Orzel Bialy Czerwona Gwiazda
Jakis czas temu objerzalem film Jerzego Hoffmana "1920 Bitwa Warszawska". Z okazji Swieta Niepodleglosci w mediach bylo tez sporo artykulow o Pilsudskim. To sprawilo, ze siegnalem po ksiazke Normana Daviesa "Orzel Bialy, Czerwona Gwiazda". I dobrze, ze siegnalem po ta ksiazke. Wiedzy historycznej na temat Bitwy Warszawskiej i Pilsudskiego nie mozna do konca czerpac z filmu Jerzego Hoffmana oraz z krotkich artykulow pojawiajacych sie w prasie oraz w portalach internetowych. Po przeczytaniu ksiazki Daviesa uswiadomilem sobie, ze to co przedstawia film oraz to co pisza media to tylko wybiurcze przedstawienie pewnych faktow. Zeby kompleksowo zrozumiec kontekst wydarzen roku 1920 trzeba zaglebic sie w powazniejsza lektura, jaka jest ksiazka Normana Daviesa.
Norman Davies jest wybitnym pisarzem, historykiem. Zbadal dosc szczegolowo tematyke wojny polsko-sowieckiej roku 1919-1920. Czesciowo obala mit cudu nad Wisla. Wojna polsko-sowiecka to o wiele wiecej niz jedna bitwa pod Warszawa. To walki zaczepne majace miejsce w roku 1919. To Bitwa Nad Niemniem. To bledne zalozenia Sowietow na temat gotowosci rewolucyjnej klasy robotniczo-chlopskiej w Polsce. I tak dalej, i tak dalej....
W skrocie chcialem podsumowac dla mnie najwazniejsze wnioski z tej lektury.
Kresy po I Wojnie Swiatowej.
Tuz po Wielkiej Wojnie obszar miedzy Rosja a Polska byl okupowany i administrowany przez wojska niemieckie. Po upadku frontu zachodniego i kapitulacji Niemiec wojska niemieckie zaczely sie wycofywac z obszarow przez siebie okupowanych. Zaczela powstawac proznia. Tereny dzisiejszej Litwy, Bialorusi, Ukrainy byly okupowane przez armie niemiecka. Po jej wycofaniu ta ziemia stala sie niczyja. Ciekawostka jest. ze wiele osad wiejskich zaczelo organizowac wlasna administracje. Na porzadku dziennym po pierwszej wojnie swiatowej bylo powstawanie malych panstewek na tych terenach. W 1918-1919 w Rosji panowala jeszcze wojna domowa. Rzady Bolszwikow byly niepewne. JEdnak Bolszewikom zalezalo na podporzadkowaniu sobie terenow opuszczanych przez wojska niemieckie. Niepodlegla Polska probowala rowniez odnalezsc sie w tej sytuacji, przejac tereny kresow, ustalic wschodnia granice Rzeczpospolitej, wprowadzic wlasna administracje na tych terenach. Takie wlasnie bylo preludium wojny polsko-bolszewickiej.
Kresy
Teatrem wojennym wojny polsko-sowieckiej byly kresy. W 1795 Polska przestala istniec. Stopniowo przez zabory kresy trafily w ostiemnastym wieku stawaly sie czescia carskiej Rosji. Po uzyskaniu niepodleglosci w 1918 Polska odnalazla sie w nowej rzeczywistosci. Sytuacja kresow byla nastepujaca. Historycznie tereny te byly zwiazane z Polska. Nalezaly do Polski przed rozbiorami. Po uzyskaniu niepodleglosci, byly to tereny rolnicze. Praktycznie nie zamieszkale przez Polakow. Ludnosc miejscowa, Ukraincy, Bialorusini, Litwini, Zydzi dazyli do samostanowienia. Warszawa byla dosc odlegla dla mieszkancow kresow. Wsrod Polakow magnateria prowadzila lobbing za wlaczeniem tych terenow do Polski. Czesc sceny politycznej z sentymentem patrzyla na kresy i marzyla o potedze teryterialnej jaka byla Rzeczpospolita przedrozbiorowa. Jednak z praktycznego punktu widzenia utrzymanie tych terenow bylo trudne. Bolszewizm byl dosc atrakycjna ideologia i ludnosc miejscowa kresow byla dosc podatna. Lenin i politbiuro bylo tego swiadome. Chcialo wykorzstac ta sytuacje, i wspieralo powstawanie republic socjalistycznach, Ukrainskiej Republiki Socjalistycznej oraz LitBielu - Litewsko-Bialoruskiej Republiki Socjalistycznej. Kresy jako teatr wojenny nie sa najlepszym terenem. Jest to teren rowninny, bez zadnych naturalnych barier w postaci gor. Rzeki stanowia jedyne przeszkody naturalne dla wojska. Klimat nie jest sprzajacy do walk w zimie i na wiosne, podczas roztopow. Sytuacja topograficzna i klimatyczna kresow jest dosc znaczaca jesli chodzi i prowadzenie wojny. Bolszewicy, jak i Pisudski wraz ze sztabem polskeij armii byli tego swiadomi.
Poczatek wojny
Hitorycy prowadza dyskusje na temat poczatku wojny. Jedno jest bezsprzeczne. Wojna polsko-bolszewicka rozpoczela sie w 1919 roku. Armia Polska dokonala ofensywy i zdobyla Kijow. Armia bolszewicka byla dosc slaba. Uderzenie ofesywne nie sprawilo armii polskiej wielich problemow. Pilsudski oderzyl w armie bolszewicka jako pierwszy uprzedzajac atak ze strony boleszwikow. Juz w 1919 wydawalo sie, ze inwazja bolszewicka jest tylko kwestia czasu. Davies wyjasnia kwestie poczatku wojny. Przedstawia dosc konkretne argumenty na to, ze ofensywa polska w roku 1919 byla poczatkiem wojny polsko-bolszewickiej i byla wykonana w duchu, ze "najlepsza obrona jest atak".
Postawa aliantow
Postawa aliantow jest w dosc szczegolowy sposob opisana przez Daviesa. Jako historyk brytyjski, Dabies mial mozliwosc przeanalizowania dokumentow brytyjskich dotyczacych wojny polsko-bolszewickiej. Alianci pozostawili Polske sama sobie. W dosc neiwielkim stopniu wspierali Polske. Dyplomatyczna pomoc Polsce praktycznie nie istniala. Brytyjskiemu premierowi Lordowi Lloydowi bardziej zalezalo na wymianie handlowej z Rosja sowiecka niz na wspieraniu Polski w trudzie wojennym przeciwko armi bolszewickiej. Jedynie minister wojny, Winston Churchil wstawial sie od czasu do czasu za Polska. Pomoc aliancka dla Polski konczyla sie na pozyczkach udzielanych Polsce, za ktore Polska i kupowala bron od pozyczajacych. Na przyklad Amerykanie zbili dosc dobry interes. Udzielili Polsce pozyczki na wykupienie wlasnych rezerw uzbrojenia jakie pozostawili w Europie po zakonczeniu Pierwszej Wojny Swiatowej. Rezerwy tej byly tak czy tak bezuzyteczne dla Amerykanow.
Dyplomacja
Prowadzenie dypomiacji podczas wojny polsko-bolszewickiej utrudnial fakt, ze Pilsudski nie byl ulubiona postacia wsrod aliantow. Nie wzbudzal u nich sympatii. Dodatkowo w kluczowym momencie wojny premierem zostal Wincenty Witos, ktory przyjmowal dyplomatow alianckich w ubiorze chlopskim. Mysle, ze w takich warunkach alianci na pewno powaznie nie brali Polakow. Pilsudski byl dosc bunczuczny, uwazany przez aliantow za radykala rewolucjoniste. Pod koniec ksiazki Norman Davies w ciekawy sposob wprowadza dygresje na temat Wladyslawa Sikorskiego. Zginal on na Giblartarze w niewyjasnionych okolicznosciach. Nie byl rowniez lubiany przez aliantow. Reprezentowal podobny styl prowadzenia polityki i dyplomacji co Pilsudski. Byl w pewnych kwetiach nieugiety i bunczyczny, tak jak Pilsudski podczas wojny polsko-bolszewickiej. Tak jak Sikroski byl niweygodni w latach drugiej wojny swiatowej dla aliantow, tak samo niewygodny byl Pilsudski dla aliantow podczas wojny polsko-bolsuewickiej. Jest to ciekawa dygresja Normana Daviesa. Mysle, ze dosc trafna. Potwierdza fakt, ze zbyt wielka radykalnosc polskiej polityki nie pomaga w relacjach z aliantami.
Granice Drugiej Rzeczpospolitej
Po uzyskaniu niepodleglosci w 1918 granice Rzeczpospolitej nie byly z gory ustalone. Wielkopolska musiala wlaczyc o przynalenosc do Polski. Gorny Slask byl rejonem spornym, gdzie wojska alianckie nadzorowaly plebiscyty. Slask Cieszynski byl teatrem potyczek pomiedzy wojskiem czechoslowackim i polskim. Tereny Mazur i Warmii mialy zostac objete plebiscytem. Wreszcie granica wschodnia Polski w ogole byla niejasna. Kluczowe miasta na wschodzie, Wilno i Lwow, w duzej mierze zamieszkane przez Polakow znajdowaly sie w dosc niepewnej sytuacji. Litwini dazyli o przylaczenie Wilna do Litwy. Lwow byl swego rodzaju polska enklawa we wschodniej Galicji. Wiejskie tereny wokol Lwowa byly przeciez zamieszkana przez ludnosc ukrainska. Tak naprawde w 1918 roku tereny zamieszkiwane przez ludnosc eticznie polska byly dosc male. Pomyslnie ukonczona wojna polsko-blszewicka przyczynila sie do ustalenia granic drugiej Rzeczpospolitej. Po przeczytaniu ksiazki Daviesa lepiej zrozumialem mechanizm powstawania granic drugiej Rzeczpospolitej. Dodatkowo, w momencie kiedy wazyly sie losy Wielkopolskie i jej przynaleznosci do Polski, kiedy wazyly sie losy Gornego Slaska i Zaolzia, uwaga w Warszawie, uwaga Pilsudskiego byla przykuta do wojny polsko-bolszewickiej. Wielkopolska, Slask, Zaolzie byly drugorzednymi sprawami dla Pilsudksiego.
Wielonarodowosc Rzeczpospolitej
Ksiazka uswiadomila mi po raz kolejny, jak wielonarodowym krajem byla Druga Rzeczpospolita. Sukces Pilsudskiego w wojnie polsko-bolszewickiej byl mozliwy dzieki otwartosci, tolerancji wobec innych narodow. Pilsudski wiedzial, ze Polska czysto etniczna nie mialaby szans w starciu z bolszewicka Rosja. Prowadzil politeke otwartosci, tolerancji wobec innych kultur i narodowosci. Byl swiadomy tego, ze tylko otwarta Polska, gdzie przedstawiciele najrozniejszych narodowosci i kultur beda sie czuli dobrze, moze odniesc sukces w starciu z bolszewicka Rosja. W pewnym moemncie ksiazki Norman Davies cytuje odzew Pilsudskiego do ludnosci. Odzew Pilsudskiego zacytowany przez Daviesa jest zaadresowany nie tylko do etnicznych Polakow, lecz do wszystkich mieszkancow terenow Rzeczpospolitej i terenow przylegajacych do Rzeczspospolitej. Celem Pilsudskiego bylo stworzenie wielonarodowej Polski. Bo tylko wielonarodowa Polska mogla byc silna Polska.
Sprawa Wilna.
Sptawa Wilna o tyle jest ciekawa, gdyz jest to rodzinne miasto Pilsudskiego. Ale nie tylko. Inny Polak, walczacy po stronie Sowietow, Feliks Dzierzynski tez byl blisko zwiazany z Wilnem. Sowietom zalezalo bardzo na Wilnie. Pilsudski koniecznie chcial wlaczyc Wilno do Rzeczpospolitej. Nie bylo to latwe. Bolszweiccy proletariusze litwescy i bialoruscy stworzyli wlasna Republike Socjalistyczna LitBiel. Nacjonalisci Litwescy darzyli do przejecia Wilna. Wilno wieloktornie w latach 1918-1920 zmienialo wladze. Davie wspomina, ze w tym okresie czasu przez Wilno przewinelo sie 8 roznych administracji. Sytuacja Wilna o tyle byla napieta ze w pazdziernika 1920, kiedy bylo jasne, ze bolszewicy zostali pokonani, nie byla jasna czy Wilno bedzie w ostatecznosci nalezec do Polski. Pilsudski musial dzialac dosc ostroznie. Alianci i Liga Narodow nie byla przychylna Pilsudskiemu i w zasadzie pojawialy sie glosy krytyczne w spawie przynaleznosci Wilna do Polski. W efekcie niesuordynacji generala Zelichowskiego, kroty wywolal tzw. Bunt Zelichowskiego, i zajal swoim odzdzialem wojska Wilno, udalo sie doprowadzic ostatecznie do opanaowania Wilna poprzez administracje Polska. Nastepnie wydarzenia w sferze politycznej i dyplomatycznej tak sie potoczyly, ze Wilno uznane zostalo sa polskie.
Wewnetrzna sytuacja w kraju
Sytuacja gospodarcza Polski byla katastrofalna. Przemysl byl dosc niewydolny. Zaklady niewyplacaly pensji robotnikom. Scena polityczna Drugiej Rzeczpospolitej byla dosc urozmaicona. W sejmie dzialalo wiele partii politycznych nie mogacych dojsc do porozumienia. Grozba inwazji sowieckiej doprowadzila do zgody narodowej. Moze za wyjatkiem obozu Narodowej Demokracji, ktora wycofala sie do Poznania i czekala na upadek wojsk Pilsudskiego. Dla mnie osobiscie niesamowita ciekawostka przytoczona przez Daviesa jest to, ze oboz Narodowo-Demokratyczny, ktory wycofal sie w efekcie inwazji sowietow na Polsce do Poznania, czekal az rzad Polski, na czele z Pilsudskim updanie w efekcie zdobycia Warszawy przez Sowietow, i zwroci sie z prosba o azyl do Poznaniakow, Narodowych Demokratow tam przebywajacych. Po zwyciestwie w roku 1920-1921 zycie w krajow zaczelo powracac do normy. Wiele problemow pozostalo, gospodarka byla niewydolna, ludzie nie mieli pracy. Sytuacja zaczela przerastac Pilsudskiego. Stad chyba postanowil wycofac sie z polityki, zdawajac sobie sprawe z tego, ze jest lepszym przywodca wojskowym, wojennynm, niz politkiem potrafiacym zarzadzac panstwem w czasach pokoju.
Kampania sowiecka roku 1920 jako mechanizm amajacy na celu rozsprzestrzenienie sie rewolucji bolszewickiej na Europe
Lenin wraz z obozem go otaczajacym nalezal do rewolucjonistow miedzynarodowych. W tym tez duchu sowieci wyruszyli na wojne z Polska. Polityka sowietow polegala na szerzeniu rewolucji miedzynarodowej. Porazka sowietow pokazala, ze zle oszacowali realiow w Polsce, w Europie. Robotnik, chlop w Polsce nie byl zapalonym rewolucjonista, nie chcial przylaczyc sie do rewolucji bolszewickiej, mimo, ze jego sytuacja nie byla zbyt dobra. Bolszewicy, Lenin nie docenil patriotyzmu polskiego, nie rozumial tego, ze narod polslki wiele ucierpial pod zabore rosyjskim i nikt w Polsce nie zamierzal przylaczac sie do bolszewikow, do ich rewolucji miedzynarodowej. DAvies przytacza sluszna uwage. Reperkusja porazki sowietow w wojnie polsko-bolszewickiej byla korekta wladzy w sowieckiej w ich polityce ekspansyjnej. Skryzadlo miedzynarodowe zostalo wyparte przez autorytarnych bolszewikow, takich jak Stalin ktorzy nie wierzyli w dobrowolna rewolucje innych narodow europejskich i zdawali sobie sprawe z tego, ze jedynie sila jest mozliwe wprowadzenie porzadku sowieckiego w innych krajach. Zreszta sytuacja na Ukrainie, wielki glod, jest tego najlepszym przykladem. Wprowadzanie sila porzadku bolszewickiego stalo sie glownym nurtem. Lenin slepo wierzyl, ze inwazja bolszewicka na Polsce bedzie iskra ktora spowoduje wielki wybuch rewolucyjny wsrod robotnikow i chlopow polskich.
Specyfika wojny. Rola nowinek (czolgi, samoloty, wozy pancerne). Blitzkrieg. Problemy z uzbrojeniem, zaopatrzeniem.
Davies w ksiazce poswieca tez troche miejsca na omowienie wojny z punktu widzenia czysto militarnego. Jazda konna odegrala na przyklad dosc wazna role w tej wojnie. Byla to bodajze ostania wojna w Europie gdzie jednostki kawalerii mialy znaczaca role w zwyciestwie. Obrazy starc kawaleryjnych byly ostanimi podczas tej wojny jakie Europa widziala w swojej historii. Wojna polsko-bolszewicka byla tez wojna gdzie testowano koncepcje blitzkriegu. Po stronie polskiej w skormny spoob, ale nie bez znaczenia, uzywano czolgow, opancerzonych wozow oraz samolotow. Niewielkie ilosci tego nowoczesnego uzbrojenia jak na tamte czasy w pewnym stopniu daly przewage militarna Polakom i na pewno w jakims stopniu przyczynily sie do zwyciestwa.
Pozycja Pilsudskiego jako niekwestionowanego wodza.
Zwyciestwo Polsi umocnilo pozycje Pilsudksiego. Jego pozycja jako wodza byla niekwestionowana. Jednak wycofal on sie z zycia politycznego. Reperkusja wojny polsko-sowieckiej, podkreslona pod kiniec ksiazki przez Daviesa bylo to, ze Pilsudski powrocil jako wodz narodu polskiego w 1926 roku podczas puczu majowego. Ciekawostka bylo to, ze wielu generalow, podlegajacych w czasie wojny polsko-bolszewickiej bezposrednio pod Pilsudskiego, walczylo podczas Puczu Majowego w 1926 po drugiej stronie barykady, przeciwko Pilsudskiemu. Natomiast, oficerowie srednioego szczebla, pulkownicy, ktorzy walczyli wojsku polskim podczas wojny polsko-bolszewickiej darzyla do puczu Majowego i zwerocila sie do Pilsudskiego o przywodctwo w puczu. To wlasnie dzieki oficerowie sredniego szczebla z lat 1919-1920 byli autorami sanacji i puczu majowego.