What do you think?
Rate this book
Life and Terror in Stalin's Russia, 1934-1941
Terror, in the sense of mass, unjust arrests, characterized the USSR during the late 1930s. But, argues Robert Thurston in this controversial book, Stalin did not intend to terrorize the country and did not need to rule by fear. Memoirs and interviews with Soviet people indicate that many more believed in Stalin's quest to eliminate internal enemies than were frightened by it.
Drawing on recently opened Soviet archives and other sources, Thurston shows that between 1934 and 1936 police and court practice relaxed significantly. Then a series of events, together with the tense international situation and memories of real enemy activity during the savage Russian Civil War, combined to push leaders and people into a hysterical hunt for perceived "wreckers." After late 1938, however, the police and courts became dramatically milder.
Coercion was not the key factor keeping the regime in power. More important was voluntary support, fostered at least in the cities by broad opportunities to criticize conditions and participate in decision making on the local level. The German invasion of 1941 found the populace deeply divided in its judgment of Stalinism, but the country's soldiers generally fought hard in its defense. Using German and Russian sources, the author probes Soviet morale and performance in the early fighting.
Thurston's portrait of the era sheds new light on Stalin and the nature of his regime. It presents an unconventional and less condescending view of the Soviet people, depicted not simply as victims but also as actors in the violence, criticisms, and local decisions of the 1930s. Ironically, Stalinism helped prepare the way for the much more active society and for the reforms of fifty years later.
Drawing on recently opened Soviet archives and other sources, Thurston shows that between 1934 and 1936 police and court practice relaxed significantly. Then a series of events, together with the tense international situation and memories of real enemy activity during the savage Russian Civil War, combined to push leaders and people into a hysterical hunt for perceived "wreckers." After late 1938, however, the police and courts became dramatically milder.
Coercion was not the key factor keeping the regime in power. More important was voluntary support, fostered at least in the cities by broad opportunities to criticize conditions and participate in decision making on the local level. The German invasion of 1941 found the populace deeply divided in its judgment of Stalinism, but the country's soldiers generally fought hard in its defense. Using German and Russian sources, the author probes Soviet morale and performance in the early fighting.
Thurston's portrait of the era sheds new light on Stalin and the nature of his regime. It presents an unconventional and less condescending view of the Soviet people, depicted not simply as victims but also as actors in the violence, criticisms, and local decisions of the 1930s. Ironically, Stalinism helped prepare the way for the much more active society and for the reforms of fifty years later.
320 pages, Paperback
First published March 27, 1996
10 people are currently reading
381 people want to read
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 5 of 5 reviews
June 4, 2018
Essential book pushing back on the residual Cold War exaggerations of Stalin's crimes, without minimizing or apologizing what the archives actually reveal.
November 23, 2025
It is really important to study countries and figures that have been mythicised, and Stalin is one of those. Post Cold-War narratives of the gulag, a terrified population at the mercy of a single ruthless leader etc dominate modern perception of Stalin's Russia. Thurston critically examines the circumstances leading up to the Terror and its aftermath, briefly touching on world war two. He is never in denial about the reality of the death toll nor apologetic, however, gives an objective and fascinating account of the way in which society and state interacted to culminate in a witch-hunt. He also notes the vast difference in perception of Stalin between workers and management.
December 3, 2015
I found this book was particularly insightful into a more sympathetic view of Stalin and thus was able to help me build a stronger counter argument in my essays.
September 5, 2024
queue veel te lange review die 1,4 personen gaan lezen
‘Life and Terror in Stalin’s Russia’ behoort tot de officieuze canon van geschiedenisboeken over de USSR die de seal of approval van zogenaamde ‘tankies’ dragen. als die seal of approval voor mij in 2019 een argument was om het te kopen, was het 5 jaar later (toen ik het eindelijk oppikte) eerder een reden tot scepsis. gelukkig blijkt dat onterecht. Robert Thurston is geen Grover Furr, en zijn boek is geen apologie maar alleen een nuancering tegenover rechtse historici zoals Robert Conquest – wat niet wegneemt dat hij de brute realiteit van de zuiveringen onder ogen ziet.
vanaf de intro is het duidelijk dat Thurston zijn pijlen richt op het concept ‘totalitarisme’ in het algemeen. hij bekritiseert de strakke tegenstelling van een staat die totaliseert versus een volk dat passief en onschuldig ondergaat. in Nazi-Duitsland werd een groot deel van het volk gemobiliseerd om medeplichtig te zijn in de staatsmisdaden, wat minstens even belangrijk was als de dwang die op hen werd uitgeoefend. hetzelfde geldt volgens Thurston voor de jaren ’30 in de USSR. het idee dat er overal gevaarlijke staatsvijanden rondwaarden die uitgeschakeld moesten worden, werd breed gedragen en creëerde een klimaat van paranoia dat zowat overal voelbaar was in de fabrieksraden en partijcellen.
die paranoia kwam niet uit de lucht vallen, maar was het product van de burgeroorlog, opstanden, hongersnoden en andere crises die elkaar sinds 1917 opvolgden. een constante noodtoestand en de bijbehorende mentaliteit domineerden de Sovjetpolitiek. organen zoals de NKVD traden snel op tegen elke vermeende dreiging, op basis van een set vage wetten en regels die ze ad hoc konden invullen (alles kon als ‘contrarevolutionair’ worden bestempeld als je je fantasie gebruikte).
vreemd genoeg vond er rond 1933-36 juist een soort relaxatie plaats. een bizar en fascinerend feit waar Thurston dieper op ingaat is dat de latere hoofdprocureur Andrej Vyšinsky zich toen inspande om de rechten van beklaagden te versterken en willekeur te vermijden. een kleine twee jaar later zou diezelfde Vyšinsky berucht worden door tegenstanders van Stalin ter dood te veroordelen terwijl hij ze uitschold voor reptielen, maar op dit moment streefde hij naar meer vrijheid van meningsuiting. gevangenen uit de terreurgolf van 1928-32 werden bevrijd en er werd zelfs opgeroepen om meer begrip te tonen voor kruimeldieven, die voorheen als doorwinterde contrarevolutionairen waren afgeschilderd. het politieke klimaat bleef repressief, maar er wás verbetering.
wat ging er dan mis? Thurston noemt een aantal factoren: nieuwe interne dreigingen zoals de fractie van Rjutin, externe dreiging van het nazisme en fascisme, de herinnering aan de Burgeroorlog die nog altijd vers was, de moord op Kirov in 1934, NKVD-topman Ježov die continu hamerde op het bestaan van contrarevolutionaire cellen, en Stalins persoonlijke neiging tot paranoia. tot 1936 nam dit niet weg dat het beleid soepeler werd. zuiveringen volgden op Kirovs moord, maar het ging dan vooral om partijexpulsies, niet om arrestaties. pas vanaf het showproces van Zinovjev en Kamenev in zomer 1936 werden steeds meer complotten ‘blootgelegd’. volgens Thurston was het aanzien van Ježov in het Politburo zo groot dat de leden hem echt geloofden toen hij beweerde dat pakweg Bucharin – die immers toegaf dat hij ooit had afgeweten van complotten tegen Stalin – een contrarevolutionair was.
zo ging de eigenlijke terreurgolf van start. Thurston bemerkt dat, terwijl de orders van Ježov al extreem waren, de lokale NKVD-secties ook nog eens een veelvoud van de repressie uitvoerden die van hen verwacht werd. Ježov voorzag zo’n 70.000 executies; het werden er zo’n 700.000. sommige lokale NKVD’s zouden later zelfs afgekeurd worden voor hun excessen. in Turkmenistan was marteling aan de orde van de dag en vonden arrestaties plaats op basis van pure profilering, bv van mannen met lange baarden. op andere plekken werden hele Romakampen ingerekend om een arbitraire quota van arrestaties te halen. natuurlijk werd dit alles in de hand gewerkt door de dehumanisering van tegenstanders vanuit het Politburo; het ging nooit over het martelen of doden van individuen, maar het verdelgen van abstracte ‘vertegenwoordigers’ van de contrarevolutie.
tot die groep bleek zowat het hele politieke en culturele establishment te behoren. Thurston beschrijft de absurde schaal van de repressie (p. 68): “Of the 139 Central Committee members elected at the 17th Party Congress in 1934, 4 had died of natural causes by 1939. Of the remainder, 114 had been executed or sent to the gulag. (…) Of the 644 delegates to the Tenth Georgian Party Congress, held in May 1937, 425, or 66%, were arrested and exiled or shot. 700 writers attended the First Congress of the Union of Soviet Writers in 1934, but only 50 of those lived to participate in the second gathering in 1954. (…) Among top officials of the foreign ministry who served in the 1920s, a minimum of 62% fell in the Terror. Except for Stalin, every member of the Politburo who had served under Lenin was destroyed.”
toch ging dit alles gepaard met een gebrek aan een consistente partijlijn, grote regionale verschillen en bureaucratische incompetentie. de NKVD kon moeilijk een geoliede orwelliaanse machine worden genoemd. haar werking was log, traag en zat vol fouten; terwijl mensen zonder dubieus verleden gearresteerd werden, werkten voormalige tsaristen zich ongestoord op in de bureaucratie.
Thurstons centrale argument is dat het hoofddoel van de zuiveringen niet het intimideren van de bevolking was. de betrokken agenten waren oprecht overtuigd dat ze jaagden op contrarevolutionaire netwerken en dat daarvoor nu eenmaal onschuldigen opgeofferd moesten worden. in de gulags vond er in 1937-38 een “purge within the purge” plaats waarbij politieke gevangenen onder extra toezicht werden geplaatst, naar andere kampen overgeplaatst om ze te scheiden, of plots geëxecuteerd. dat beleid wijst op een verregaande paranoïde angst voor saboteurs, maar niet op een sluwe poging om de bevolking angst aan te jagen.
de Terreur zoals die in dit boek verschijnt doet soms denken aan de Culturele Revolutie (al had die heel andere doelen en methodes). het was een grootschalige jacht op politieke vijanden die van bovenaf werd aangezwengeld, maar die pas echt ontplofte door de deelname van informanten en ondervragers uit het volk. gewone Russen waren vatbaar voor manipulatie door de NKVD-secties die hen ‘leerden’ dat martelpraktijken nu eenmaal noodzakelijk waren om het vaderland te verdedigen. en globaal gezien waren er twee terreurniveaus die parallel plaatsvonden (p. 112): “on one, Stalin pushed events forward personally, arranging the show trials and demanding, in a muddled way, that hundreds of thousands be arrested in 1937. On another level the police fabricated cases, tortured people not targeted in Stalin’s directives, and became a power onto themselves.”
doorheen 1938 begon de Terreur haar koers alweer te wijzigen. hoewel het laatste van de drie grote showprocessen (van o.a. Bucharin en Jagoda) nog plaatsvond in maart van dat jaar, was er toen al een bewustzijn aan het binnensijpelen dat er enorme excessen hadden plaatsgevonden. het CC riep lokale NKVD-secties nu op tot een mate van voorzichtigheid in het veroordelen van vijanden; overigens speelde Vyšinsky ook deze keer een verrassende rol in het aankaarten van de wantoestanden en het bekritiseren van marteling. de golf van arrestaties en executies op basis van quota werd in een officiële resolutie van november 1938 openlijk erkend en afgekeurd.
het resultaat van dit proces was de val van Ježov. na de resolutie haastte hij zich om zijn ‘fouten’ toe te geven en ontslag aan te vragen, waarop Beria (of all people) hem verving. een paar maanden later werd Ježov opgepakt voor zijn rol in de zuiveringen. in 1940 kreeg hijzelf de kogel, en een veelzeggende, courante term voor wat er in 1937-38 was gebeurd werd de ‘Ježovščina’.
de vraag die Thurston zich stelt, is de impact van dit alles op de gemiddelde Sovjet. op basis van een grote hoeveelheid archiefdocumenten komt hij tot de pikante conclusie dat de doorsnee Jaroslav met de pet weinig te vrezen had. onder de slachtoffers van de Terreur was er een grote overrepresentatie van hogeropgeleiden (waaronder de literaire intelligentsia, maar ook managers of ingenieurs) en mensen in verantwoordelijke posities. die laatste groep probeerde dan ook hun verantwoordelijkheid zoveel mogelijk van zich af te schuiven. het was een breed gedragen idee dat je een vogel voor de kat was als je een sensitieve positie bekleedde binnen de partij of het fabrieksleven, maar niet zozeer als je tot de lagere echelons behoorde.
onder arbeiders bestond er zelfs een vrij breed gedragen steun voor de jacht op ‘vijanden’. als de bevolking in angst leefde, dan niet per se voor het regime, maar eerder voor die vermeende vijanden; mensen waren zich amper bewust dat er onterechte arrestaties plaatsvonden of schreven die toe aan eenmalige fouten. waar ze natuurlijk wel openlijk mee te maken kregen, waren de grote showprocessen. Thurston wijst erop dat het doel van die processen was om te doen alsof ze legitiem en gerechtvaardigd waren en om de beklaagden als actieve saboteurs af te schilderen – dus helemaal niet om de bevolking het idee in te peperen dat er een arbitraire terreurgolf heerste waarbij iedereen de volgende kon zijn.
dit kan ook worden toegespitst op de gevolgen van het ‘stachanovisme’ (de nadruk op competitie tussen arbeiders om de grootste dosis steenkool te mijnen, textiel te naaien of haar te knippen): managers en fabriekseigenaars waren degenen die bij de overheid verantwoording moesten afleggen voor het al dan niet behalen van industriequota, wat de arbeiders een machtig drukmiddel in handen gaf. Thurston stelt zelfs dat de kritiek die arbeiders openlijk konden uitoefenen op managers en technisch personeel in 1937-38 samensmolt met de bredere repressiegolf tegen dat technisch personeel, waarin de arbeiders dus eerder subject dan object waren.
twee fenomenen bestonden op een bizarre manier naast elkaar. kritiek leveren op Stalin of de Partij was een doodsvonnis. maar kritiek op lokale leiders, managers, werk- en leefomstandigheden werd in veel gevallen actief aangemoedigd als een manier om het systeem te verbeteren. klachten van arbeiders die naar het Politburo werden gestuurd, werden teruggekoppeld en managers waren dan verplicht om in te grijpen.
op de werkvloer had je een robuust experiment met arbeidersparticipatie, dat – ik ga een pikante uitspraak doen – vandaag nog altijd als inspiratiebron voor socialisten zou kunnen dienen. maar de keerzijde van die medaille was een brute klopjacht op intelligentsia en middenmanagement, én ook als arbeider kon je draconische repressie verwachten als het doelwit van je kritiek net iets te hooggeplaatst was. daarnaast was er de repressie door lokale gezagsdragers, die kritische arbeiders de kop indrukten om te vermijden dat zijzelf (de gezagsdragers) in het vizier van de staat zouden komen.
deze review maakt waarschijnlijk wel duidelijk dat ik dit boek met veel vuur en interesse heb gelezen. toch een paar bedenkingen:
- je zou door Thurstons bespreking van de relaxatie halfweg de jaren ’30 kunnen vergeten dat de repressie altijd intens bleef. op het minst repressieve punt vonden er 1000 executies per jaar plaats. dat is miniem naast de 700.000 tijdens de Terreur, maar in de laatste jaren van het tsarisme schommelden de jaarlijkse executies tussen de 100 en 200. in 1908, toen de tsaristische repressie een hoogtepunt bereikte, waren het er 1300, iets meer dan het minst repressieve jaar van de jaren ’30. een andere vergelijking: het *totale* aantal executies over de 15 jaar van Pinochets dictatuur bedroeg volgens de hoogste schattingen rond de 4000. misschien dat het repressieapparaat van de USSR rond 1935 relaxeerde in relatieve, maar niet in absolute termen.
- Thurston trekt totalitarisme als concept in twijfel. hij bedoelt daarmee niet zozeer dat de 20e-eeuwse dictaturen geen intentie hadden om totale controle uit te oefenen, maar dat ze te log waren om dat in de praktijk te brengen. ik vind dat redelijk leeg. het is logisch dat geen enkele staat ooit zó absoluut heeft geheerst dat haar macht de meest afgelegen boerengaten opslokte. maar zo kun je geen enkel concept meer toepassen op staten, want aan elk beleid en ideologie zijn er grenzen. Thurston heeft wel een punt als hij zegt dat staat en maatschappij veel nauwer verweven zijn dan de ‘totalitaire’ theorie beweert. ik kan zijn argument dus snappen als reactie op een groep historici die eenzijdige en overdreven claims maakten.
- de manier waarop Thurston bronnen analyseert is soms vaag. hij bemerkt dat Stalin in een deel van zijn speeches waarschuwde voor het gevaar van trotskistische infiltranten, maar hen bij andere gelegenheden ‘onbeduidend’ noemde. de conclusie zou dan moeten zijn dat Stalin er geen consistente lijn over had. ik heb het gevoel dat Thurston hier de retorische truc over het hoofd ziet die Umberto Eco toeschreef aan de fascisten: je vijanden tegelijkertijd afschilderen als sterk én zwak, want je moet tegen hen agiteren, maar ook de geruststelling bieden dat ze verpletterd kunnen worden. de vijand zwak noemen is niet in tegenspraak met hem demoniseren. in de ‘Geschiedenis van de KPSU’ (geschreven middenin de zuiveringen) staan scheldtirades tegen de trotskistische volksvijanden waarin eerst de geopolitieke misdaden van die volksvijanden worden opgesomd, om er dan in dezelfde adem aan toe te voegen dat ze net zo nietig zijn als ‘een heel klein kevertje’.
- Thurstons argumentatie dat terreur nooit het hoofddoel was is sterk, maar ik denk dat de lijn die hij trekt tussen ‘terreur zaaien’ en ‘vijanden uitschakelen’ te scherp is. ik geloof zeker dat de Sovjetleiders gedreven werden door een ideologische visie en niet door pure machtsgeilheid – maar net omdát ze alleen in zichzelf vertrouwden om die ideologie in de praktijk te brengen, streefden ze naar een intense concentratie van de macht en naar controle over de hele maatschappij. ik ben niet overtuigd dat de jacht op vijanden het bestaan van ‘rule by fear’ uitsluit ipv het juist te voeden.
ik heb daarentegen niks aan te merken op de even sappige als indrukwekkende geschiedschrijving die de ruggengraat van het boek vormt. daarom een ruime 4/5 voor de hopen aan vlot leesbare informatie, grondige archiefresearch en het verrassend hoge pageturner-gehalte (ik meen het, ik kon dit boek soms niet wegleggen). als ik nog iets van Thurston lees wordt het misschien wel zijn salontafelboek over de geschiedenis van koffie ☕
‘Life and Terror in Stalin’s Russia’ behoort tot de officieuze canon van geschiedenisboeken over de USSR die de seal of approval van zogenaamde ‘tankies’ dragen. als die seal of approval voor mij in 2019 een argument was om het te kopen, was het 5 jaar later (toen ik het eindelijk oppikte) eerder een reden tot scepsis. gelukkig blijkt dat onterecht. Robert Thurston is geen Grover Furr, en zijn boek is geen apologie maar alleen een nuancering tegenover rechtse historici zoals Robert Conquest – wat niet wegneemt dat hij de brute realiteit van de zuiveringen onder ogen ziet.
vanaf de intro is het duidelijk dat Thurston zijn pijlen richt op het concept ‘totalitarisme’ in het algemeen. hij bekritiseert de strakke tegenstelling van een staat die totaliseert versus een volk dat passief en onschuldig ondergaat. in Nazi-Duitsland werd een groot deel van het volk gemobiliseerd om medeplichtig te zijn in de staatsmisdaden, wat minstens even belangrijk was als de dwang die op hen werd uitgeoefend. hetzelfde geldt volgens Thurston voor de jaren ’30 in de USSR. het idee dat er overal gevaarlijke staatsvijanden rondwaarden die uitgeschakeld moesten worden, werd breed gedragen en creëerde een klimaat van paranoia dat zowat overal voelbaar was in de fabrieksraden en partijcellen.
die paranoia kwam niet uit de lucht vallen, maar was het product van de burgeroorlog, opstanden, hongersnoden en andere crises die elkaar sinds 1917 opvolgden. een constante noodtoestand en de bijbehorende mentaliteit domineerden de Sovjetpolitiek. organen zoals de NKVD traden snel op tegen elke vermeende dreiging, op basis van een set vage wetten en regels die ze ad hoc konden invullen (alles kon als ‘contrarevolutionair’ worden bestempeld als je je fantasie gebruikte).
vreemd genoeg vond er rond 1933-36 juist een soort relaxatie plaats. een bizar en fascinerend feit waar Thurston dieper op ingaat is dat de latere hoofdprocureur Andrej Vyšinsky zich toen inspande om de rechten van beklaagden te versterken en willekeur te vermijden. een kleine twee jaar later zou diezelfde Vyšinsky berucht worden door tegenstanders van Stalin ter dood te veroordelen terwijl hij ze uitschold voor reptielen, maar op dit moment streefde hij naar meer vrijheid van meningsuiting. gevangenen uit de terreurgolf van 1928-32 werden bevrijd en er werd zelfs opgeroepen om meer begrip te tonen voor kruimeldieven, die voorheen als doorwinterde contrarevolutionairen waren afgeschilderd. het politieke klimaat bleef repressief, maar er wás verbetering.
wat ging er dan mis? Thurston noemt een aantal factoren: nieuwe interne dreigingen zoals de fractie van Rjutin, externe dreiging van het nazisme en fascisme, de herinnering aan de Burgeroorlog die nog altijd vers was, de moord op Kirov in 1934, NKVD-topman Ježov die continu hamerde op het bestaan van contrarevolutionaire cellen, en Stalins persoonlijke neiging tot paranoia. tot 1936 nam dit niet weg dat het beleid soepeler werd. zuiveringen volgden op Kirovs moord, maar het ging dan vooral om partijexpulsies, niet om arrestaties. pas vanaf het showproces van Zinovjev en Kamenev in zomer 1936 werden steeds meer complotten ‘blootgelegd’. volgens Thurston was het aanzien van Ježov in het Politburo zo groot dat de leden hem echt geloofden toen hij beweerde dat pakweg Bucharin – die immers toegaf dat hij ooit had afgeweten van complotten tegen Stalin – een contrarevolutionair was.
zo ging de eigenlijke terreurgolf van start. Thurston bemerkt dat, terwijl de orders van Ježov al extreem waren, de lokale NKVD-secties ook nog eens een veelvoud van de repressie uitvoerden die van hen verwacht werd. Ježov voorzag zo’n 70.000 executies; het werden er zo’n 700.000. sommige lokale NKVD’s zouden later zelfs afgekeurd worden voor hun excessen. in Turkmenistan was marteling aan de orde van de dag en vonden arrestaties plaats op basis van pure profilering, bv van mannen met lange baarden. op andere plekken werden hele Romakampen ingerekend om een arbitraire quota van arrestaties te halen. natuurlijk werd dit alles in de hand gewerkt door de dehumanisering van tegenstanders vanuit het Politburo; het ging nooit over het martelen of doden van individuen, maar het verdelgen van abstracte ‘vertegenwoordigers’ van de contrarevolutie.
tot die groep bleek zowat het hele politieke en culturele establishment te behoren. Thurston beschrijft de absurde schaal van de repressie (p. 68): “Of the 139 Central Committee members elected at the 17th Party Congress in 1934, 4 had died of natural causes by 1939. Of the remainder, 114 had been executed or sent to the gulag. (…) Of the 644 delegates to the Tenth Georgian Party Congress, held in May 1937, 425, or 66%, were arrested and exiled or shot. 700 writers attended the First Congress of the Union of Soviet Writers in 1934, but only 50 of those lived to participate in the second gathering in 1954. (…) Among top officials of the foreign ministry who served in the 1920s, a minimum of 62% fell in the Terror. Except for Stalin, every member of the Politburo who had served under Lenin was destroyed.”
toch ging dit alles gepaard met een gebrek aan een consistente partijlijn, grote regionale verschillen en bureaucratische incompetentie. de NKVD kon moeilijk een geoliede orwelliaanse machine worden genoemd. haar werking was log, traag en zat vol fouten; terwijl mensen zonder dubieus verleden gearresteerd werden, werkten voormalige tsaristen zich ongestoord op in de bureaucratie.
Thurstons centrale argument is dat het hoofddoel van de zuiveringen niet het intimideren van de bevolking was. de betrokken agenten waren oprecht overtuigd dat ze jaagden op contrarevolutionaire netwerken en dat daarvoor nu eenmaal onschuldigen opgeofferd moesten worden. in de gulags vond er in 1937-38 een “purge within the purge” plaats waarbij politieke gevangenen onder extra toezicht werden geplaatst, naar andere kampen overgeplaatst om ze te scheiden, of plots geëxecuteerd. dat beleid wijst op een verregaande paranoïde angst voor saboteurs, maar niet op een sluwe poging om de bevolking angst aan te jagen.
de Terreur zoals die in dit boek verschijnt doet soms denken aan de Culturele Revolutie (al had die heel andere doelen en methodes). het was een grootschalige jacht op politieke vijanden die van bovenaf werd aangezwengeld, maar die pas echt ontplofte door de deelname van informanten en ondervragers uit het volk. gewone Russen waren vatbaar voor manipulatie door de NKVD-secties die hen ‘leerden’ dat martelpraktijken nu eenmaal noodzakelijk waren om het vaderland te verdedigen. en globaal gezien waren er twee terreurniveaus die parallel plaatsvonden (p. 112): “on one, Stalin pushed events forward personally, arranging the show trials and demanding, in a muddled way, that hundreds of thousands be arrested in 1937. On another level the police fabricated cases, tortured people not targeted in Stalin’s directives, and became a power onto themselves.”
doorheen 1938 begon de Terreur haar koers alweer te wijzigen. hoewel het laatste van de drie grote showprocessen (van o.a. Bucharin en Jagoda) nog plaatsvond in maart van dat jaar, was er toen al een bewustzijn aan het binnensijpelen dat er enorme excessen hadden plaatsgevonden. het CC riep lokale NKVD-secties nu op tot een mate van voorzichtigheid in het veroordelen van vijanden; overigens speelde Vyšinsky ook deze keer een verrassende rol in het aankaarten van de wantoestanden en het bekritiseren van marteling. de golf van arrestaties en executies op basis van quota werd in een officiële resolutie van november 1938 openlijk erkend en afgekeurd.
het resultaat van dit proces was de val van Ježov. na de resolutie haastte hij zich om zijn ‘fouten’ toe te geven en ontslag aan te vragen, waarop Beria (of all people) hem verving. een paar maanden later werd Ježov opgepakt voor zijn rol in de zuiveringen. in 1940 kreeg hijzelf de kogel, en een veelzeggende, courante term voor wat er in 1937-38 was gebeurd werd de ‘Ježovščina’.
de vraag die Thurston zich stelt, is de impact van dit alles op de gemiddelde Sovjet. op basis van een grote hoeveelheid archiefdocumenten komt hij tot de pikante conclusie dat de doorsnee Jaroslav met de pet weinig te vrezen had. onder de slachtoffers van de Terreur was er een grote overrepresentatie van hogeropgeleiden (waaronder de literaire intelligentsia, maar ook managers of ingenieurs) en mensen in verantwoordelijke posities. die laatste groep probeerde dan ook hun verantwoordelijkheid zoveel mogelijk van zich af te schuiven. het was een breed gedragen idee dat je een vogel voor de kat was als je een sensitieve positie bekleedde binnen de partij of het fabrieksleven, maar niet zozeer als je tot de lagere echelons behoorde.
onder arbeiders bestond er zelfs een vrij breed gedragen steun voor de jacht op ‘vijanden’. als de bevolking in angst leefde, dan niet per se voor het regime, maar eerder voor die vermeende vijanden; mensen waren zich amper bewust dat er onterechte arrestaties plaatsvonden of schreven die toe aan eenmalige fouten. waar ze natuurlijk wel openlijk mee te maken kregen, waren de grote showprocessen. Thurston wijst erop dat het doel van die processen was om te doen alsof ze legitiem en gerechtvaardigd waren en om de beklaagden als actieve saboteurs af te schilderen – dus helemaal niet om de bevolking het idee in te peperen dat er een arbitraire terreurgolf heerste waarbij iedereen de volgende kon zijn.
dit kan ook worden toegespitst op de gevolgen van het ‘stachanovisme’ (de nadruk op competitie tussen arbeiders om de grootste dosis steenkool te mijnen, textiel te naaien of haar te knippen): managers en fabriekseigenaars waren degenen die bij de overheid verantwoording moesten afleggen voor het al dan niet behalen van industriequota, wat de arbeiders een machtig drukmiddel in handen gaf. Thurston stelt zelfs dat de kritiek die arbeiders openlijk konden uitoefenen op managers en technisch personeel in 1937-38 samensmolt met de bredere repressiegolf tegen dat technisch personeel, waarin de arbeiders dus eerder subject dan object waren.
twee fenomenen bestonden op een bizarre manier naast elkaar. kritiek leveren op Stalin of de Partij was een doodsvonnis. maar kritiek op lokale leiders, managers, werk- en leefomstandigheden werd in veel gevallen actief aangemoedigd als een manier om het systeem te verbeteren. klachten van arbeiders die naar het Politburo werden gestuurd, werden teruggekoppeld en managers waren dan verplicht om in te grijpen.
op de werkvloer had je een robuust experiment met arbeidersparticipatie, dat – ik ga een pikante uitspraak doen – vandaag nog altijd als inspiratiebron voor socialisten zou kunnen dienen. maar de keerzijde van die medaille was een brute klopjacht op intelligentsia en middenmanagement, én ook als arbeider kon je draconische repressie verwachten als het doelwit van je kritiek net iets te hooggeplaatst was. daarnaast was er de repressie door lokale gezagsdragers, die kritische arbeiders de kop indrukten om te vermijden dat zijzelf (de gezagsdragers) in het vizier van de staat zouden komen.
deze review maakt waarschijnlijk wel duidelijk dat ik dit boek met veel vuur en interesse heb gelezen. toch een paar bedenkingen:
- je zou door Thurstons bespreking van de relaxatie halfweg de jaren ’30 kunnen vergeten dat de repressie altijd intens bleef. op het minst repressieve punt vonden er 1000 executies per jaar plaats. dat is miniem naast de 700.000 tijdens de Terreur, maar in de laatste jaren van het tsarisme schommelden de jaarlijkse executies tussen de 100 en 200. in 1908, toen de tsaristische repressie een hoogtepunt bereikte, waren het er 1300, iets meer dan het minst repressieve jaar van de jaren ’30. een andere vergelijking: het *totale* aantal executies over de 15 jaar van Pinochets dictatuur bedroeg volgens de hoogste schattingen rond de 4000. misschien dat het repressieapparaat van de USSR rond 1935 relaxeerde in relatieve, maar niet in absolute termen.
- Thurston trekt totalitarisme als concept in twijfel. hij bedoelt daarmee niet zozeer dat de 20e-eeuwse dictaturen geen intentie hadden om totale controle uit te oefenen, maar dat ze te log waren om dat in de praktijk te brengen. ik vind dat redelijk leeg. het is logisch dat geen enkele staat ooit zó absoluut heeft geheerst dat haar macht de meest afgelegen boerengaten opslokte. maar zo kun je geen enkel concept meer toepassen op staten, want aan elk beleid en ideologie zijn er grenzen. Thurston heeft wel een punt als hij zegt dat staat en maatschappij veel nauwer verweven zijn dan de ‘totalitaire’ theorie beweert. ik kan zijn argument dus snappen als reactie op een groep historici die eenzijdige en overdreven claims maakten.
- de manier waarop Thurston bronnen analyseert is soms vaag. hij bemerkt dat Stalin in een deel van zijn speeches waarschuwde voor het gevaar van trotskistische infiltranten, maar hen bij andere gelegenheden ‘onbeduidend’ noemde. de conclusie zou dan moeten zijn dat Stalin er geen consistente lijn over had. ik heb het gevoel dat Thurston hier de retorische truc over het hoofd ziet die Umberto Eco toeschreef aan de fascisten: je vijanden tegelijkertijd afschilderen als sterk én zwak, want je moet tegen hen agiteren, maar ook de geruststelling bieden dat ze verpletterd kunnen worden. de vijand zwak noemen is niet in tegenspraak met hem demoniseren. in de ‘Geschiedenis van de KPSU’ (geschreven middenin de zuiveringen) staan scheldtirades tegen de trotskistische volksvijanden waarin eerst de geopolitieke misdaden van die volksvijanden worden opgesomd, om er dan in dezelfde adem aan toe te voegen dat ze net zo nietig zijn als ‘een heel klein kevertje’.
- Thurstons argumentatie dat terreur nooit het hoofddoel was is sterk, maar ik denk dat de lijn die hij trekt tussen ‘terreur zaaien’ en ‘vijanden uitschakelen’ te scherp is. ik geloof zeker dat de Sovjetleiders gedreven werden door een ideologische visie en niet door pure machtsgeilheid – maar net omdát ze alleen in zichzelf vertrouwden om die ideologie in de praktijk te brengen, streefden ze naar een intense concentratie van de macht en naar controle over de hele maatschappij. ik ben niet overtuigd dat de jacht op vijanden het bestaan van ‘rule by fear’ uitsluit ipv het juist te voeden.
ik heb daarentegen niks aan te merken op de even sappige als indrukwekkende geschiedschrijving die de ruggengraat van het boek vormt. daarom een ruime 4/5 voor de hopen aan vlot leesbare informatie, grondige archiefresearch en het verrassend hoge pageturner-gehalte (ik meen het, ik kon dit boek soms niet wegleggen). als ik nog iets van Thurston lees wordt het misschien wel zijn salontafelboek over de geschiedenis van koffie ☕
March 6, 2022
I would absolutely recommend this book to all russian citizens. This is your nearest future. So you should be at least prepared.
Displaying 1 - 5 of 5 reviews