1915: Ο εθνικός διχασμός

by Γιώργος Θ. Μαυρογορδάτος

Αυτό το βιβλίο είναι αποτέλεσμα σαράντα ετών έρευνας, στοχασμού, συγγραφής και διδασκαλίας για τον Εθνικό Διχασμό. Επιδίωξή του είναι η κατανόηση, η εξήγηση, η ερμηνεία. Όχι η εξύμνηση, ούτε η καταγγελία. Αν δημιουργηθεί στον αναγνώστη η εντύπωση ότι το βιβλίο μεροληπτεί υπέρ του Ελευθερίου Βενιζέλου, αυτό προκύπτει από τα ίδια τα πράγματα, όχι από πρόθεση.

Αφού παρουσιαστούν τα κυριότερα γεγονότα από το 1909 έως και το 1922, ο Εθνικός Διχασμός ερμηνεύεται ως οιονεί θρησκευτικό "σχίσμα" χαρισματικής προέλευσης, ως κρίση στη διαδικασία εθνικής ολοκλήρωσης, ως ταξική σύγκρουση, αλλά και ως διαμάχη που απέκτησε τις διαστάσεις εμφυλίου πολέμου. Με την ερμηνεία μπορεί να διαφωνήσει κανείς. Όχι όμως με τα γεγονότα στα οποία βασίζεται.

Genres: History, Greece, Nonfiction

344 pages, Paperback

First published November 26, 2015

About the author

Ο Γιώργος Μαυρογορδάτος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1945. Σπούδασε πολιτικές και οικονομικές επιστήμες και νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, έκανε μεταπτυχιακό πολιτικής επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Purdue κι έλαβε το διδακτορικό του από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, στο Μπέρκλεϋ. Για το βιβλίο του Stillborn Republic. Social Conditions and Party Strategies in Greece, 1922-1936 (1983), τιμήθηκε το 1984 με το Woodrow Wilson Foundation Award, ανώτατη διάκριση της Αμερικανικής Εταιρείας Πολιτικής Επιστήμης. Έχει συμμετάσχει με άρθρα του σε πολλούς συλλογικούς τόμους. Έργα του είναι: Με το σπασμένο χέρι του Κοραή (1991), Εθνικός διχασμός και μαζική οργάνωση (1996), Μεταξύ Πιτυοκάμπτη και Προκρούστη (1998), Ομάδες πίεσης και δημοκρατία (2001).

Reviews

[Nikos Tsentemeidis · Rating 5 out of 5]

Πρόκειται για μια πληρέστατη μελέτη της ιστορικής περιόδου του Εθνικού Διχασμού, στην οποία ο Γιώργος Μαυρογορδάτος δεν αφήνει, θεωρώ, ούτε το παραμικρό περιθώριο μεροληψίας. Πέρα από τα ιστορικά γεγονότα, εξετάζεται ο διχασμός ως: «σχίσμα», «κρίση εθνικής ολοκλήρωσης», «ταξική σύγκρουση» και «εμφύλιος πόλεμος», που σημαίνει πως δεν αφήνει κενά.

Ολόκληρη η δεκαετία ’10 χρωματίζεται από την μεγάλη προσωπικότητα του Ελευθέριου Βενιζέλου. Είναι από τους μεγαλύτερους ηγέτες του ελληνικού κράτους από τη δημιουργία του. Παρ’ όλα αυτά ο Μαυρογορδάτος δεν παραλείπει τα μεγάλα λάθη του, τα οποία εν πολλοίς προέκυψαν από την έντονη και συνεχή κόντρα του με τον βασιλέα Κωνσταντίνο. Άφησε εποχή πραγματοποιώντας μεγάλες μεταρρυθμίσεις για την εποχή, όπως η αγροτική (διανομή εθνικών γαιών) αλλά και το κοινωνικό πρόσωπο στην υποδοχή των προσφύγων από την ανταλλαγή. Από την άλλη κούρασε το λαό με την αδιάλειπτη συμμετοχή στους πολέμους.

Το κεφάλαιο του Εθνικού διχασμού έληξε με την άδικη δίκη και εκτέλεση των «Έξι», παρόλο που έφεραν την ευθύνη της Μικρασιατικής καταστροφής και απώλειας εδαφών. Ιδιαίτερο σημείο του βιβλίου αποτελεί η στάση που κράτησαν οι αλλοεθνείς-αλλόθρησκοι πληθυσμοί της Μακεδονίας (Εβραίοι, μουσουλμάνοι, σλαβόφωνοι), μετά το 1913 (προσάρτηση στην Ελλάδα). Οι ίδιοι τους δεν ένιωσαν ποτέ μέλη του Ελληνικού έθνους και αντιμετώπισαν εχθρικά τον Βενιζέλο, ως εθνικιστή.
Σπουδαίο βιβλίο. Αξίζει να διαβαστεί από όλους.

[Manolis V · Rating 4 out of 5]

Μόνο με το Game of Thrones θα μπορούσε να παρομοιαστεί αυτή η απίστευτη εποχή για την Ελλάδα. Είναι τόσο πυκνά και βαρυσήμαντα τα ιστορικά γεγονότα της εποχής και τέτοιας πολυπλοκότητας η μεγάλη εικόνα των παγκόσμιων εξελίξεων που πλαισιώνουν τα καθ’ ημάς, που σου προκαλεί δέος η σκέψη και μόνο του βάρους που σήκωναν οι πολιτικοί τιτάνες της εποχής. Θέλει πολλά guts για να παίζεις σε τέτοια παιχνίδια. Με αυτό κατά νου πρέπει να κρίνουμε όταν ερχόμαστε, ετεροχρονισμένα, να αναλύσουμε και να ερμηνεύσουμε ιστορικά γεγονότα. Ένα μόνο θα πω: τεράστια, γιγαντιαία προσωπικότητα ο Βενιζέλος.
Όσον αφορά το βιβλίο, διαφωτιστικότατο και πολύ καλογραμμένο. Διαβάζεται εύκολα από κάποιον που έχει τις βασικές γνώσεις των γεγονότων της εποχής. Το βιβλίο περιλαμβάνει ουσιαστικά δύο μέρη. Στο πρώτο εξιστορούνται τα γεγονότα στην Ελλάδα της περιόδου 1909-1922, ενώ στο δεύτερο μέρος γίνεται μία ανάλυση του διχασμού, των αιτιών, των επιρροών και των επιπτώσεών του στην ελληνική κοινωνία από άποψη ταξική, κοινωνική και πολιτική. Για όσους από εμάς έχουμε ξεχάσει κάποια ονόματα ή μας διαφεύγει ο ρόλος και η στάση τους, υπάρχει κατατοπιστικό παράρτημα με βιογραφικά σημειώματα των κυριότερων προσώπων.
Αναμφισβήτητα το πιο ουσιώδες τμήμα του βιβλίου είναι το πρώτο κι αυτό όχι διότι η ανάλυση που ακολουθεί πάσχει ή υπολείπεται σε εμβάθυνση και εμβρίθεια, αλλά περισσότερο επειδή είναι εμφανής μία ετεροβαρής προσέγγιση των γεγονότων με λίγο παραπάνω κλίση προς τη σκοπιά των Φιλελευθέρων από ότι δικαιολογούν τα ίδια τα γεγονότα. (ΟΚ κι εγώ με το Βενιζέλο είμαι ωστόσο σε κάποιες περιπτώσεις η ανισορροπία είναι τόσο εμφανής που θα μπορούσε να πει κάποιος ότι παράγει ακριβώς τα αντίθετα αποτελέσματα).
Σε κάθε περίπτωση θα διαβάσω και το επόμενο βιβλίο του συγγραφέα, το «Μετά το 1922: Η παράταση του διχασμού».

[B. Faye · Rating 5 out of 5]

Εξαιρετικό βιβλίο που φωτίζει μία ντροπιαστική περίοδο της ιστορίας μας που δεν διδασκόμαστε στο σχολείο. Πολύ αντικειμενικό γεμάτο στοιχεία και χωρίς μεροληψίες. Αν κάπου φαίνεται πως υποστηρίζει μία πλευρά αυτό είναι μόνο εκ του αποτελέσματος. Το μόνο μειονέκτημα του είναι ότι ως πανεπιστημιακός ο Μαυρογορδάτος δεν παραθέτει και πολλές λεπτομέρειες σε γεγονότα που θεωρεί ήδη γνωστά π.χ παράδοση του Ρούπελ οπότε αναγκάστηκα να ανατρέξω σε άλλες πηγές για περισσότερες λεπτομέρειες
Εξετάζει τον Έθνικό διχασμό από όλες τις πλευρές κοινωνικές, πολιτικές , εθνικές κλπ κι έτσι κλείνοντας το βιβλίο έχεις μια πραγματικά ολοκληρωμένη εικόνα του θέματος. Συστήνεται ανεπιφύλακτα!

[Filio K · Rating 5 out of 5]

Μια ολοκληρωμένη μελέτη στην περίοδο του Εθνικού διχασμού που αναδεικνύεται μέσα από ένα ιδιαίτερο ερμηνευτικό σχήμα του Γ. Μαυρογορδάτου.

[Miltiadis Michalopoulos · Rating 5 out of 5]

Πρόκειται κυριολεκτικά για μια ανατομία του Εθνικού Διχασμού η οποία φέρει τη σφραγίδα του διεθνούς ακτινοβολίας καθηγητή Γιώργου Μαυρογορδάτου. Ο όρος "ανατομία" συνδέεται με την πολύπλευρη και διεισδυτική ανάλυση του φαινομένου του Διχασμού, την οποία επιχειρεί με εντυπωσιακή οξυδέρκεια ο συγγραφέας. Το βιβλίο διαιρείται σε πέντε, άνισα σε όγκο, κεφάλαια. Στο πρώτο και εκτενέστερο κεφάλαιο με τίτλο "Το χρονικό του Διχασμού", περιγράφονται τα γεγονότα από την επανάσταση στο Γουδί το 1909 μέχρι την Μικρασιατική καταστροφή και την εκτέλεση των έξι. Δεν πρόκειται φυσικά για ξηρή παράθεση γεγονότων αλλά για μια ζωντανή και αντικειμενική εξιστόρηση, όπου ο συγγαρφέας διατυπώνει με θάρρος τις απόψεις του χωρίς να χαρίζεται σε κανένα. Το σημειώνω αυτό επειδή ορισμένοι έχουν χαρακτηρίσει το βιβλίο ως "φιλοβενιζελικό", κατηγορώντας μάλιστα τον συγγραφέα για μονομέρεια στις κρίσεις του. Προφανώς δεν το έχουν διαβάσει. Ίσως πάλι να διάβασαν μόνο τον πρόλογο του βιβλίου και να ενοχλήθηκαν από την δήλωση του συγγραφέα ότι τα ίδια τα ιστορικά γεγονότα "μεροληπτούν" υπέρ του Βενιζέλου. Το βέβαιο πάντως είναι ότι ο αμερόληπτος αναγνώστης θα αναγνωρισει την αντικειμενικότητα και την επιστημονική μεθοδολογία του Μαυρογορδάτου ο οποίος όχι μόνο δεν συγκαλύπτει, αλλά τονίζει και στηλιτεύει τα σφάλματα και τις εμμονές του Βενιζέλου, όπως π.χ. την σχεδόν δουλική προσήλωσή του προς τους Συμμάχους (ιδίως στους Αγγλους),τις παρασκηνιακές του μηχανορραφίες, την παθιασμένη εμμονή του με την Σμύρνη και τον μεγαλοϊδεατισμό του. Στηλιτεύει επίσης και τα εγκλήματα της βενιζελικής παράταξης χωρίς να μασά τα λόγια του, όπως στην περίπτωση της σφαγής της Απειράνθου, την οποία περιγράφει με λεπτομέρειες. Το δεύτερο κεφάλαιο με τίτλο "ο Διχασμός ως Σχίσμα", είναι η εξέταση του Διχασμού υπό την μορφή θρησκευτικού σχίσματος την οποία δυστυχώς έλαβε στην εξέλιξή του. Αυτό οφειλόταν σε μεγάλο βαθμό στην χαρισματική μορφή του Βενιζέλου, τον οποίο οι οπαδοί του λάτρεψαν ως Μεσσία ενώ τον μίσησαν ως Δαιμονα οι εχθροί του, οι οποίοι προσκολλήθηκαν στον σαφώς μικρότερου αναστήματος βασιλιά Κωνσταντίνο. Στο τρίτο κεφάλαιο που εύστοχα τιτλοφορείται "ο Διχασμός ως κρίση εθνικής ολοκλήρωσης" εξετάζεται το φαινόμενο του Διχασμού σε τρεις μεγάλες κατηγορίες συγκρουσης: 1.Ανάμεσα στους ξένους (πρόσφυγες ή αλλοεθνείς) και στους γηγενείς, 2.Ανάμεσα στους Ορθόδοξους και μη, και 3.Ανάμεσα στους (εντελώς διαφορετικής κουλτούρας) κατοίκους των Νέων Χωρών και στους κατοίκους της Παλαιάς Ελλάδος, της "μικρής πλην τιμίας" Ελλάδος όπως κάποια στιγμή αυτοπροσδιορίστηκε.
Το τέταρτο κεφάλαιο με τίτλο "ο Διχασμός ως ταξική σύγκρουση" εξετάζει το ταξικό υπόβαθρο των δύο παρατάξεων: είναι εντυπωσιακό ότι παρά τα φιλεργατικά μέτρα του Βενιζέλου, η εργατική τάξη και οι μικροαστοί στήριξαν τον Κωνσταντίνο και το Παλάτι. Πολύ εύστοχες εδώ οι παρατηρήσεις του Μαυρογορδάτου.
Στο πέμπτο και τελευταίο κεφάλαιο, "Ο Διχασμός ως Εμφύλιος Πόλεμος" ο συγγραφέας διερευνά τις αιματηρές φάσεις της σύγκρουσης Βενιζελικών και Βασιλοφρόνων, και κάνει απολογισμό του αριθμού των θυμάτων της κάθε πλευράς. Σαφέστατα ο απολογισμός των θυμάτων είναι πολύ μεγαλύτερος για τους Βασιλόφρονες. Όπως όμως παρατηρεί ο συγγραφέας: Είναι ποτέ δυνατόν το "μαρτυρολόγιο" να καθαγιάσει τις ιδεολογικές θέσεις μιας παράταξης; Στην πραγματικότητα συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο: η προβολή των θυμάτων και των "μαρτύρων" φανερώνει την απουσία ιδεολογικών θέσεων. Η αναλογία με την Γαλλική Επανάσταση που κάνει ο συγγραφέας είναι πολύ διαφωτιστική: στις ιδεολογικές αρχές της Ελευθερίας και της Ισότητας που πρότασσαν οι επαναστάτες, οι αντίπαλοί τους αντέτασσαν (και αντιτάσσουν) τα θύματα της Τρομοκρατίας. Στα μεγάλα οράματα του Εκσυγχρονισμού και της Μεγάλης Ελλάδας του Βενιζέλου, οι μικρόψυχοι και κοντόφθαλμοι πολιτικοί του αντίπαλοι πρόβαλαν τους νεκρούς "μάρτυρές" τους και (υποκριτικά) την εξάντληση της πατρίδος από τους πολέμους. Όταν όμ��ς πέτυχαν να πάρουν την εξουσία αποκαλύφθηκαν: επέδειξαν την ίδια σκληρότητα προς τους αντιπάλους τους και διαχειρίστηκαν την Μεγάλη Ιδέα με τον χειρότερο δυνατό τρόπο. Από την άποψη αυτή ο Βενιζέλος, παρά τα μεγάλα του λάθη, στέκει πολύ ψηλότερα από τους εχθρούς του και παραμένει μια από τις μεγαλύτερες πολιτικές μορφές της ιστορίας μας.

Το βιβλίο περιλαμβάνει Παραρτημα με σύντομα βιογραφικά των βασικών πρωταγωνιστών της περιόδου.
Βασικό μειονέκτημα η έλλειψη Ευρετηρίου, η οποία καθιστά προβληματική την (απαραίτητη εξαιτίας του πλήθους των ονομάτων) αναδρομή στον αναγνώστη.

[Michael Kotsarinis · Rating 3 out of 5]

3.5/5

Ένα βιβλίο που επιχειρεί να ρίξει φως πάνω στον τόσο γνωστό μα συνάμα τόσο άγνωστο Εθνικό Διχασμό μεσούντος του Α' ΠΠ. Γεγονότα που συνέβησαν 100 χρόνια πριν εξακολουθούν ακόμα να διχάζουν ίσως λιγότερο αλλά και έχουν συμβάλλει αποφασιστικά στη διαμόρφωση της σημερινής πραγματικότητας. Και είναι τουλάχιστον ανησυχητικό ότι πολλές από τις διαπιστώσεις για το τότε ισχύουν και σήμερα.

Ένα βιβλίο τεκμηριωμένο στο μέγιστο βαθμό, που σε πολλά σημεία σε κάνει να ανατριχιάζεις για το πόσο ανεύθυνα και ωφελιμιστικά έχει κυβερνηθεί αυτή η χώρα...

Προϋποθέτει την προσοχή του αναγνώστη και μια γνώση της σχετικής ιστορίας και των βασικών πρωταγωνιστών της. Δυνατό σημείο του η πολύπλευρη ανάλυση και η επισήμανση των λαθών όλων των πλευρών. Θα επιθυμούσα και έναν επίλογο για να κλείνει πιο όμορφα.

[Γιάννης · Rating 2 out of 5]

Δεν δρέπει δάφνες αντικειμενικότητας ο συγγραφέας.
Παρόλα αυτά είναι μια συνοπτική μελέτη βενιζελογενούς ανάγνωσης της ιστορίας σε ένα πιο σύγχρονο πλαίσιο.

[Nikos · Rating 4 out of 5]

3.5!Πολύ καλό βιβλίο για την ιστορία του Εθνικού Διχασμού και για το πως αυτή επηρέασε την πορεία του ελληνικού κράτους.Επίσης,ο συγγραφέας εμβαθύνει στον όρο του Διχασμού και αναλύει τις επιπτώσεις στις κοινωνικές τάξεις αλλά και του λόγους για τους οποίους η εκάστοτε ομάδα διάλεξε πλευρά κατα την διάρκεια της σύγκρουσης.Δουλεμένο βιβλίο και οσο το δυνατόν αμερόληπτο,φοβερή δουλειά!

[Antonio Papadourakis · Rating 5 out of 5]

Εξαιρετικό ιστορικό βιβλίο, για μια από τις πιο κρίσιμες αλλά και μελανές περιόδους του νεοελληνικού κράτους. Η σύγκρουση ενός εκλεγμένου χαρισματικού πρωθυπουργού και ενός στενοκέφαλου και κοντόφθαλμου βασιλιά που οδήγησε στο διχασμό ενός ολόκληρου λαού και τελικά στο δράμα της απώλειας της ελληνικότητας των παραλίων της Ιωνίας. Ουσιαστικά πρόκειται για την πρώτη συνταγματική εκτροπή της δυναστείας.
Σχετικά σύντομο, αλλά άριστα τεκμηριωμένο, που ενώ εξετάζει τα ιστορικά γεγονότα αντικειμενικά, ψύχραιμα και σε βάθος, δεν διστάζει να πάρει θέση. Η μοναδική μου αντίρρηση αφορά στο ότι και ο Κων/νος Α! θεωρείται και αυτός χαρισματικός, ενώ αυτό δεν προκύπτει.
Σημαντικά στοιχεία που δεν ήξερα για εκείνη την περίοδο: α) η προσφορά της Κύπρου από τη Μεγάλη Βρετανία στην κυβέρνηση Ζαϊμη το 1916 με σκοπό να την ωθήσει να εγκαταλείψει την ουδετερότητα, ανεξάρτητα από την έκβαση του πολέμου, β) το γιατί οι Νέες Χώρες καταψήφισαν παντελώς την πολιτική Βενιζέλου την 1η Νοεμβρίου 1920! (γιατί οι πληθυσμοί των Νέων Χωρών δεν ήταν ελληνικοί.... η περιώνυμη 'Ελληνική' Μακεδονία έγινε ελληνική από του 'τουρκόσπορους' πρόσφυγες της Μικράς Ασίας, η δε Θεσσαλονίκη ήταν μια κοσμοπολίτικη πόλη όπου επικρατούσαν οι εβραίοι και οι οποίοι να ανήκουν στο Οθωμανικό κράτος παρά στο Ελληνικό.]
"Η ελληνική ουδετερότητα αποτελούσε ασφαλώς την επιλογή που συνέφερε περισσότερο τη Γερμανία (και τους συμμάχους της). Ενδεχόμενη συμμαχία με την Ελλάδα θα επιβάρυνε το Βερολίνο με το δυσβάστακτο βάρος του χερσαίου εφοδιασμού της χώρας και με τον εφιάλτη της αέναης και ατελέσφορης διαιτησίας μεταξύ της Ελλάδας και των άλλων συμμάχων."
"Όπως είναι γνωστό, η οικονομική ακμή της Σμύρνης -και κατ' επέκταση η οικονομική και πνευματική άνθηση του Ελληνισμού εκεί- πήγασε από τη σημασία που απέκτησε η πόλη ως το κύριο λιμάνι για το εξωτερικό εμπόριο της Μικράς Ασίας. Αν όμως νέα κρατικά σύνορα είχαν αποκόψει τη Σμύρνη από την ευρύτερη μικρασιατική ενδοχώρα της, η πόλη θα είχε αναπόφευκτα μαραζώσει ως οικονομικό κέντρο.... αν ο Βενιζέλος δεν είχε τυφλωθεί από την απατηλή λάμψη της Σμύρνης, στη θέση της θα είχε τεθεί εγκαίρως άλλος πρωταρχικός στόχος (ή συνδυασμός στόχων)¨Ανατολική Θράκη (με ή χωρίς την Κωνσταντινούπολη), Βόρεια Ήπειρος, Δωδεκάνησα ή και Κύπρος."
"Η Αντιβενιζελική ηγεσία χειρίστηκε το Μικρασιατικό ζήτημα σαν να μην υπήρχε άλλη επιλογή από τη συνέχιση και την κλιμάκωση της εκστρατείας. Παγιδεύτηκαν έτσι σε ένα αλυτρωτικό εγχείρημα που τους ήταν ξένο."
"Ως πράξεις σκοπιμότητας, η δίκη και οι εκτελέσεις ασφαλώς πέτυχαν θετικό και άμεσο αποτέλεσμα. Συντάραξαν όλους σε τέτοιο βαθμό ώστε εκτόνωσαν μονομιάς την αναταραχή στο λαό και προπαντός στον στρατό, αποτρέποντας χειρότερα και επιτρέποντας την άμεση ανασυγκρότηση αξιόμαχης στρατιάς στον Έβρο..... το έγκλημα της εσχάτης προδοσίας μόνο 'εκ προθέσεως' μπορεί να διαπραχθεί. Αλλά πρόθεση των κατηγορουμένων δεν αποδείχθηκε ούτε μπορούσε ποτέ να αποδειχθεί.... στην ουσία, οι κατηγορούμενοι ήσαν υπόλογοι για ανεπανόρθωτη βλάβη ('προδοσία') των εθνικών συμφερόντων όχι 'εκ προθέσεως', αλλά από βαρύτατη και ασυγχώρητη ('ασύγγωνστη') αμέλεια και ανευθυνότητα."
"Χάρη στη δίκη και την εκτέλεση των Έξι, οι Έλληνες στρατιωτικοί ως σύνολο κατάφεραν να αποτινάξουν ουσιαστικά την ευθύνη της συντριπτικής ήττας και να την επιρρίψουν ουσιαστικά στους πολιτικούς....Αυτή η συγκάλυψη των καθαρά στρατιωτικών ευθυνών παραμένει μέχρι σήμερα η κρυμμένη αλλά και απεχθέστερη όψη της υπόθεσης."
"Οι νικηφόροι Βαλκανικοί πόλεμοι δημιούργησαν μια εντελώς νέα κατάσταση, που συμπυκνώνεται σε τρεις ιστορικές προκλήσεις για το ελληνικό κράτος και τον ελληνικό εθνικισμό. Πρώτη ιστορική πρόκληση: η αφομοίωση των Νέων Χωρών. Δεύτερη ιστορική πρόκληση: η ίδια η 'ατελής' ελληνικότητα των Νέων Χωρών, που αποτελεί και το πιο ανυπέρβλητο άμεσο εμπόδιο για την αφομοίωση τους. Τρίτη ιστορική πρόκληση, που συγκεκριμενοποιείται με την έκρηξη του Α' Παγκόσμιου Πολέμου: η διαφύλαξη των κεκτημένων και η συνέχιση της εθνικής ολοκλήρωσης."
"Στην 'Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών', ο Αντιβενιζελισμός θα αντιτάξει απερίφραστα την 'μικράν, αλλά έντιμον Ελλάδα'."
"Σε έναν εμφύλιο πόλεμο, η πλευρά που αισθάνεται ιστορικά δικαιωμένη επικαλείται περισσότερο τα οράματα ή τα επιτεύγματα της παρά τις θυσίες όσων αγωνίστηκαν γι' αυτά. Με άλλα λόγια, έχει λιγότερη ανάγκη μαρτύρων."

[Sophia · Rating 3 out of 5]

B.R.A.CE. 2017 ένα βιβλίο που βασίζεται σε μια αληθινή ιστορία

Επέλεξα να διαβάσω αυτό το βιβλίο γιατί ήθελα να μάθω ένα κομμάτι της Ελληνικής Ιστορίας που δεν είχα την ευκαιρία να μάθω στα σχολικά μου χρόνια. Έμαθα όντως αρκετά πράγματα και συμπλήρωσα κενά. Αλλά κατάλαβα επίσης ότι το βιβλίο αυτό δεν απευθύνεται σε άτομα σαν και μένα που θέλουν απλά να μάθουν. Κατά την διάρκεια της ανάγνωσης μου ερχόταν στο μυαλό η καταπίεση που ένιωθα όταν διάβαζα την Ιστορία της Δ' δέσμης. Δεν είναι ευχάριστο συναίσθημα να έχεις, ενώ διαβάζεις κάτι που έχεις επιλέξει.
Είναι υπέροχο έργο και το μόνο που θα ήθελα ήταν, εάν δυνατόν, να είχε γραφτεί με πιο απλό τρόπο. Όχι σαν βιβλίο πανεπιστημιακής σχολής αλλά απευθυνόμενο σε κάθε αναγνώστη.

[Maximos Nikiforakis · Rating 4 out of 5]

Θεωρώ ότι ο συγγραφέας μεροληπτεί εμφανώς υπέρ του Βενιζελισμού. Παραθέτει όμως πολύ σημαντικά κομμάτια ιστορίας τα οποία σήμερα δεν αποτελούν κοινή γνώση και ενδεχομένως να στιγματίζουν ακόμη τις όποιες ταξικές-πολιτικές διαφορές ή διχασμούς ευρύτερης κοινωνικής φύσεως. Διαβαίνοντας τα έτη από το κίνημα στο Γουδί (1909) έως και την Μικρασιατική Καταστροφ�� (1922) το βιβλίο θίγει ένα τμήμα ιστορίας της Ελλάδας που ίσως επιλέγουμε να αγνοούμε λόγω της εκδήλωσης τότε, ενός αμφίδρομου πρωτογενούς μίσους εντός του νεοπαγούς έθνους. Ως εκ τούτου, το έργο συνολικά είναι ενδιαφέρον και διαφωτιστικό.

[Denise · Rating 5 out of 5]

I think It was an excellent Book, Other People who have read this have posted more intelligent and better comments. I would like to recommend It because It really enlightens a very Important Part of our History. It made me Understand Many things about the way we greeks Act politically and it explained some of the tales one hears When People Talk about the past. It also Shows how complicated the Whole Situation was at the beginning of the Century in the really Young Greek kingdom/democracy. I wish more Academics like Μαυρογορδάτος or Γλύκατζη-Αρβελέρ would publish such informative and linguistically well groomed Books. You definitely can‘t know enough of your History and what we were taught was too Little!

[Laocoön · Rating 4 out of 5]

Αξιόλογο, όμως μεγάλη η μεροληψία του υπέρ του Βενιζέλου. Άλλα βιβλία (πχ του Μαζη για τον Δραγούμη) έχουν την αντίθετη οπτική.
Σημαντικό σαν αφορμή στοχασμού για τον εμφύλιο και εθνικό διχασμό που ξεκίνησε το 1912 κι ακόμη δε λέει να σταματήσει

[Mimi Danou · Rating 4 out of 5]

Γεγονότα αποκαλυπτικά για την ένταση και διάρκεια του εθνικού διχασμού
Ονόματα συνδυάστηκαν με απόψεις διαφορετικές από αυτές που νόμιζα και μου αποκάλυψαν πτυχές της ιστορίας μεγάλου ενδιαφέροντος και είδα πιο βαθειά ειδικά την θέση των προσφύγων σε πολλά θέματα

[Κρίτων Γρηγοράκης · Rating 5 out of 5]

Εξαιρετικό βιβλίο από έναν εξαιρετικό ιστορικό. Εξηγεί και ερμηνεύει με όρους κοινωνικούς, οικονομικούς, ταξικούς, ιστορικό-γεωγραφικούς, γιατί τη δεύτερη δεκαετία του 20 αιώνα οδηγήθηκαν οι Έλληνες σε διχασμό (βενιζελικοί-αντιβενιζελικοί) και τις επιπτώσεις στη διαδικασία της εθνικής ολοκλήρωσης.

[Tsoxos · Rating 3 out of 5]

3,5⭐️ Παρά την αξία λόγου έρευνα που έχει εμφανέστατα εκπονηθεί για την συγγραφή του βιβλίου, ο συγγραφέας ατυχέστατα υποστηρίζει ότι « Αν δημιουργηθεί στον ανάγνωση η εντύπωση ότι το βιβλίο μεροληπτεί υπέρ του Ελευθερίου Βενιζέλου, αυτό προκύπτει από τα ίδια τα πράγματα, όχι από πρόθεση». Υπονοεί δηλαδή ότι τα «γεγονότα» τα οποία ο ίδιος έχει προσεκτικά επιλέξει να συμπεριλάβει στο βιβλίο του, προς κατασκευήν ενός αφηγήματος, είναι οντολογικά ανεξάρτητα και ο ίδιος έτυχε απλά να τα συμπεριλάβει στη δουλειά του.

[Vassilis Xanthakis · Rating 4 out of 5]

Πρόκειται για μία σε βάθος ανάλυση αφενός των γεγονότων που οδήγησαν στον εθνικό διχασμό του 1915 και το Κίνημα της Εθνικής Αμύνης, αφετέρου της ανθρωπογεωγραφίας των Ελλήνων που ακολούθησαν τον Βενιζέλο και αυτών που συνασπίστηκαν απέναντι του. Υπάρχει όντως μία φιλοβενιζελική χροιά από τον συγγραφέα, πλην όμως δικαιολογείται από τα στοιχεία που παρατίθενται. Φαίνεται πως ο κ. Μαυρογορδάτος έχει εντρυφήσει επί χρόνια στο συγκεκριμένο κομμάτι της ελληνικής ιστορίας πάντως.

[Themistoklis Sardis · Rating 4 out of 5]

Εξαιρετικό ιστορικό βιβλίο το οποίο δεν μένει σε απλή παράθεστη των γεγονότων, αλλά στο δεύτερο μέρος προχωράει σε ανάλυση από διαφορετικές σκοπιές.

Κάπως έτσι έπρεπε να είναι τα βιβλία ιστορίας στην δευτεροβάθμια.

[Pinko Palest · Rating 2 out of 5]

λυσσαλέα φιλοβενιζελικό, σε βαθμό που χάνει το μέτρο. Το Stillborn Republic και οι Επίστρατοι του ίδιου είναι πολύ καλύτερα

[Nomzamo Kathy · Rating 3 out of 5]

Το συγκεκριμενο πολυδιαφημισμενο βιβλιο, σιγουρα ειναι καλογραμμενο, αλλα απο εκει και περα, εν ετει 2015(που εκδοθηκε) δεν εχει να προσθεσει ΑΠΟΛΥΤΩΣ ΤΙΠΟΤΑ στις γνωσεις μας περι Εθνικου Διχασμου, διοτι πολυ απλα δεν εχουν ερθει στο φως νεα στοιχεια για εκεινη την περιοδο(και κατα πασα πιθανοτητα, ουτε προκειται να ερθουν)!Προκειται απλως για μια επαναληψη γνωστων φιλοβενιζελικων θεσεων με μια επικαλυψη αντικειμενικοτητας, χρησιμοποιωντας φτωχη βιβλιογραφια και προσπερνοντας κρισιμα γεγονοτα, οπως οι εγγυησεις που εδωσε η Γερμανια στον Κωνσταντινο τον Σεπτεμβριο του 1915! Σιγουρα δεν προκειται για το "πληρεστερο και επιστημονικοτερο βιβλιο για εκεινη την περιοδο" οπως ειπωθηκε καπου!! Τα πληρεστερα βιβλια για εκεινη την περιοδο, ειναι τα "Greece And The Great Powers 1914-1917"(δυστυχως μονο στα αγγλικα) και "Η Ελλαδα στον Πρωτο Παγκοσμιο Πολεμο 1917-1918" του τροτσκιστη Γ.Β Λεονταριτη, ο οποιος ειχε προσβαση σε αρχεια που ο Μαυρογορδατος ουτε στον υπνο του δεν εχει δει(αδημοσιευτα διπλωματικα αρχεια Γερμανιας και Ελλαδας, αδημοσιευτα κυβερνητικα αρχεια Βρετανιας και ΟΛΑ τα δημοσιευμενα διπλωματικα αρχεια των υπολοιπων εμπλεκομενων στον Πολεμο χωρων). Οσο για τις δηλωσεις του συγγραφεα οτι αν καπου μεροληπτει υπερ του Βενιζελου ειναι διοτι μεροληπτουν υπερ αυτου τα γεγονοτα, εχω να πω οτι πολυ απλα, σε αρκετα σημεια κανει επιλεκτικη χρηση γεγονοτων και στοιχειων(ειδικα μαλιστα οταν για να αποδειξει τα λεγομενα του, ταχα επικαλειται τα γραπτα των φιλοβασιλικων Στρειτ και Μεταξα, τα οποια ομως οσοι τα εχουν διαβασει γνωριζουν οτι δεν υπαρχει κατι το μεμπτο σε αυτα)...Οπωσδηποτε για τον Διχασμο ευθυνονται και οι δυο παραταξεις, αλλα υπαρχουν σημαντικα γεγονοτα που αποφευγουν να μελετησουν συστηματικα και να σχολιασουν ερευνητες με την οπτικη του Μαυρογορδατου...

[Petros Bellis · Rating 5 out of 5]

Προτείνεται ανεπιφύλακτα. Μια αντικειμένικη ματιά - καταγραφή στα γεγονότα της περιόδου. Δεν πρόκειται για βιβλίο αγιογραφίας. Δεν θα διαβάσετε μεροληπτικά κείμενα, τα γεγονότα, οι λόγοι, τα γραπτά, οι εφημερίδες μιλούν από μόνα τους για το τι συνέβη.

Αποτυπώνονται πολλές λεπτομέρειες και αλήθειες μέσω πηγών και μαρτυριών χωρίς να φαίνεται η προτίμηση του συγγραφέα σε Βενιζέλο ή Βασιλιά.

Έμαθα πάρα πολλά για τον Εθνικό διχασμό από το συγκεκριμένο βιβλίο, για μια περίοδο όπου φτάνει μέχρι σήμερα, με τα γνωστά Αριστερά - Δεξιά και Μνημόνιο - Αντιμνημόνιο.

[Nickolas B. · Rating 5 out of 5]

Εξαιρετική ανάλυση και παρουσίαση μιας σκοτεινής εποχής για τη χώρα μας.
Είναι κάτι παραπάνω από βέβαιο πως μπορεί ο Βενιζέλος να μην είχε σε όλα δίκιο και να φάνηκε εξαιρετικά διχαστικός σε ορισμένες φάσεις, αλλά σίγουρα την τότε εποχή ήταν ο μόνος με πολιτική πρόταση απέναντι σε λαϊκιστές, "ρομαντικούς" και κυρίως σε αυτούς που δεν πίστεψαν ποτέ στις πραγματικές αλλαγές.
Κ συγγραφέας / καθηγητής δε μεροληπτεί υπέρ του Βενιζέλου. Όσοι δεν το κατάλαβαν, πρέπει να ξαναδιαβάσουν αυτό το βιβλίο αλλά και τη νεότερη Ιστορία μας, άμεσα.

[Mike · Rating 3 out of 5]

Το βιβλίο είναι αρκετά κουραστικό στο πρώτο μέρος καθώς παραθέτει συνεχώς ημερομηνίες και γεγονότα και μη βοηθώντας να ακολουθήσεις την μεγάλη εικόνα. Το δεύτερο τμήμα αντίθετα σε βοηθάει να ακολουθήσεις την μεγάλη εικόνα και είναι σίγουρα μια εντελώς διαφορετική προσέγγιση που τουλάχιστον εγώ δεν είχα ξαναδεί. Αξίζει να διαβαστεί από όσους ενδιαφέρονται αλλά προυποθέτει να έχεις τις βασικές γνώσεις για τα ιστορικά γεγονότα της περιόδου καθώς και λιγο νωρίτερα.

[George · Rating 5 out of 5]

Πρόκειται για εξαιρετικό βιβλίο, ένα πόνημα που προήλθε από σκληρή δουλειά και μελέτη του συγγραφέα του που διήρκεσε για μερικές δεκαετίες!!! Δεν νομίζω ότι υπάρχει καλύτερο βιβλίο για τον εθνικό διχασμό των Ελλήνων που ξεκίνησε το 1915, οδήγησε στην Μικρασιατική Καταστροφή και, δυστυχώς, έστω και με διαφορετική μορφή, εξακολουθεί να απασχολεί τον ελληνισμό μέχρι και στις μέρες μας...

[Lila Dimaki · Rating 5 out of 5]

"η ιστορία είναι αυτή που είναι και όχι αυτή που θα θέλαμε να είναι".Ένα ιστορικό βιβλίο που δεν μεροληπτεί υπέρ του Βενιζέλου και μεγαλύτερη απόδειξη για αυτό είναι η δικαίωση των πολιτικών του επιλογών και κυβερνητικών του αποφάσεων.

[Konstantinos · Rating 4 out of 5]

πολυ ενδιαφερουσα εξιστορηση των γεγονοτων, οχι ακριβως ισομερισμενη για τα 2 στρατοπεδα, παρ᾽όλα αυτα ευκολοδιάβαστη και με σημαντικά στατιστικά στοιχεία. Αξίζει να διαβαστεί από κάποιον που θελει να μάθει ελληνική ιστορία καλύτερα από ότι με τα σχολικά βιβλία.

[ΜιΡο · Rating 5 out of 5]

Εξαιρετικο και πληρες για την περιοδο 1909 - 1922. Σιγουρα χρειαζεται δευτερη αναγνωση για οσους δεν ειναι γνωστες αυτης της περιοδου της ιστοριας αλλα ειναι εξαιρετικο για να μυηθει καποιος στον Βενιζελισμο και τον Αντιβενιζελισμο καθως και να αντιληφθει ολο το κοινωνικοπολιτικο υποβαθρο.

[Thanos · Rating 5 out of 5]

Ένα απαραίτητο βιβλίο, γιατί τώρα τελευταία πάμε να ξεχάσουμε την ιστορική αλήθεια για τον μέγιστο Βενιζέλο, και τον αριβιστικό ρόλο του στέμματος.

[Giorgos Pappas · Rating 4 out of 5]

Συνολικά πολύ ενδιαφέρον βιβλίο με πολύπλευρες αναγνώσεις των γεγονότων. Θα προτιμούσα η αρχική εξιστόρηση πάντως να μην περιοριζόταν στις πολιτικές εξελίξεις

[Sailaway · Rating 4 out of 5]

very good. recommended.