Τον Αρτίρ Λαρί – έτσι πρέπει να προφέρεται, Γάλλος γαρ – πρώτη φορά τον διαβάζω και αν εκδοθεί κάτι άλλο δικό του στα ελληνικά, πέρα από τη «Διαγώνιο Αλιέχιν», δεν θα είναι και η τελευταία.
Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα με κεντρικό ήρωα τον κορυφαίο σκακιστή Αλεξάντρ Αλιέχιν που κυκλοφόρησε το 2022 από το Μεταίχμιο και πραγματεύεται πολλά παραπάνω από την ιδιοφυία και τα πάθη ενός χαρισματικού μυαλού. Ναι μεν το βιβλίο διαβάζεται ως μυθιστορηματική βιογραφία του Αλιέχιν, με αρκετές πληροφορίες για τη ζωή του, την κατάκτηση του τίτλου του παγκόσμιου πρωταθλητή και την εμμονή του με τον σημαντικότερο αντίπαλό του, τον Κουβανό Καπαμπλάνκα, αλλά ο συγγραφέας ασχολείται κυρίως με τα κίνητρα, τις αντιφάσεις και τα ηθικά διλήμματα του Αλιέχιν γύρω από την (φημολογούμενη; ) συνεργασία του με τους Ναζί κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Τα άρθρα του στον γερμανικό και ισπανικό Τύπο της εποχής με τίτλους όπως «Εβραϊκό και αρειανό σκάκι. Μια ψυχολογική μελέτη» τον κατέστησαν ανεπιθύμητο στους σκακιστικούς κύκλους, παρά την αδιαμφισβήτητη ιδιοφυία του και πέθανε εγκαταλειμμένος απ’ όλους στη Λισαβόνα το 1946. Ο θάνατος του δεν είναι σαφές αν ήταν δολοφονική ενέργεια ή ατύχημα. Ο ίδιος ο Αλιέχιν, όσο ζούσε, άλλοτε ισχυρίστηκε ότι δέχθηκε πιέσεις για να κάνει τις συγκεκριμένες δημοσιεύσεις και άλλοτε ότι τα κείμενά του εμφανίστηκαν στον Τύπο παραποιημένα.
Ποια να είναι όμως η αλήθεια; Θα μπορούσε αυτός που εμφανίζεται ως υποστηρικτής των Γερμανών κατακτητών να ήταν και θύμα τους λόγω της αναγνωρισιμότητας και της σπουδαιότητάς του; Μήπως ο βασιλιάς ήταν τελικά πιόνι; Ή κατά πόσο τα προσωπικά πάθη – είτε είναι το αλκοόλ, είτε η αλαζονεία – μπορούν να διαταράξουν τον ψυχισμό ενός ανθρώπου οδηγώντας στον εκφυλισμό της ευφυίας του και το θόλωμα της διάκρισης ανάμεσα στο καλό και το κακό; Μπορεί ένας περίπλοκος, χαρισματικός άνθρωπος να εξαιρεθεί, έστω και ετεροχρονισμένα, από τα κοινώς αποδεκτά κριτήρια του καλού και του κακού χάριν της μεγάλης του συμβολής στην τέχνη ή στην επιστήμη; Ή μήπως τελικά όταν ξεκινά η προσωπική κατάρρευση ενός ανθρώπου, όλα αυτά έχουν πλέον μικρή σημασία; Οι εφιάλτες του – παντού και πάντα ξένου – Αλιέχιν είναι συγκλονιστικοί το ίδιο όμως συγκλονιστικός είναι και ο αμοραλισμός του. Άσπρο – μαύρο, μαύρο – άσπρο σαν τα νταμάκια της σκακιέρας.
Αυτός ο ευερέθιστος, μεγαλοφυής και εμμονικός σκακιστής θα σου ζητήσει να τον καταλάβεις με τον δικό του αλλοπρόσαλλο τρόπο.
Ήταν ένα πραγματικά συναρπαστικό, καλογραμμένο μυθιστόρημα για τους σκοτεινούς πειρασμούς που ταλανίζουν, καμιά φορά, την ανθρώπινη διάνοια.