Ανυπεράσπιστοι

by Δημήτρης Χατζής

Περιέχει τα διηγήματα: "Τετριμμένα σύμβολα", "Άϊ Γιώργης", "Ώρα της φυρονεριάς", "Ανυπεράσπιστοι", "Ένα θύμα της Κατοχής", "Το ουσιώδες", "Το βάφτισμα".

"Στο τέλος τούς το κλείσανε το μικρό τους "Χαρτοπωλείον ο πάπυρος", τούς το βγάλανε στο σφυρί, και το σπίτι το πήραν. Δεν έμεινε τίποτα. Τότε πια, υστέρα από την καταστροφή, συγγενείς και φίλοι πέσαν με τα μούτρα να του βρούνε μια θέση, κάποια δουλειά, να μην πεθάνουν της πείνας τα δύο γερόντια. Έτσι γίνηκε και σε λίγο ο Παντελής διορίστηκε φύλαξ των αρχαιοτήτων κ' επιστάτης του μουσείου της πόλης τους. Το μοναδικό τους παιδί, μια κόρη τους, παντρεμένη πια και φευγάτη από κει, βοήθησε λίγο τον καιρό της αγωνίας - όσο μπορούσε, δεν είχαν παράπονο. Τώρα ησύχασε κι αυτή πού βολεύτηκαν.
Βολεύτηκαν - στριμώχτηκαν οι δύο τους στη χαμοκέλα πού νοίκιασαν. Θα ζούσανε πια με το μικρό μιστό του επιστάτη και φύλακα του μουσείου. Όλα τα χρόνια της αγωνίας η Μαριάννα δεν είπε τίποτα, δεν παραπονιόταν, δεν έκλαιγε, δεν φαινότανε να την φοβάται την καταστροφή πού αναπόφευκτα ερχόταν. Είταν ήμερη, γαλήνια - έμεινε έτσι και τώρα. Αυτός - δεν το μπόρεσε να προσαρμοστεί μετά τον Πόλεμο, έδειξε ύστερα μεγάλη δραστηριότητα. Πάσκισε πάρα πολύ για το μαγαζί, για το σπίτι - κάτι να σώσει, να μην τούς πάρει ολότελα το ποτάμι. Τούς πήρε. Και μόνο τότε, σαν ήρθε το τέλος, το δέχτηκε πια με τη γαλήνη της Μαριάννας κι αυτός, σα να το 'θελε, να το περίμενε πια - μια γαλήνη πού πήγε μέσα για μέσα στα κουρασμένα του κόκαλα."

Genres: Short Stories, Fiction

172 pages, Paperback

First published January 1, 1966

About the author

Ο Δημήτρης Χατζής (English: Dimitris Hatzis) ήταν Έλληνας λογοτέχνης, ιστορικός, δημοσιογράφος και αντιστασιακός.

Γεννήθηκε στα Ιωάννινα το Νοέμβριο του 1913. Ο πατέρας του Γεώργιος Χατζής, ήταν διηγηματογράφος, λόγιος και παλαμικός ποιητής, γνωστός με το ψευδώνυμο Πελλερέν. Ήταν επίσης εκδότης της εφημερίδας «Ήπειρος».

Ο Δημήτρης Χατζής παρακολούθησε εγκύκλια μαθήματα στην Ιόνιο Σχολή της Αθήνας μαζί με τον αδερφό του Άγγελο, τα οποία όμως διέκοψε μετά τον ξαφνικό θάνατο του πατέρα του το 1930 και επέστρεψε στην γενέτειρά του. Εκεί ανέλαβε τη συνέχιση της έκδοσης της εφημερίδας και τη συντήρηση της οικογενείας του. Τέλειωσε το Γυμνάσιο στη Ζωσιμαία Σχολή και γράφτηκε στη Νομική Σχολή της Αθήνας. Τις σπουδές του δεν τις ολοκλήρωσε ποτέ λόγω οικονομικών δυσχερειών.

Στα μέσα της δεκαετίας του 1930 έγινε μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας. Το 1936 συνελήφθη από την Δικτατορία της 4ης Αυγούστου και μετά από βασανιστήρια εξορίστηκε στη Φολέγανδρο. Λίγους μήνες αργότερα αφήνεται ελεύθερος και εγκαθίσταται στην Αθήνα. Στον Ελληνοϊταλικό πόλεμο του 1940 κατετάγη αλλά δεν στάλθηκε στο μέτωπο.

Την περίοδο της Κατοχής συμμετείχε στη λειτουργία του παράνομου τυπογραφείου του ΕΑΜ στην Καλλιθέα αρθρογραφώντας και διορθώνοντας άρθρα σε εφημερίδες όπως η «Ελεύθερη Ελλάδα» και ο «Απελευθερωτής». Αρθρογραφούσε ακόμη στον επίσης παράνομο Ριζοσπαστη. Εργάστηκε επίσης στο τυπογραφείο του βουνού.

Το 1947 επιστρατεύτηκε στα Ιωάννινα, ενώ το καλοκαίρι της ίδιας χρονιάς εξορίζεται στην Ικαρία. Το Μάρτιο του επόμενου έτους εντάχτηκε στο Δημοκρατικό Στρατό της Ελλάδας δημοσιεύοντας ανταποκρίσεις και διηγήματα στα έντυπά του. Το καλοκαίρι του ίδιου έτους έμαθε την καταδίκη του αδερφού του Άγγελου από το Έκτακτο Στρατοδικείο και την εκτέλεσή του.

Μετά την ήττα του Δημοκρατικού Στρατού το Έκτακτο Στρατοδικείο τον καταδικάζει δις εις θάνατον για λιποταξία και έτσι αναγκάζεται να καταφύγει στο εξωτερικό. Πρώτοι του σταθμοί ήταν η Ουγγαρία και η Ρουμανία. Στη Βουδαπέστη σπούδασε βυζαντινή και μεταβυζαντινή ιστορία και λογοτεχνία, ενώ αρθρογραφούσε και στην εφημερίδα του κομμουνιστικού κόμματος.

Ο βυζαντινολόγος Ιούλιος Μοράβσικ τον βοηθά να κερδίσει υποτροφία για την Ακαδημία Επιστημών του Ανατολικού Βερολίνου, όπου εργάζεται σαν ερευνητής. Το 1962 ολοκληρώνει στο Πανεπιστήμιο Χούμπολτ του Βερολίνου τη διατριβή του με θέμα «Μονωδίες για την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους». Το ίδιο έτος επιστρέφει στη Βουδαπέστη, όπου διορίζεται βοηθός στην έδρα της Βυζαντινής Φιλολογίας, ενώ ιδρύει και το Νεοελληνικό Ινστιτούτο. Παράλληλα επιμελείται την έκδοση έργων νεοελληνικής λογοτεχνίας στην ουγγρική γλώσσα.

Μετά τα γεγονότα του Μάη του '68 επιθυμεί να εγκατασταθεί στο Παρίσι. Η αστυνομία όμως τον πιέζει να ζητήσει πολιτικό άσυλο, με αποτέλεσμα να επιστρέψει στη Βουδαπέστη. Αρνείται ωστόσο να λάβει την ουγγρική υπηκοότητα παρά τις προτάσεις που του έγιναν, παραμένοντας άπατρις.

Μετά την πτώση της Χούντας των Συνταγματαρχών επιστρέφει το Νοέμβριο του 1974 στην Ελλάδα. Αναγκάζεται όμως να εγκαταλείψει ξανά τη χώρα λόγω της μη νομοθετικής ρύθμισης σχετικά με την καταδίκη του. Τον Ιούνιο του επόμενου έτους του δίνεται χάρη και επιστρέφει οριστικά στην πατρίδα του.

Το ακαδημαϊκό έτος 1975-1976 προσκαλείται να διδάξει νεοελληνικό πολιτισμό και λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο Πατρών. Η μη επικύρωση του διορισμού του λόγω των μη εκπληρωμένων στρατιωτικών του υποχρεώσεων έχει ως αποτέλεσμα τη διακοπή των μαθημάτων αλλά και διαδηλώσεις των φοιτητών.

Από το 1975 δίνει πλήθος διαλέξεων και συμμετέχει σε συζητήσεις. Από το 1980 μέχρι το θάνατό του εκδίδει το περιοδικό "το Πρίσμα"

Παντρεύτηκε σε δεύτερο γάμο με την αρχαιολόγο Καίτη Αργυροκαστρίτου και απέκτησαν μία κόρη, την Αγγελίνα.

Το Μάρτιο του 1981 αρρωσταίνει από καρκίνο των βρόγχων και πεθαίνει το 4 μήνες αργότερα στις 20 Ιουλίου του 1981 σε σπίτι φίλων του στη Σαρωνίδα.

Reviews

[Δημήτρης · Rating 4 out of 5]

Τον Δημήτρη Χατζή (1913-1981) τον γνώρισα με το μυθιστόρημά του «Η φωτιά», που αν και δε θεωρείται η κορυφαία του δουλειά εμένα με μάγεψε. Είχα στόχο λοιπόν να διαβάσω «Το τέλος της μικρής μας πόλης» που από παντού έχω δει τα καλύτερα. Σε μια βόλτα όμως στο κέντρο έπεσε σε έναν πάγκο περιπτέρου, αυτό εδώ το βιβλίο σε έκδοση του 1979 από τις εκδόσεις Καστανιώτη (η πρώτη έκδοση το 1966 από τις εκδόσεις Θεμέλιο).
Ο Δημήτρης Χατζής όντας μέλος του ΚΚΕ, εξορίστηκε από το καθεστώς Μεταξά στη Φολέγανδρο και αργότερα στην Ικαρία. Κατά τη διάρκεια της Κατοχής βοηθούσε στη λειτουργεία του παράνομου τυπογραφείου του ΕΑΜ, αρθρογραφούσε και δημοσίευε διηγήματα σε εφημερίδες όπως ο Ριζοσπάστης, η Ελεύθερη Ελλάδα και ο Απελευθερωτής. Κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου ήταν μέλος του Δημοκρατικού Στρατού της Ελλάδας και μετά την ήττα του, έζησε μέχρι και τη λήξη της Χούντας σε πόλεις όπως το Παρίσι, το Βουκουρέστι και η Βουδαπέστη, όπου και αρνήθηκε την ουγγρική υπηκοότητα που του προσέφεραν.
Οι «Ανυπεράσπιστοι» είναι μια συλλογή διηγημάτων που από τις πρώτες γραμμές με κέρδισε. Απλή γραφή και κοινωνικός ρεαλισμός σε κοινωνίες εκτός του άστεως, είναι τα βασικά του χαρακτηριστικά. Οι δυσκολίες που συναντά ο απλός άνθρωπος στη ζωή του, ο έρωτας, ο πολιτικός ρομαντισμός κ.α. συνθέτουν ένα πολύ ενδιαφέρον αποτέλεσμα.
Προσωπικό αγαπημένο διήγημα είναι το ομώνυμο, «Ανυπεράσπιστοι», όπου μια ομάδα ανταρτών εν μέσω του Εμφυλίου Πολέμου, μη γνωρίζοντας αν έχει τελειώσει ή όχι ο πόλεμος, προσπαθεί να επιβιώσει στον ορεινό ελληνικό χειμώνα και να μη το βάλει κάτω.
Σίγουρα είναι ένα δείγμα εξαιρετικής ελληνικής διηγηματογραφίας.

[Katerina · Rating 5 out of 5]

Ερωτεύτηκα.

[Eva · Rating 5 out of 5]

Διάβασα το ομώνυμο διήγημα ΕΔΩ

[Yiorgos · Rating 3 out of 5]

Λίγο ηθογραφία, λίγο κοινωνικός ρεαλισμός, λίγο ανθρώπινο δράμα, αυτά τα διηγήματα δεν αγγίζουν το καλλιτεχνικό επίτευγμα που αποτελεί το Διπλό Βιβλίο, διαβάζονται ωστόσο με ένα χαμόγελο πίκρας και ίσως συγκατάβασης, γιατί, όσο και να λέμε ότι τα πράγματα ελάχιστα έχουν αλλάξει από τη μεταπολεμική Ελλάδα και μετά, όχι παιδιά, κάποια πράγματα έχουν παρέλθει οριστικά, όπως και οι άνθρωποι που απεικονίζονται εδώ. Ιδιαίτερη μνεία στο ομότιτλο διήγημα που παραπέμπει στο περιστατικό στη Νιάλα και ζωντανεύει ανήλεα όλη την παγωμένη φρίκη του Εμφυλίου πάνω στα βουνά.

[Irini Gergianaki · Rating 4 out of 5]

Ο τίτλος αυτού του βιβλίου ήταν για μένα συγκλονιστικός. Στη βιβλιοθήκη μου από τα φοιτητικά χρόνια, τα διηγήματα αυτά, θες λόγω τίτλου, θες λόγω περιεχομένου πάντα τα "πρόσεχα" κάπως παραπάνω λες και ήταν πορσελάνινα οικογενειακά κειμήλια. Δύο είναι τα θέματα που με απασχολούν όσο μαζεύω τις αναμνήσεις μου από την πρώτη μου επαφή με τη γραφή του Δ. Χατζή:

Υπήρξαν ανυπεράσπιστα αυτά τα διηγήματα; Πότε πραγματικά οι άνθρωποι χρήζουν υπεράσπισης;

Κείμενα γραμμένα το 1966, έκδοση που μυρίζει "χαρτί". Η αντοχή τους στο χρόνο θαρρώ δε χωρά πολλές αμφιβολίες. Πραγματεύονται θέματα που αγγίζουν τον φόβο του επικείμενου θανάτου, την προδοσία, την ορφάνια, την αυτοεξορία. Οι αντιστοιχίες με την κοινωνική πραγματικότητα στην Ελλάδα του σήμερα είναι προφανείς, όταν οι περισσότεροι από τους ανθρώπους είναι πλέον ανυπεράσπιστοι, μπροστά σε υλικές, ηθικές ή υγειονομικές απειλές.

"Τρεις μέρες βρισκόνταν εκεί και δεν κάνανε τίποτα — μονάχα τρέμαν από το κρύο. Φωτιά δεν ανάβανε, φοβόντανε τον καπνό. Ξαναμετρήσανε τα τελευταία τους εφόδια, τα πυρομαχικά και τα τρόφιμα. Δεν είτανε πολλά, δεν είτανε για πολύ. Αναμετρήσανε και τις δυνάμεις που τους απόμειναν — δεν είταν κι αυτές για πολύ. Από τη μέρα που δοκίμασαν να περάσουν, πρέπει να τους ξέραν πως κρυβόντανε σε κείνο το μέρος του δάσους, να τους είχαν επισημάνει. Αύριο, μεθαύριο το πολύ, θ’ αρχίζανε να τους ψάχνουν, ορισμένα, σημαδεμένα γι’ αυτούς. Να μείνουν εκεί, να μείνουν ακόμα — πάλι θάνατος. Μονάχα θάνατος. Ολούθε. Απ’ ολούθε.

Τα μεσάνυχτα είχαν περάσει. Χιόνιζε συνέχεια.

— Το πρωί θα ’ρθουνε πια, είπε κάποιος.

Κανένας δε μίλησε.

— Τί δε σκοτωνόμαστε, βρε παιδιά, μεταξύ μας; είπε σε λίγο ο Σατέλης. Ο τελευταίος κρατάει μια σφαίρα… Και πεθαίνουμε λεύτεροι…"

[onejusthead · Rating 3 out of 5]

3,5