Genosida Banda: Kejahatan Kemanusiaan Jan Pieterszoon Coen

by Marjolein van Pagee, Francisca Pattipilohy (Foreword), Achmad Sunjayadi (Translator)

Perampasan pala oleh orang Belanda memiliki sejarah berdarah yang terkait kuat dengan tindakan kekerasan Jan Pieterszoon Coen. Buku ini akan memberikan wawasan tentang bagaimana Coen berhasil mengamankan monopoli perdagangan pala atas nama VOC dengan membunuh sebagian penduduk asli Banda pada tahun 1621, lalu mengusir dan memperbudak sisanya.

Kini di tempat kelahirannya, Hoorn, Coen masih dipuja lewat patung yang berdiri megah. Apakah arti tindakan Coen di Banda bagi sejarah Belanda dan posisinya di dunia? Apakah itu aib pada catatan sejarah yang tidak bernoda? Sebuah pengecualian? Atau apakah itu hal yang normal pada masanya? Itulah pertanyaan-pertanyaan yang dibahas dalam buku ini.

Genres: History, Nonfiction

210 pages, Paperback

First published April 20, 2021

About the author

Marjolein van Pagee (1987) is historicus, fotograaf en auteur van opiniestukken en artikelen voor onder andere de Jakarta Post. Van 2006 tot 2009 deed ze een Bachelor Fotografie aan de Akademie voor Kunst en Vormgeving St. Joost in Breda en van 2016 tot 2018 volgde ze een Master Koloniale en Wereldgeschiedenis aan de Universiteit Leiden. Van Pagee reist sinds 2010 regelmatig naar Indonesië, deed met name historisch onderzoek op Oost-Java en Madura en woonde in 2014 een half jaar in Surabaya. In 2016 richtte ze het online platform Histori Bersama op.

Reviews

[Erik Snel · Rating 3 out of 5]

Voor toneelwerk gelezen. Het wordt toch gaandeweg wel steeds belachlijker dat we Coen ooit hebben beloond met standbeelden en eerbetoon, terwijl hij volkerenmoord pleegde. Pagee toont aan dat hij niet alleen stond en dat overheden geen afstand nemen van zijn verdiensten. Misschien kan dat ook niet omdat we ons verrijkt hebben met de goederen die de VOC heeft geroofd. Ze ontdekt dat het gebied in niets overeenkomt met hoe het in de geschiedenisboekjes werd voorgesteld (als de boekjes al iets wilden vermelden over Banda) De eilanden kenden een rijke handelsgeschiedenis en een vreedzame, diverse bevolking. Pagee toont ook aan dat er nog nakomelingen leven van de Banda-eilanden en dat zij het verhaal levend zullen houden. Schaamte-lectuur en in die zin niet wervend, maar willen we ooit minder halfbakken met onze zwarte bladzijden om leren gaan zullen en we toch de misdaden onder ogen moeten zien.

[Victor · Rating 4 out of 5]

Broodnodige tegenhanger in de historiografie omtrent Jan Pieterszoon Coen en het Nederlands kolonialisme. Ik hou van de activistische ondertoon die historische én hedendaagse hypocrisie blootlegt. Verplicht lesmateriaal op de lagere en middelbare school!

[Hannah de Laat · Rating 5 out of 5]

Ouch zo pijnlijk dat ik echt niks van deze periode afweet!! Heel belangrijk om wel dit soort boeken te lezen over de koloniale geschiedenis zeker nu ik in Indonesië ben. Het boek zelf is heel duidelijk geschreven en leest heel makkelijk.

[Jacko · Rating 4 out of 5]

Indrukwekkend boek, geen historisch verhaal om trots op te zijn, maar ik ben blij dat ik het heb gelezen.

[Alexandra Aalst · Rating 1 out of 5]

Now, if only Indonesian historians would be as passionate and open about discussing their Military genocides and religious jihadist violences.
No double standards pls.

[Klaas Bisschop · Rating 2 out of 5]

Marjolein Pagee heeft een warrig boek geschreven.
Aan de ene kant beschuldigt zij Jan Pieterszoon Coen van het uitmoorden van een hele bevolkingsgroep (en noemt dat genocide – waarover straks meer). Maar uiteindelijk stelt zij triomfantelijk vast dat Coen niet in zijn opzet geslaagd is.
Dan beschrijft zij wat er op en rond de Banda eilanden gebeurd is maar laat daarbij delen van het verhaal weg, terwijl zij andere schrijvers verwijt selectief te zijn in het presenteren van de feiten. Zo schrijft zij op verontwaardigde toon over door de VOC tot slaaf gemaakte Bandanezen zonder te vertellen dat de Bandanezen zelf op hun nootmuskaatkwekerijen met slaven werkten.
Daarnaast gebruikt zij regelmatig drogredeneringen om haar morele gelijk te halen. Zoals: ‘(…) als wordt verondersteld dat tegenwoordig andere normen gelden dan in die tijd, dan gaat men ervan uit dat genocide toen rechtmatig was.’ Dat is natuurlijk niet zo. Om twee redenen. Als er andere normen veronderstelt worden betekent dat niet automatisch dat er helemaal geen normen waren en alles maar kon, zoals genocide. En het begrip genocide is pas sinds 1948 een juridisch begrip, alleen daarom al kan het niet 400 jaar geleden al rechtmatig of onrechtmatig geweest zijn.
Zij betoogt dat de massamoord op Banda een resultaat is van het beleid van de VOC, wat volgens mij klopt, maar stelt tegelijkertijd de persoon Coen volledig verantwoordelijk.

Gelukkig corrigeert ze wel het aantal van 15.000 slachtoffers die veelal genoemd worden door anti-Coen-activisten. Zij leidt af dat het totaal aantal inwoners van de Banda eilanden niet hoger kan zijn geweest dan 10.000. Historicus Jur van Goor komt in zijn boek over J.P.Coen tot 4.600 doden. Op de eilanden Roen, Ai en Neira werden 2.000 mensen gespaard. Bovendien spreekt Pagee zelf - op blz. 27 – over 1.700 Bandanezen die zich tijdig in veiligheid hadden gesteld. Deze kwantificering is ook in het kader van het begrip genocide.
Want wat is genocide? Genocide zijn handelingen met de bedoeling een groep te vernietigen. Een groep wordt dan gekenmerkt door bijvoorbeeld etniciteit, godsdienst of nationaliteit. Handelingen kunnen zijn: doden, opleggen van levensvoorwaarden gericht op vernietiging, maatregelen om geboorten te voorkomen. Daarbij onderscheidt men verschillende fasen, waar onder: classificatie, dehumanisatie, voorbereiding, vernietiging en, last but not least, ontkenning.

Maar noch de VOC noch Coen heeft moeite gedaan om de gevolgen van zijn verovering te verbloemen. Sterker, Coen doet er zelf verslag van, compleet met aantallen slachtoffers.
Hij was ook niet uit op hun vernietiging. Zo achtte Coen zichzelf, als overwinnaar van een in zijn ogen rechtvaardige oorlog, gerechtigd de bevolking een nieuwe woonplaats aan te wijzen. Om te voorkomen dat de Bandanezen zich weer zouden verzetten moesten zij in nieuwe nederzettingen aan de kust gaan wonen, waar het gemakkelijker was hen in de gaten te houden. Het plan liep op niets uit maar toont een opstelling die niet past bij een vooropgezet plant tot vernietiging. Toch claimt Pagee ‘(…) de genocide op de Bandanezen (…) gaat ook om het vernietigen van de cultuur, de geschiedenis, de identiteit. Ook al is dat mislukt, de intentie was daar.’

Coen was geen lieverdje, dat is algemeen bekend. Maar als je zo’n boude stelling poneert op het omslag van je boek - De genocide van Jan Pieterszoon Coen - moet je een heldere positie innemen. Het rommelige schakelen tussen zuinig presenteren van halve feiten en groots uitpakken met morele verontwaardiging, gelardeerd met sympathie die je hebt voor de nazaten van de overlevenden levert geen overtuigend boek op.

[Ricky · Rating 5 out of 5]

Een boek dat een pijnlijk stuk Nederlandse geschiedenis vertelt. Ontzettend belangrijk boek, aangezien de gemiddelde Nederlander dit niet meekrijgt in het Nederlandse onderwijs. Het boek beschrijft erg goed hoe de VOC verdeel & heers toepaste om over Indonesiërs te heersen.

[Camille Schenkenberg · Rating 2 out of 5]

Een broodnodig, doch zeer matig boek.

Met 'Banda: De genocide van Jan Pieterszoon Coen' schrijft van Pagee over een van de geweldadigste momenten uit de geschiedenis van de VOC. Zij draagt hier bij aan de bewustwording rond de onderbelichte rol van de Compagnie als coloniale machthebber. Waar veel historici tot voor kort het woord 'genocide' voor de verovering van Banda mijdden siert het haar dat ze hier niet voor terugdeinst.

Tot zover de positieve punten.

Voor de lezer die zich verder in de geschiedenis Banda heeft verdiept is het overduidelijk dat van Pagee niet bekend is met een aantal cruciale bronnen. Zo zijn Valentijn's en van Dam's afwezig, terwijl beiden toch vrij belangrijke informatie over Banda bevatten. Daarbovenop zitten er een aantal slordige fouten door het boek heen. Het genoemde aantal van '1655 manschappen' onder VOC-vlag tijdens de verovering van Banda Besar mist bijvoorbeeld de aziatische troepen en de soldaten binnen de forten op Banda. Meest problematisch zijn de vrij bizarre beweringen rond de Ulilima en Ulisiwa. Van Pagee suggereert tegen min of meer al de bestaande primaire bronnen in dat deze nauwelijks relevantie voor Banda hadden; ook de door haar aangewezen oorsprong van de Siwa/Lima tweedeling klopt van geen kant.

Verder komt de nasleep van de genocide niet of nauwelijks aan bod. Coen en zijn rechterhand op Banda gouverneur Sonck richtten en slavensamenleving op om de nootmuskaat te oogsten door de eilanden op te delen in zogenaamde 'perken'. Dit stelsel bleef tot de afschaffing van de slavernij in stand. Met name de tot slaaf gemaakte bevolking had benoemd mogen worden. Bandanezen vormden hiervan een belangrijk deel, en droegen zo bij aan aan de stichting van een creoolse Bandanese identiteit. "The bulk of the contemporary population today declares itself to be meaningfully Bandanese", aldus historicus Phillip Winn. Dat haal je er bij dit boek niet uit.

In 1622 liet gouverneur Sonck bovendien alle 160 vrije mannen van Run executeren na een schijnproces, en werdt de rest van de bevolking (evenals die van Rozengain) gedeporteerd naar de andere Banda-eilanden. Hiermee werdt ook dit eiland ontvolkt. Voor een boek over volkerenmoord toch wel een cruciaal detail lijkt mij. Tenslotte krijgen de consequenties van de genocide voor de VOC-handelspolitiek in de Molukken nauwelijks aandacht. Om het kruidnagelmonopolie te bemachtigen gebruikte de Compagnie stelselmatig uithongering, ontvolking en massaal geweld. De link met Banda had zeker beter gelegd kunnen worden.

Voor wie naar een beter boek over de geschiedenis van de vroege VOC in de Molukken op zoek is kan ik Amboina, 1623: Fear and Conspiracy on the Edge of Empire van Adam Clulow aanbevelen. Clulow schrijft in een zeer vlotte stijl over de zogenaamde 'Ambonse Moord', maar ook Banda komt hier aan bod—en dit zonder slordigheidsfouten te maken.

[Kabaal van Napels · Rating 4 out of 5]

A passionate call to re-think our past

“Banda: de genocide van Jan Pieterszoon Coen” by Marjolein Van Pagee is the story of Coen’s actions on behalf of the Dutch East India Company (VOC) on Banda, a group of spice-rich islands in the Indonesian Archipelago. In the 17th century, Banda was one of the few places where nutmeg grew, a highly desirable spice for Europeans. To get access to spice the VOC had a policy of monopolising the trade and transport. As this always came at the expense of other European competitors and local merchants, (the threat of) violence was part and parcel of securing this monopoly. In the case of Banda, violence escalated in 1621 with the killing of Bandanese leaders, the fleeing of local people to the mountains or other islands and the destruction of the island society. Few survived. In its place the VOC established plantations populated with enslaved people. Coen played an instrumental role in this shameful story.

Already controversial in his time, Van Pagee observes that it remains difficult to study Coen, his actions and the results in a non-judgemental way. The debate about his legacy rages on to this day, especially in the context of what to do with statues and other symbols commemorating these “national heroes”. The author is unapologetic in her views that the removal of statues is not the end-goal here, but that we need to overhaul the way we view our colonial past. Colonialism is immoral because it is the illegal occupation of somebody else’s land; violence was an integral part of that system, and we are still involved in attempts to monopolise trade through Dutch companies. In summary, “Banda” is van Pagee’s J’accuse: a passionate call to acknowledge that the “glorious” Dutch history has a dark secret at its heart. I liked it.

My only criticism would be that there is very little mentioning of the intense competition for spices between the various European powers in general or the role of the English at the island of Run more specifically. For more information on that and an English view of the events on Banda, I can recommend “Nathaniel's Nutmeg: Or the True and Incredible Adventures of the Spice Trader Who Changed the Course of History” by Giles Milton.

Although the book makes for uncomfortable reading at times, I found the arguments convincing. As a result, it has triggered a lot of (re-) thinking and increased my empathy for the arguments against celebrating some of the national figures. All in all, I can recommend Banda to anybody interested in Dutch colonial history, or anybody who wants to listen to somebody else’s arguments about an alternative interpretation of our past.

[Sheeta · Rating 1 out of 5]

Saya tidak bisa mengatakan bahwa buku ini bagus. Sungguh.

Meskipun menggunakan metode sejarah yang cukup baik, tetapi pernyataan-pernyataan Marjolein terkait Genosida Banda sungguh buruk. Sebelum kritik berlanjut di bawah, buku ini cukup baik menerangkan apa itu Banda dan bagaimana Banda berdampak besar bagi perjalanan rempah dunia dan perekonomian Eropa. Namun, buku ini tidak cukup bagus untuk menjelaskan tentang peristiwa Banda. Terlalu banyak opini penulis sehingga terasa kental sekali subjektifitasnya, sementara dalam penelitian Sejarah, meskipun ada subjektifitas, saya rasa tak patutlah jika terlalu banyak seperti dalam buku ini.

Ada satu kutipan yang cukup menggelitik dan berhasil membuat saya kesal.

Bahkan jika kita menganggap aksi pembantaian yang satu ini sebagai sesuatu yang ekstrem, bahwa tindakan Coen memang sudah terlalu jauh, anggapan ini masih akan tetap menyesatkan selama sistem yang ada tetap diabaikan. Anggapan tersebut juga mengabaikan inti dari kolonialisme itu sendiri, yaitu merampas tanah dan barang milik orang lain. Sebab, meski Coen merampas Kepulauan Banda dengan cara yang lebih sopan sekalipun, tetap saja itu masih merupakan tindakan yang melanggar hukum.

Bagaimana bisa seorang sejarawan berpendapat seperti ini ketika kita membahas kolonialisme dan terjadi peristiwa genosida di dalamnya? Yang seharusnya ada dalam buku ini adalah bagaimana tindakan genosida itu dilakukan, bagaimana dampaknya bagi korban, keturunan selanjutnya, dan juga kehidupan sehari-hari di Banda, serta apa saja yang terjadi sebelum genosida. Tak perlu ada double standard terkait genosida itu sendiri. Sejarah adalah peristiwa, dan itu saja yang perlu kita pahami. Tak banyak orang tahu tentang peristiwa ini, saya rasa penting bagi penulis untuk menceritakan tentang peristiwanya, BUKAN OPININYA.

[Andi Dirgantara · Rating 4 out of 5]

This book is quite special. It's a translated version of a title that, at the time of writing this review, is only available in Dutch. That makes it a bit of a niche read, mainly accessible to Dutch and Indonesian readers. What’s interesting is that the book subtly reflects the author’s own views on Dutch policies, both from the colonial era and in modern times. The author suggests that, in some ways, the Netherlands still tends to glorify colonialism, even if it's wrapped in more polished, modern language.

The shared history between the Netherlands and Indonesia is long and complex. Indonesia, though made up of many different kingdoms and ethnic groups at the time, was a Dutch colony. Not all Dutch representatives were brutal, but the era of Jan Pieterszoon Coen is particularly dark and painful. His actions in Banda were devastating; almost the entire population was killed, and the rest fled to the forests or nearby islands. In the end, the VOC took full control of the islands for nutmeg plantations.

The book includes historical evidence not only from primary and secondary sources but also from the descendants of Banda genocide survivors, who today live in different parts of the world, including Indonesia and the Netherlands. This might not be a widely popular book, since the subject matter is heavy and not meant for everyone, but it’s definitely a powerful and important read, especially for Indonesians who want to understand how vulnerable a nation can be when unity is lost.

Back then, the Banda region was surrounded by major sultanates like Ternate, Tidore, Jailolo, and Banda. Banda itself had a unique form of government. Unlike its neighbors, it didn’t have a sultan. Instead, it was ruled by an oligarchy known as the "orang kaya", literally meaning "rich people" in Malay or Indonesian. Jailolo had already disappeared by the Portuguese era after being attacked by an alliance of Ternate and the Portuguese.

Coen’s story doesn’t end in Banda. He also played a major role in events that happened in Batavia, which was the center of VOC operations. The book touches on some of the history of Batavia, too, though not in great detail.

I highly recommend this book to anyone interested in Indonesian history. It offers valuable lessons from the past that still feel relevant for how we think about our nation and its future.

[kiat jitu terampil menjahit · Rating 5 out of 5]

It is interesting to know that (1) the genocide that occurred in Banda was not Coen's "initiative". (2) the name Banda comes from an original community called Wandan. (3) the current population of Banda is not native. (4) the original population was massacred, some others fled, the rest were made slaves.

[Anggit Wicaksana · Rating 5 out of 5]

Penulis mampu menerangkan dengan baik apa saja yang melatarbelakangi terjadinya genosida di Banda, juga pro kontra masyarakat terhadap sosok maupun tindakan J. P. Coen di Hindia Belanda.

Al-Fatihah untuk seluruh masyarakat Banda yang gugur oleh tindakan keji pasukan VOC.

[Klaas Jan · Rating 4 out of 5]

Een prettig leesbaar boek, deels informatief, deels pamfletistisch. De auteur neemt duidelijk (activistisch) stelling in het actuele debat over Coen en de VOC.

[B. · Rating 1 out of 5]

Zo saai en onsamenhangend opgeschreven dat ik er maanden over heb gedaan het te lezen.