والحقد قد يكونان محركا (غالبا لفئة سلبية عاجزة عن الفعل) إلا أن إسقاطها بهذا الشكل الاختزالي الشامل على التطور الاجتماعي والصراعات العقائد والسياسية للتيارات ومكونات الشعوب يعد طرحا انفعاليا، ساذجا وبعيدا عن الموضوعية، إذا ما قورن مثلا بتحليل معاصره، المفكر الشيوعي الإيطالي أنطونيو غرامشي في كتابه "في الوحدة القومية الإيطالية" الذي حلل فيه العوامل التي أدت إلى صعود الفاشية في إيطاليا في بدايات القرن العشرين (في ذات فترة صعود النازية على وجه التقريب).
حتى وإن أقرينا بصوابية بعض آراءه فيما يتعلق بشرائح من جماهير النازية والفاشية المتعصبين وذكره لبعض النقاط الراجحة، إلا أن المقاربة الاختزالية واطلاقها ع��ى شريحة واسعة جدا (باستثناء عقيدة تيار الليبرالية الرأسمالية البرجوازية التي يعتنقها المؤلف ويرى فيها الشكل الأمثل) هي برأيي تقع بذاتها ضمن مساعي شيطنة الخصوم والحط من قدرهم، والإعراض عن استخدام أدوات ووسائل التفكير والتحليل النقدي للوصول إلى التشخيص الأمثل والأسباب الجذرية لصعود الفاشية (التي برأيي لعب الاستغلال الرأسمالي، العدوان والاذلال الاستعماري، وسياسات الافقار والتهميش وغيرها أدوارا مهمة في صعودها) أضعف كثيرا من قيمة الاستنتاجات التي ادعاها وعممها. كما أختلف معه فيما ذهب إليه من الحط من دور المثقفين ووصفه بالهامشي (وهنا كذلك نرجع إلى غرامشي ورؤيته لأهمية دور المثقف العضوي في كتابه المشار إليه أعلاه).
ومن النصوص الداله على اختزالية وسطحية تحليل براك وانحيازه لليبرالية الرأسمالية البرجوازية ورؤيتها لخصومها، النص الوارد أدناه:
"وبالرغم من الأهمية الكبرى لهذا التباين فهو لا يشير بأي شكل إلى انفصام بين الاشتراكية والديمقراطية وبين الضغينة. فكر فقط في [جان جاك روسو، أب الديمقراطية؛ مثال للإنسان الحاقد، أو في كارل ماركس، الذي تطلب أمره جدلًا مكتمل التطور ليؤسس في مناخ من الغطرسة [بالاكتشافات] العلمية رؤية للعالم لم يكن ثم سبيل إليها بلا حقد على [الطبقة] البرجوازية." ص٢٢
ختاما تجدر الاشارة إلى المُؤَلَف على أنه كتيب لطيف يمكن عبر قراءته تعيين وتحليل بعض الظواهر وملامح التعصب المرتبطة بصعود وسياسات الأنظمة الفاشية الرأسمالية وأبرزها على الإطلاق الاحتلال الصهيوني وقضية التفوق العرقي التي تروج لها الفاشية الصهيونية منذ ما يزيد عن السبعين عاما، والأنظمة العربية الانعزالية التي تبنت (أو تسعى لتبني) المقاربة الفاشية الرأسمالية والشوفينية الوطنية، برأيي أن تحليلات براك وواقع الأنظمة السابق ذكرها وشريحة عريضة (وإن لم يكن الكل) من مؤيدهم المتعصبين تتقاطع وتتجسد فيهم تحديدا.
اقتباسات:
"إذا ما ملك الحمقى زمام السلطة، سواء عبر الاقتراع العام أو الانقلاب العسكري، فكلاهما ملائم لتحويل الحمقى إلى طُغاة؛ سواء راق الأمر المثقفين المستنكفين أم ساءهم." ص١٦
"وكلما نظرنا إلى امتلاك الثقافة كحق تحولت المسافة بين هذا الحق في كل شيء، وبين الامتلاك الواقعي لأي شيء إلى ظلم، لكنه ظلم يصعب اقتفاء جذوره، لأنه لا يمكن للمرء أن يعرف مصدر هذا الحق في الثقافة فالخاسر، «المضطغن»، لا يعرف إلا أنه لا يمكنه التسامح مع من هو أكثر منه تملّكا، إنه ليحرق قلبه أن يرى امتيازا للآخرين، ويمتلئ غلا؛ لأنه على الأقل، يجد في هذا الغل لذة السخط الدائم، ويشحذ فكرة الانتقام من أجل الانتقام كعبارة الفنانين «الفن من أجل الفن»، ومن أخص خصائص رغبته في الانتقام أن نفاذها لا يهبه أي شعور يذكر بالرضا، بل على العكس، إن فقدان الخاسر حدته وغضبه تعني مصيره، خاسر مغلول يبحث عن أشياء أخرى ليبث فيها سُمه، إلى أن يصبح مثل هتلر، منتشيا ومشدوها بمُثُل ضغينته." ص١٧-١٨
"إن المساواة في عقيدة الجماعة الوطنية ليست سوی شعارًا للضغينة، فهي، نظريًا، لا تقر ولو كلمة واحدة عن اللامساواة، لكنها كلما طبقت واقعيًا عملت على تمويه كافة أشكال اللامساواة القائمة بالفعل." ص٢٠
"على كل من أراد أن يُعارض النازية أن يُعارض نفس الصيغ المرتبطة بالديمقراطية والاشتراكية التي يعارضها بوضوح في النازية؛ لأن النازية تحرير تام للضغينة التي كانت مقيدة في الديمقراطية والاشتراكية بقواعد للعبة وهذه القواعد هي ما تمكن إلى حد بعيد من "تشكيلها". إلا أنك بمجرد أن تحاول أن تُشكّل النازية ستجد أنها ليست شيئًا مذكورًا بدون الضغينة وسياسات المسدس"؛ فإما ستتدهور إلى قومية متطرفة، أو ستخسر لصالح الاشتراكية او الشيوعية المتطرفة." ص٢٧
"ما يؤسس هذا النوع العجيب من "النقد المضطغن" هو أن أي تطور في الشروط محل النقد لا يؤدي إلى أي شعور بالرضا، بل لا يقود إلا إلى استياء محض، لأنه يدمر المتعة المتنامية التي يخلقها الدحض والنفي. العديد من الأحزاب السياسية المعاصرة لن تشعر إلا باستياء عارم إذا ما تحقق لها بعض مطالبها او شارك ممثلوها مشاركة بناءة في الشأن العام. لأن مثل هذه المشاركة ستفسد عليها استمتاعها بالمعارضة. إن ما يميز النقد المضطعن، ويزيد من غرابته أنه لا يرغب بجدية في تحقيق مطالبه، ولا يستهدف علاجا للشر فالشر عنده ليس سوى ذريعة للانتقاد." ص٢٨ *ماكس شيلير
"لأن الحاقد يحيا بداخل مجموعة من العبارات التي توفر له موقفًا تجاه ذاته وتجاه الآخرين، سواء كان إيمانه بالعبارات ثانويًا أم لا، الأمر الأهم أن العبارات لا تكف تكرار "البطولة" "الدم " "الاحترام" "المجتمع" حيث يسير الحقد على هذا النحو، ما يُسمى بعقيدة [التفوق] العرقي ليست سوى الواجهة الأسلوبية للضغينة المجسدة في كبش الفداء الأبدي، اليهودي." ص٣٣
"وحركة مبنية على الضغينة بدون إسقاط ضغينتها على أضعف الأشياء وأكثرها جلبًا للنفع لن تصبح سوى خطأ في التعريف." ص٣٤
"ومن ثم، للنازية منطقها الخاص ، وحتى موضوعيتها الخاصة؛ منطق وموضوعية "الضغينة المحضة" التي تحررت من كل قيد. لكن هذا المنطق لا يكشف عن ذاته بطرق بالية، مثل النقاش، بل عن طريق الأوامر والبروباجاندا، فلا تبحث عن الموضوعية في البراهين المتماسكة والاستناد إلى الحقائق، ولكن في الأكاذيب وفي البناء التبسيطي [الاختزالي] لأحداث العالم، في تعارض تام مع الحقائق المعروفة إن لزم الأمر. إن الأوامر والبروباجاندا، البناء والاكاذيب، يمكن ان توجد في المجتمعات الديمقراطية ولكن دائمًا ما تكون تحت مظلة النقد والنقاش والحقيقة و " البحث المضاد "." ص٣٥
"لأن المضغن، الذي هو شبه متحضر أيضا، لا يمكن أن يكتشف في كذبه الكذب ولا في بناءه الوهم." ص٣٦
"لأن الأكاذيب لا تبقي أي مكان للمناورات والتفاوض بين "الحقائق " النظرية و "الأكاذيب البيضاء" العملية، الأمر الذي يُعد سمة أساسية من سمات الشخص الديمقراطي العادي في المجتمعات الديمقراطية، يُمكن للسعي إلى الحقيقة أن يُحقق بعض النجاح في ظروف محددة؛ أما في الدولة الديكتاتورية النازية، فحتى مجرد السعي لن يجد أي صدى، لأن الضغينة المحضة قد حولت منطقها وموضوعيتها إلى «معيار كل شيء» عبر صحافة منصاعة ومجتمع ميال إلى عبادة الدولة." ص٣٦
"إن التبسيط الذي تحتويه «عقيدة» النازية، على ذلك، لم يهبط السماء؛ فالاستنتاجات المُختزلة المبسطة تجري من الناس مجرى الدم، وما على الأهواء إلا أن تجد لذاتها مبررًا." ص٣٧
"إن التبسيط في ظل النازية يتحول إلى معيار لكل شيء؛ ولا يحتمل الديكتاتور النازي أي شكل من أشكال النقد، بل ويحول الحياة جحيمًا بالنسبة لأي شخص يرجو معايير الحرية قبل كل شيء، عبر السعي إلى تناقضات جديدة دائما، واكتشافات جديدة دائمًا؛ لا تنبني الحرية في النازية إلا على الحرية المطلقة لدكتاتور دولة الضغينة المطلقة." ص٣٨
"لهذا السبب يُمكننا أن نفترض أن أخشى ما تخشاه النازية كعقيدة حقد محض هو التفكك البطيء للأوهام الذي عادة ما تنتجه رؤى العالم الاختزالية في النهاية حتى بين أكثر الناس بلاهة؛ حين يدركون أن نفي اليهود، والإيمان ببروتوكلات حكماء صهيون والنواح خوفًا من "البلشفية العالمية" شعارات لم تعد تروي . ظمأ الضغينة أكثر من أية وسيلة أخرى، ويمكنني الآن أن أتصور بالتقريب في أي صورة سيكون ثأر الضغينة حين تنقلب على أنبياء الضغينة وصُنّاع معجزاتها، «القادة»، حين تنتهي النبوة وتنقطع المعجزات." ص٣٨
"إلا أن النازية تشير إلى العكس تماما، فهي ليست دينا "لمعذبي الأرض" وليست تناحرا طبقيًا جرى إثباته بشكل اجتماعي أو علمي؛ إنها تهدف إلى تأسيس الجماعة الوطنية، أي حيث يبقى الغني غنيًا ويبقى الفقير فقيرا وتبقى الطبقة الوسطى طبقة وسطى، كل ذلك إلى مدى معين تحده صدقات [Winterhilfe هيئة معونة الشتاء]." ص٣٩
"ليس غباء "محضًا" هو الذي يقود النازية، وليس أيضًا الفقر في المقام الأول، وإن كان قد مهد لها السبيل؛ بل شبه الحضارة هو الشرط المبدئي الضروري لضغينة النازية، وهو ما يربط الأغنياء والفقراء والطبقة الوسطى برابطة سحرية، وهو ما أنتج شعار مُركَبُ (البؤس والكذب والاختزال) "أممية الضغينة"."ص٤٠
"إن الحاقد يؤمن بقائد لم يُثبت قط قيادته لكن "هولندا بدونه بلا مستقبل " فيُحيل مسؤوليته لمهندس سابق يُشكل مصطلحاته وهيئته ووجهه على أمثلة أجنبية، كمثل الضفدعة في الأسطورة التي تنتفخ بالكبرياء الوطني." ص٤١-٤٢
"لأن مقاومة العبارة بعبارة مضادة، وهو أمر أساسي بالنسبة للصراع على السلطة بين الديمقراطية والنازية، يستحيل أن يُلزم المثقفين بشيء تجاه أندادهم من غير النقاد بقية الشعب بل يلجئهم أكثر إلى نوع من الانتهازية النقدية؛ وهذه الانتهازية النقدية هي علامة "ولائهم للديمقراطية". إن إشكاليتهم الحقيقية: "كيف نفهم ونحكم الضغينة" تأتي تالية، لكن ليست بأسبق من الإطاحة بالضغينة "المحضة" من على عرشها، وليس قبل نفاذ حكم مزلزل يصدره التاريخ على "القادة" بقمصانهم العسكرية." ص٤٦
January 17, 2025
Destijds moedige en scherpe analyse van het Nationaal Socialisme met griezelige analogie in onze huidige politieke wereld. Rancune groeit in de democratie en kan zich plotseling ontpoppen tot bloeddorstige vlinder (nou ja, wat vreemde metafoor). Lezen dus deze essays van Bas Heijne en Tee Braak!
December 18, 2023
Iedereen die de democratie liefheeft (of niet) zou dit pamflet uit 1937 moeten lezen. Het inleidende essay van Bas Heijne (2022) is ook zeer goed.
September 23, 2024
Bizar hoe relevant deze tekst uit 1937 door de huidige politieke ontwikkelingen weer geworden is. Gratis te raadplegen op de DBNL.
October 29, 2024
Prachtig ingeleid door Bas Heijne. Ter Braak blijft verbluffend actueel.
February 1, 2022
De reputatie van Ter Braaks beschouwing is beter dan de tekst zelf. Intelligent ja, maar ook heel veel wat slimmige, scholastische onderscheidingen die eerder eerbied voor de auteur teweeg brengen dan inzicht in de ware aard van het nationaal-socialisme verschaffen. De nieuwe editie lanceert Ter Braaks tekst als een eye-opener voor de tegenwoordige mens, die nu de populistische bewegingen beter zou kunnen duiden. Het ressentimentsbegrip komt scherp naar voren, maar de historische inbedding van Ter Braaks beschouwing blijft in de editie buiten beeld.
June 2, 2023
Een klassiek essay van Menno ter Braak met een inleiding van Bas Heijne. Verhelderend. De democratie doet een belofte, iedereen is gelijk, die niet wordt waargemaakt en ook niet kan worden waargemaakt. Er kan een poging worden gedaan om de haat en wrok, het ressentiment, dat daarvan het gevolg is, om te zetten in een poging om vooruit te komen, democratie aan het werk, maar het ressentiment kan ook worden gebruikt als leidend politiek beginsel. Iets dat het Nationaal-socialisme heeft gedaan met de bekende gevolgen. De geschiedenis herhaalt zich nooit, ook nu niet, maar het opnieuw uitventen van de haat en de wrok als primaire politieke kracht, Trump, FvD, kan altijd weer leiden tot nieuwe rampen...
January 28, 2024
In “Het nationaalsocialisme als rancuneleer” probeert Menno ter Braak aan te tonen dat het nationaalsocialisme in zekere zin het product is van de democratie zelf. Dat doet hij aan de hand van het concept van rancune of ressentiment. Rancune is een inherent onderdeel van democratie en het nationaalsocialisme onderscheidt zich enkel van andere politieke stromingen doordat het die rancune tot ongekende hoogten opstuwt.
Ter Braak legt uit dat het ideaal van gelijkheid aan de basis ligt van de democratie: het idee dat burgers in gelijke mate recht hebben op sociale verworvenheden. Wanneer iemand méér heeft dan een ander ervaart die ander dat als onrecht. Dit leidt tot rancune bij de minder bevoorrechte persoon, die zal proberen om het bezit van de ander af te pakken. Maar, aldus Ter Braak, gelijkheid bereiken is onmogelijk, gegeven biologische en sociologische verschillen tussen mensen. Met andere woorden: de democratie belooft iets (gelijkheid) dat ze niet kan waarmaken. Daarmee is ze een ideale broedplaats voor rancune.
Het verschil tussen nationaalsocialisme enerzijds en liberalisme, socialisme en andere politieke stromingen anderzijds is voor Ter Braak slechts de manier waarop ze omgaan met rancune. Liberalisme, socialisme en andere democratische ideologieën proberen de rancune nog enigszins te “stileren,” dat wil zeggen kanaliseren. Zo richten socialisten hun rancune exclusief op kapitalisten. Bovendien kan zulke rancune daadwerkelijk “vervuld” worden wanneer de macht van kapitalisten is gebroken en de productiemiddelen in gezamenlijk beheer zijn gekomen van de arbeidersklasse.
Daarentegen ontbreekt het bij nationaalsocialisme aan zo’n kanalisering. Nationaalsocialisten laten hun rancune de vrije loop en verheffen haar tot het hoogste goed. Uiteraard zijn er een aantal makkelijke slachtoffers voor de nationaalsocialistische rancune, zoals de Joden, communisten en de “huisknechtenpers” (een treffender Nederlands synoniem voor “mainstream media” heb ik nog niet vaak gehoord). Maar even zo gemakkelijk bedienen nationaalsocialisten zich van de rancune “van de armen tegen de rijken, van de rijken tegen de armen; van de middenstanders, vooral, tegen beide, tegen de verfoeide ‘grootkapitalisten’, zoowel als de minstens evenzeer verfoeide ‘slaven van Moskou’.” De rancune bijt dus als een dolle hond om zich heen en zal op den duur zelfs de nationaalsocialistische leiders niet sparen.
Waar de rancune onder andere politieke ideologieën op zeker moment uitgebeten is, kent zij onder het nationaalsocialisme dus geen eindpunt. De reden hiervoor is dat nationaalsocialisten intens genieten van het koesteren van rancune. Ze verheffen rancune tot het grootste goed, dat waardevol is in en van zichzelf, net zoals kunst dat volgens sommigen kan zijn (“l’art pour l’art”). “Haten om het haten” noemt Ter Braak dit. Omdat de vervulling van hun wensen de haatmogelijkheden van nationaal-socialisten slechts zou beperken, durft Ter Braak de provocerende stelling aan dat nationaalsocialisten eigenlijk helemaal niet willen wat ze zeggen te willen. Dat zou hen immers belemmeren in het uitoefenen van hun haat.
Ter Braak probeert van rancune duidelijk hét onderscheidende element van het nationaal-socialisme te maken. Maar de definitie van rancune die hij daarbij hanteert, het “haten om het haten,” is problematisch. Zoals Merijn Oudenampsen al eerder schreef in een beschouwing over Ter Braak, was de Jodenhaat van de nationaal-socialisten zeker geen “haten om het haten.” Het virulente antisemitisme van de nazi’s was vanaf het begin één van hun belangrijkste kenmerken en ze brachten hun haat op uiterst efficiënte manier in de praktijk. Oudenampsen: “De pijnlijke werkelijkheid is dat het nationaal-socialisme de jood als het probleem definieerde, en er vervolgens toe overging ‘om het kwaad te verdelgen’.”
In zijn kritiek raakt Oudenampsen aan een nog fundamenteler probleem van Ter Braaks argument. Zoals we eerder zagen verschilt het nationaal-socialisme in de ogen van Ter Braak slechts van andere ideologieën in de mate waarin het de rancune kanaliseert. Om het nationaal-socialisme effectief te bestrijden moet men volgens hem korte metten maken met het ressentiment zelf. “Want het ressentiment zal zolang het niet in de wortel is aangetast zich desnoods misstanden scheppen om zich een rechtvaardigend voorwendsel te kunnen verschaffen,” aldus Ter Braak. Men kan dus niet volstaan met enkel het ressentiment kanaliseren zoals dat onder het socialisme gebeurt. Het ressentiment moet geheel en al uit de samenleving verwijderd worden – en dus ook uit het socialisme en andere ideologieën. Dat betekent in feite dat het streven naar gelijkheid zélf aan banden moet worden gelegd. Het is immers dat streven, en vooral de onvervulbaarheid ervan, dat tot rancune leidt. Oudenampsen verwijt Ter Braak daarom een diepgeworteld anti-egalitarisme.
Ik kan Oudenampsen grotendeels volgen in zijn kritiek op Ter Braak. Ter Braak doet zó zijn best om het nationaal-socialisme te herleiden tot rancune, en daarmee in laatste instantie tot een (gefrustreerd) streven naar gelijkheid, dat het bijna lijkt alsof dat streven de grootste misdaad van de nationaal-socialisten is. Ook in 1937, het jaar waarin Ter Braak zijn essay schreef, was echter al duidelijk dat de intenties van de nazi’s vele malen duisterder waren. Zo waren de Rassenwetten van Neurenberg, een reeks discriminerende maatregelen die de Joden in Duitsland van hun rechten beroofden, al in 1935 aangenomen. Door de nadruk te leggen op de rol van de rancune bagatelliseert Ter Braak paradoxaal genoeg de daadwerkelijke misdaden van de nazi’s.
Tegelijkertijd doet Oudenampsen Ter Braak geen recht door diens afkeer van de nationaal-socialistische rancune op gelijke voet te stellen met diens afkeer van de rancune in andere ideologieën. Want ook al verschillen het socialisme en andere stromingen volgens Ter Braak slechts van het nationaal-socialisme door de mate waarin zij de rancune kanaliseren, dat betekent absoluut niet dat die stromingen daarmee voor Ter Braak gelijk zijn aan het nationaal-socialisme: “Maar met dat al is dit graduele [verschil] juist voor ons en juist door zijn consequenties voor de praktijk van enorm belang.” Het graduele verschil in de kanalisering van rancune maakt juist dat nationaal-socialisme nú bestreden moet worden, terwijl de strijd tegen andere rancuneuze ideologieën nog even op zich kan laten wachten. Immers: het “eigenlijke probleem: hoe het ressentiment te erkennen en beheersen, komt later aan de orde,” aldus Ter Braak. Met andere woorden, hij erkent dat de strijd tegen nationaal-socialisme urgenter is dan de strijd tegen andere politieke rivalen. Die strijd is minstens even belangrijk, maar Ter Braak is bereid om die om strategische redenen te pauzeren. Een nuance die in Oudenampsens lezing van Ter Braak niet terugkomt. (En een les waar de VVD een voorbeeld aan zou kunnen nemen. In plaats van de urgentie te erkennen van het oprukkende (extreem-)rechts-populisme en samen met andere democratische partijen een cordon sanitaire te vormen rond de PVV, lijken de liberalen de brave sociaal-democraat Frans Timmermans op dit moment als grootste gevaar te zien voor de democratie.)
Al met al is “Het nationaal-socialisme als rancuneleer” een interessante poging om de aantrekkingskracht van extreem-rechts te verklaren, zeker aangezien de tekst geschreven is in een vroeg stadium van het schrikbewind van de nazi’s. En ook al hebben we in 2024 veel meer kennis en ervaring met extreem-rechts, en doen sommige argumenten van Ter Braak daarom wat achterhaald aan, misschien past ons ook bescheidenheid. Want ondanks onze kennis en de waarschuwende woorden van Ter Braak en anderen die ons voorgingen is de dreiging van extreem-rechts nog steeds actueel.
Losse observaties:
- Ter Braak was niet de eerste die het fascisme in verband bracht met het motto l’art pour l’art. De Duits-Joodse cultuurfilosoof Walter Benjamin legde dit verband al in 1930 in een tekst getiteld “Theories of German Fascism” en nogmaals in 1935 in zijn beroemde essay “The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction.” Benjamin zag het fascisme als een stroming die de esthetische functie van de politiek (massabijeenkomsten, uniformen, de “Führercultus” et cetera) verhief boven haar sociale en economische functie. Dat wil zeggen: het gaat de fascist bovenal om uiterlijk vertoon van de politiek en niet om het vermogen van de politiek om oneerlijke sociaal-economische machtsstructuren daadwerkelijk te veranderen. Ook Ter Braak stipt dit punt aan wanneer hij schrijft dat de NSB-krant Volk en Vaderland een landarbeider en een graaf (twee mensen uit verschillende economische klassen met tegengestelde belangen) kameraadschappelijk naast elkaar afbeeldt omdat beide groepen verenigd zijn in hun streven naar een “volksgemeenschap.” Maar, zo stelt Ter Braak terecht, “Dat wil … allerminst zeggen dat de graaf ernst zou maken met de ‘volksgemeenschap’ door zijn stand eraan te geven en landarbeider te worden of de landarbeider tot zijn graafschap omhoog te trekken.” Met andere woorden, de NSB zou nooit actie ondernemen om daadwerkelijk gelijkheid tussen landarbeider en graaf te bewerkstelligen. Nationaal-socialisten houden het liever bij een symbolisch beeld van gelijkheid op de voorpagina van een partijblaadje. Dit doet dan weer denken aan een recente analyse van de NRC, die concludeerde dat de PVV weliswaar enkele sociale standpunten heeft (verlaging eigen risico), maar geen herverdeling van rijk naar arm bepleit: “De partij wil dat álles betaalbaar blijft, voor lage, midden- én hoge inkomens.” Deze conclusie roept het beeld van de graaf en de landarbeider, gebroederlijk arm in arm maar de één woonachtig in een luxe villa en de ander in een tochtig huurhuis, in herinnering.
- Er zijn nog meer parallellen tussen Benjamin en Ter Braak. Zo waren ze allebei cultuurfilosoof en beroofden ze zich allebei van hun leven aan de vooravond van de Duitse bezetting.
- Ter Braak verwerpt het argument dat het nationaal-socialisme bestreden zou kunnen worden door het aanpakken van sociaal-economische misstanden: “Bestrijding van het nationaalsocialisme is dus geenszins identiek met het bestrijden van misstanden; want het ressentiment zal zolang het niet in de wortel is aangetast zich desnoods misstanden scheppen om zich een rechtvaardigend voorwendsel te kunnen verschaffen. Al is het dwaasheid om de invloed van misstanden en crisis op de ontwikkeling van het nationaalsocialisme te ontkennen, het is zeker dwazer om in misstanden en crisis zijn oorsprong te zoeken.” Ter Braaks argument is in tegenspraak met recent wetenschappelijk onderzoek van Catherine de Vries, dat aantoont dat verschraling van publieke voorzieningen juist leidt tot steun voor radicaal-rechtse partijen.
Ter Braak legt uit dat het ideaal van gelijkheid aan de basis ligt van de democratie: het idee dat burgers in gelijke mate recht hebben op sociale verworvenheden. Wanneer iemand méér heeft dan een ander ervaart die ander dat als onrecht. Dit leidt tot rancune bij de minder bevoorrechte persoon, die zal proberen om het bezit van de ander af te pakken. Maar, aldus Ter Braak, gelijkheid bereiken is onmogelijk, gegeven biologische en sociologische verschillen tussen mensen. Met andere woorden: de democratie belooft iets (gelijkheid) dat ze niet kan waarmaken. Daarmee is ze een ideale broedplaats voor rancune.
Het verschil tussen nationaalsocialisme enerzijds en liberalisme, socialisme en andere politieke stromingen anderzijds is voor Ter Braak slechts de manier waarop ze omgaan met rancune. Liberalisme, socialisme en andere democratische ideologieën proberen de rancune nog enigszins te “stileren,” dat wil zeggen kanaliseren. Zo richten socialisten hun rancune exclusief op kapitalisten. Bovendien kan zulke rancune daadwerkelijk “vervuld” worden wanneer de macht van kapitalisten is gebroken en de productiemiddelen in gezamenlijk beheer zijn gekomen van de arbeidersklasse.
Daarentegen ontbreekt het bij nationaalsocialisme aan zo’n kanalisering. Nationaalsocialisten laten hun rancune de vrije loop en verheffen haar tot het hoogste goed. Uiteraard zijn er een aantal makkelijke slachtoffers voor de nationaalsocialistische rancune, zoals de Joden, communisten en de “huisknechtenpers” (een treffender Nederlands synoniem voor “mainstream media” heb ik nog niet vaak gehoord). Maar even zo gemakkelijk bedienen nationaalsocialisten zich van de rancune “van de armen tegen de rijken, van de rijken tegen de armen; van de middenstanders, vooral, tegen beide, tegen de verfoeide ‘grootkapitalisten’, zoowel als de minstens evenzeer verfoeide ‘slaven van Moskou’.” De rancune bijt dus als een dolle hond om zich heen en zal op den duur zelfs de nationaalsocialistische leiders niet sparen.
Waar de rancune onder andere politieke ideologieën op zeker moment uitgebeten is, kent zij onder het nationaalsocialisme dus geen eindpunt. De reden hiervoor is dat nationaalsocialisten intens genieten van het koesteren van rancune. Ze verheffen rancune tot het grootste goed, dat waardevol is in en van zichzelf, net zoals kunst dat volgens sommigen kan zijn (“l’art pour l’art”). “Haten om het haten” noemt Ter Braak dit. Omdat de vervulling van hun wensen de haatmogelijkheden van nationaal-socialisten slechts zou beperken, durft Ter Braak de provocerende stelling aan dat nationaalsocialisten eigenlijk helemaal niet willen wat ze zeggen te willen. Dat zou hen immers belemmeren in het uitoefenen van hun haat.
Ter Braak probeert van rancune duidelijk hét onderscheidende element van het nationaal-socialisme te maken. Maar de definitie van rancune die hij daarbij hanteert, het “haten om het haten,” is problematisch. Zoals Merijn Oudenampsen al eerder schreef in een beschouwing over Ter Braak, was de Jodenhaat van de nationaal-socialisten zeker geen “haten om het haten.” Het virulente antisemitisme van de nazi’s was vanaf het begin één van hun belangrijkste kenmerken en ze brachten hun haat op uiterst efficiënte manier in de praktijk. Oudenampsen: “De pijnlijke werkelijkheid is dat het nationaal-socialisme de jood als het probleem definieerde, en er vervolgens toe overging ‘om het kwaad te verdelgen’.”
In zijn kritiek raakt Oudenampsen aan een nog fundamenteler probleem van Ter Braaks argument. Zoals we eerder zagen verschilt het nationaal-socialisme in de ogen van Ter Braak slechts van andere ideologieën in de mate waarin het de rancune kanaliseert. Om het nationaal-socialisme effectief te bestrijden moet men volgens hem korte metten maken met het ressentiment zelf. “Want het ressentiment zal zolang het niet in de wortel is aangetast zich desnoods misstanden scheppen om zich een rechtvaardigend voorwendsel te kunnen verschaffen,” aldus Ter Braak. Men kan dus niet volstaan met enkel het ressentiment kanaliseren zoals dat onder het socialisme gebeurt. Het ressentiment moet geheel en al uit de samenleving verwijderd worden – en dus ook uit het socialisme en andere ideologieën. Dat betekent in feite dat het streven naar gelijkheid zélf aan banden moet worden gelegd. Het is immers dat streven, en vooral de onvervulbaarheid ervan, dat tot rancune leidt. Oudenampsen verwijt Ter Braak daarom een diepgeworteld anti-egalitarisme.
Ik kan Oudenampsen grotendeels volgen in zijn kritiek op Ter Braak. Ter Braak doet zó zijn best om het nationaal-socialisme te herleiden tot rancune, en daarmee in laatste instantie tot een (gefrustreerd) streven naar gelijkheid, dat het bijna lijkt alsof dat streven de grootste misdaad van de nationaal-socialisten is. Ook in 1937, het jaar waarin Ter Braak zijn essay schreef, was echter al duidelijk dat de intenties van de nazi’s vele malen duisterder waren. Zo waren de Rassenwetten van Neurenberg, een reeks discriminerende maatregelen die de Joden in Duitsland van hun rechten beroofden, al in 1935 aangenomen. Door de nadruk te leggen op de rol van de rancune bagatelliseert Ter Braak paradoxaal genoeg de daadwerkelijke misdaden van de nazi’s.
Tegelijkertijd doet Oudenampsen Ter Braak geen recht door diens afkeer van de nationaal-socialistische rancune op gelijke voet te stellen met diens afkeer van de rancune in andere ideologieën. Want ook al verschillen het socialisme en andere stromingen volgens Ter Braak slechts van het nationaal-socialisme door de mate waarin zij de rancune kanaliseren, dat betekent absoluut niet dat die stromingen daarmee voor Ter Braak gelijk zijn aan het nationaal-socialisme: “Maar met dat al is dit graduele [verschil] juist voor ons en juist door zijn consequenties voor de praktijk van enorm belang.” Het graduele verschil in de kanalisering van rancune maakt juist dat nationaal-socialisme nú bestreden moet worden, terwijl de strijd tegen andere rancuneuze ideologieën nog even op zich kan laten wachten. Immers: het “eigenlijke probleem: hoe het ressentiment te erkennen en beheersen, komt later aan de orde,” aldus Ter Braak. Met andere woorden, hij erkent dat de strijd tegen nationaal-socialisme urgenter is dan de strijd tegen andere politieke rivalen. Die strijd is minstens even belangrijk, maar Ter Braak is bereid om die om strategische redenen te pauzeren. Een nuance die in Oudenampsens lezing van Ter Braak niet terugkomt. (En een les waar de VVD een voorbeeld aan zou kunnen nemen. In plaats van de urgentie te erkennen van het oprukkende (extreem-)rechts-populisme en samen met andere democratische partijen een cordon sanitaire te vormen rond de PVV, lijken de liberalen de brave sociaal-democraat Frans Timmermans op dit moment als grootste gevaar te zien voor de democratie.)
Al met al is “Het nationaal-socialisme als rancuneleer” een interessante poging om de aantrekkingskracht van extreem-rechts te verklaren, zeker aangezien de tekst geschreven is in een vroeg stadium van het schrikbewind van de nazi’s. En ook al hebben we in 2024 veel meer kennis en ervaring met extreem-rechts, en doen sommige argumenten van Ter Braak daarom wat achterhaald aan, misschien past ons ook bescheidenheid. Want ondanks onze kennis en de waarschuwende woorden van Ter Braak en anderen die ons voorgingen is de dreiging van extreem-rechts nog steeds actueel.
Losse observaties:
- Ter Braak was niet de eerste die het fascisme in verband bracht met het motto l’art pour l’art. De Duits-Joodse cultuurfilosoof Walter Benjamin legde dit verband al in 1930 in een tekst getiteld “Theories of German Fascism” en nogmaals in 1935 in zijn beroemde essay “The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction.” Benjamin zag het fascisme als een stroming die de esthetische functie van de politiek (massabijeenkomsten, uniformen, de “Führercultus” et cetera) verhief boven haar sociale en economische functie. Dat wil zeggen: het gaat de fascist bovenal om uiterlijk vertoon van de politiek en niet om het vermogen van de politiek om oneerlijke sociaal-economische machtsstructuren daadwerkelijk te veranderen. Ook Ter Braak stipt dit punt aan wanneer hij schrijft dat de NSB-krant Volk en Vaderland een landarbeider en een graaf (twee mensen uit verschillende economische klassen met tegengestelde belangen) kameraadschappelijk naast elkaar afbeeldt omdat beide groepen verenigd zijn in hun streven naar een “volksgemeenschap.” Maar, zo stelt Ter Braak terecht, “Dat wil … allerminst zeggen dat de graaf ernst zou maken met de ‘volksgemeenschap’ door zijn stand eraan te geven en landarbeider te worden of de landarbeider tot zijn graafschap omhoog te trekken.” Met andere woorden, de NSB zou nooit actie ondernemen om daadwerkelijk gelijkheid tussen landarbeider en graaf te bewerkstelligen. Nationaal-socialisten houden het liever bij een symbolisch beeld van gelijkheid op de voorpagina van een partijblaadje. Dit doet dan weer denken aan een recente analyse van de NRC, die concludeerde dat de PVV weliswaar enkele sociale standpunten heeft (verlaging eigen risico), maar geen herverdeling van rijk naar arm bepleit: “De partij wil dat álles betaalbaar blijft, voor lage, midden- én hoge inkomens.” Deze conclusie roept het beeld van de graaf en de landarbeider, gebroederlijk arm in arm maar de één woonachtig in een luxe villa en de ander in een tochtig huurhuis, in herinnering.
- Er zijn nog meer parallellen tussen Benjamin en Ter Braak. Zo waren ze allebei cultuurfilosoof en beroofden ze zich allebei van hun leven aan de vooravond van de Duitse bezetting.
- Ter Braak verwerpt het argument dat het nationaal-socialisme bestreden zou kunnen worden door het aanpakken van sociaal-economische misstanden: “Bestrijding van het nationaalsocialisme is dus geenszins identiek met het bestrijden van misstanden; want het ressentiment zal zolang het niet in de wortel is aangetast zich desnoods misstanden scheppen om zich een rechtvaardigend voorwendsel te kunnen verschaffen. Al is het dwaasheid om de invloed van misstanden en crisis op de ontwikkeling van het nationaalsocialisme te ontkennen, het is zeker dwazer om in misstanden en crisis zijn oorsprong te zoeken.” Ter Braaks argument is in tegenspraak met recent wetenschappelijk onderzoek van Catherine de Vries, dat aantoont dat verschraling van publieke voorzieningen juist leidt tot steun voor radicaal-rechtse partijen.
May 12, 2025
تزداد أهمية قراءة النص حاليًا مع تنامي تهديدات اليمين الشعبوي للديمقراطية في الغرب، حيث نرى قادة حزبيّين وحتى رؤساء منتخبين يستهزئون بالمُثُل الديمقراطية ويرغبون في هدمها.. تمامًا مثلما حدث في النصف الأول من القرن العشرين
فهذا الكتاب، هو مقالةٌ طويلة كتبها المفكّر والسياسي الهولنديّ مينو تير براك عام ١٩٣٧ قبل اجتياح الجيوش النازية لهولندا أثناء الحرب العالمية الثّانية. وهو شخصية فكريّة عُرفت بصلابة موقفها ضدّ النّازية وتحيّزها الواضح للديمقراطية الغربية وقيمها. وقد أسّس في هذا الكتاب لفكرة تشابه النازية كـ "عقيدة" مع أصول التيارات اليمينة المتطرفة والشمولية في أوروبا، والتي تتغذّى من مشاعر الحقد والضّغينة التي تتراكم في الوعي الجمعيّ للأمّة الواحد أو لجماعاتٍ منها.
النازية في أبسط تعريف لها هي أيديولوجيا (أي عقيدة) تفوق عرقي، تؤسّس لأفضلية العرق الأبيض (الآري تحديدًا وهم مجموع شعوب الجرمان من الألمان والأنغلوساكسون) على كلّ الأعراق الأخرى، وتتخّذ في تأصيل هذا التفوق كل الممارسات المتطرّفة من إبادة جماعية، وتطهير عرقي وتحسين النّسل. وقد صعدت النازية مع صعود الحزب الاشتراكي الوطني في ألمانيا في ثلاثينيات القرن العشرين بقيادة أدولف هتلر، واستمرت إلى غاية هزيمة ألمانيا وحلفائها مع نهاية الحرب العالمية الثانية. وظهرت بعد ذلك حركات عُرفت بـ "النازية الجديدة" تحاول إحياء هذا التراث العنصريّ من خلال الترويج للعنصرية ومهاجمة الأقليات العرقية والإثنية. ويُمكن ردّ الكثير من الأحزاب اليمينية المتطرّفة السّائدة في دول أوروبا وأمريكا الشمالية إلى هذا التصنيف.
فقبل تفاقم خطر النازية في أوروبا، كان الرّأي العامّ في الأوساط الشعبية وحتّى بين المثّقفين أنّ "النازيين هم مجرّد حفنةٍ من الحمقى" وأن تأثيرهم سيظلّ محدودًا. وهذه النزعة نحو تسطيح خطر النازية كعقيدة وممارسات هي ما دفعت تير براك لتدوين هذه الرسالة. إذ يرى أن التسطيح واعتبار الحركة مجرّد "شطحة" فكريّة أو تهوّر صبيانيّ يصرف الانتباه عنها وعن بوادر تضخّمها، ويُفقد بذلك الحركة الفكرية الوطنية والسياسية الأسبقية لاحتوائها وتصحيحها أو تحييدها قبل أن يفوت الأوان.
وعادةً ما تزدهر هذه النزعات في المجتمعات غير الديمقراطية التي لا يتحرّك فيها النّشاط السياسي تحت مظلةّ "النقد والنقاش والبحث المضادّ". فحين يكون النظام الحاكم مستبدًا ظالمًا يخنق الحرّيات السياسية والحراك الفكريّ الناضج، تحتمي هذه الأفكار والنزعات المتطرّفة بالظّلام وتضمّ إليها كلّ الانحرافات الفكرية والعقدية وحتّى السلوكية (ففي النّهاية، ما العنف الممنهج إلّا انحرافًا سلوكيًا صارخًا عن الفطرة البشريّة).
ذلك أنّ الضّغط لا يُمكن إلّا أن يتراكم لينفجر عند نقطةٍ حرجة، ومراكمة الحقد والضّغينة وتغذيتها ضمن الحركات المتطرّفة (يمينيةً كانت أو يسارية) يولّد العنف والطّيش.
والنضال ضد النازية ميؤوس منه إن لم ندرك أن النضال هو في المقام الأوّل ضدّ تحويل الضغينة لمثلٍ أعلى، ليس فقط بين النازيين، بل أيضا بين الديمقراطيين والاشتراكيين.
رجب 1445
October 5, 2023
Compacte uitgave met een mooie, duidende inleiding van Bas Heijne, gevolgd door het beroemde essay van Ter Braak. Hij duidt het succes van het nationaalsocialisme op een rake manier, waar je ook anno 2023 van alles mee kunt. Meest prikkelende gedachte: de democratie creëert vrijwel per definitie zélf rancune en ressentiment, omdat de democratie als idee heeft dat iedereen gelijke rechten heeft, terwijl dat in de praktijk nooit zo is.
Er staan meer interessante observaties in Ter Braaks essay, maar het is wel vrij hoogdravend van toon, daardoor soms wat taai - en ik vond de inzichten, hoe profetisch soms ook, toch iets minder briljant dan inleider Heijne ze vindt.
Er staan meer interessante observaties in Ter Braaks essay, maar het is wel vrij hoogdravend van toon, daardoor soms wat taai - en ik vond de inzichten, hoe profetisch soms ook, toch iets minder briljant dan inleider Heijne ze vindt.
June 19, 2019
Het boekje heeft ook na al die jaren weinig aan zeggingskracht ingeboet. Een even actueel als aangrijpend werk. Dit zou iedere leerling op een middelbare school moeten lezen. Voor iedere student geschiedenis, Nederlands, filosofie, sociologie, etc. zou dit verplichte stof moeten zijn.
Het voorspelt doeltreffend dat rancune niet uniek is voor het nationaalsocialisme, maar zijn kop vaker op zal steken daar de democratie en het valse gelijkheidsideaal katalysator is voor het ressentiment. En daar profiteren steeds weer nieuwe politici van.
Het voorspelt doeltreffend dat rancune niet uniek is voor het nationaalsocialisme, maar zijn kop vaker op zal steken daar de democratie en het valse gelijkheidsideaal katalysator is voor het ressentiment. En daar profiteren steeds weer nieuwe politici van.
January 1, 2023
مقال موجز لكاتب هولندي مناهض للنازية ركز فيه على اعتبار العقيدة الاشتراكية النازية قائمة في اساسها على اطلاق العنان للضغينة المحكومة في الاشتراكية والديمقراطية بالنقد والتحليل والمراجعة .. وهو هنا ينطلق من فكرة حتمية الضغينة في مجتمعات الحداثة والحق أنه مصيب في هذه النقطة باعتبار أن الاشتراكية النازية بما تحمله من حقد وضغينة هيا نتاج طبيعي للحداثة برغم أنه يعتبره تشوها لها ولعمري إن اعتبار التغيرات تشوها أو تطورا طبيعيا لمن دقائق الأمور .. الترجمة كانت ممتازة والحواشي مبينة ولا مزيد
January 24, 2019
Verplichte kost.
Displaying 1 - 30 of 63 reviews