What do you think?
Rate this book
افسونزدگی جدید: هویت چهل تکه و تفکر سیار
جهان امروز دستخوش تغییرات شگرف و تحولات بنیادی است. هستیشناسی صلب و سخت گذشته جای به هستی درهمشکسته و فروپاشیدهای داده است که تنها به صورت لمعات حضور و لحظات برقآسای هوشیاری خود را به ما مینمایاند. سطوح مختلف آگاهی و وجوه متعدد شناخت در علم و فلسفه و روانشناسی و جامعهشناسی با هم برخورد میکنند و نوعی آهنگ ناموزون و چندنوایی ایجاد میکنند. در کنار افسونزدایی دنیای مدرن اینک شاهد ظهور افسونزدگی جدیدی هستیم که دنیای پُست مدرن را گویی از نو جادویی کرده است. به راستی در شرف تکوین انسان چهل تکهای هستیم با فکری سیار و سیال که دیگر به هویتی خاص تعلق ندارد و مآلاً چند هویتی است. کتاب افسونزدگی جدید: هویت چهل تکه و تفکر سیار، سیر و سفری است در دل این آشفتگی و دگرگونی که میکوشد، شاید از پس این پراکندگی، نظامی منسجم بیابد و در دل این چندگونگی به گونهای همبستگی متقابل چند جانبه دست یابد.
511 pages, Paperback
First published January 1, 1989
46 people are currently reading
998 people want to read
About the author
Dariush Shayegan
31 books193 followersDariush Shayegan (born in 1935 in Tehran) (Persian: داریوش شایگان) is one of Iran's prominent thinkers, cultural theorists and comparative philosophers.
Shayegan studied at Sorbonne University in Paris. He was a Professor of Sanskrit and Indian religions at Tehran University.
He wrote a novel "Land of Mirage" in French and it won the ADELF award presented by the Association of French Authors on December 26, 2004. According to the Persian daily Aftab, Shayegan is well known in France for his books in the field of philosophy and mystics.
Shayegan, who studied with Henry Corbin in Paris, also did many pioneering works on Persian mysticism and mystic poetry. He was a founding director of the Iranian Center for the Studies of Civilizations. In 1977, Shayegan initiated an international symposium on the "dialogue between civilizations," a concept that has been selectively appropriated by the Iranian President Mohammad Khatami.
Shayegan studied at Sorbonne University in Paris. He was a Professor of Sanskrit and Indian religions at Tehran University.
He wrote a novel "Land of Mirage" in French and it won the ADELF award presented by the Association of French Authors on December 26, 2004. According to the Persian daily Aftab, Shayegan is well known in France for his books in the field of philosophy and mystics.
Shayegan, who studied with Henry Corbin in Paris, also did many pioneering works on Persian mysticism and mystic poetry. He was a founding director of the Iranian Center for the Studies of Civilizations. In 1977, Shayegan initiated an international symposium on the "dialogue between civilizations," a concept that has been selectively appropriated by the Iranian President Mohammad Khatami.
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 30 of 46 reviews
August 18, 2017
داريوش شايغان باحث ومفكر موسوعي ؛ ناقد تحليلي وتفكيكي متجدد، ومنظر اجتماعي مختص بالفلسفة المقارنة، يعد أحد أهم المفكرين الإيرانيين المعاصرين. وهو من الباحثين والأكاديميين القلائل ، الذين درسوا التيارات الفلسفية والفكرية الغربية بموازاة دراسة الأديان والثقافات الآسيوية. كذلك اهتم بالميراث الفلسفي والعرفاني الإسلامي . كما تميز بتكوين لغوي متنوع ( فهو يجيد اللغات الفرنسية والانجليزية والألمانية ، وملم باللاتينية والسنسكريتية والعربية والتركية.) تأثر في مسيرته الفكرية النامية، بعدد مختلف من المفكرين والفلاسفة الغربيين أمثال غوستاف يونغ، هايدغر، ونيتشه : اهتم بمفاهيمه حول عدمية الغرب ومصائر الحداثة. ، و آخرون . أما منابع إلهامه الشرقية فهي الميراث الروحي للهندوسية والأديان الآسيوية ، إضافة الى ابن عربي ، السهرودي والعرفان الشيعي .
انبثاق الوعي النقدي لديه ساهم في ابتداع وخلق ذاته بين فنية وأخرى إضافة إلى تجديد مفاهيمه؛ عبر تفكيكها إلى وجوه متعددة الأبعاد، مما وسع من دائرة فكره المتنقل من مستوى إدراكي لآخر تبعاً لوعيه الهجين الممسوس ب اللاشعور الجمعي للانسانية .
تحركت المسيرة الفكرية ل-شايغان عبر ثلاث مراحل، طبعت كل مرحلة فيها رؤية خاصة حيال : التراث والحداثة، آسيا والغرب، الماضي والحاضر ، التخلف والتنمية، الهوية والثقافة، والدين والمعنوية ، ودين العرفان ، ودين الشريعة ، الأيديولوجيا والتراث ، العقل والأسطورة ، والانحطاط الثقافي ، وغروب الآلهة وموت الأساطير ، والشيزوفرينيا الثقافية والخ ..
اهتم بالمقارنات بين الأديان في الهند وإيران والصين، من زاوية علاقتها بتطورات العصر الحديث.
وبحث في عدد من المواضيع أبرزها " أدلجة المأثور الديني"من كتاب شايغان الشهير ( مالثورة الدينية: الحضارات التقليدية في مواجهة الحداثة ) كشف عن دوغمائية الأيدولوجيا، وأنها وعي زائف . وأوضح أن وظيفتها اليوم تشبه وظيفة الميثولوجيا في العالم القديم.
المواضيع التي بحث فيها الكاتب هنا كالتالي:
-تزامن الثقافات المتنوعة ، فوضى البحث عن هوية .
-التعددية الثقافية . قدم نقد منهجي ومكثف حول هذا المفهوم.
-هوية بأربعين وجهاً. يقول: " إن كل هوية مهما كان انتماؤها العرقي والقومي ، هي على كل حال تركيبة وكيان هجين."
-الأنطولوجيا الهشة أضداد متلابسة في عصر العولمة.
-كيف أمسى العالم شبحاً؟
داريوش شايغان مفكر قد تختلف أو تتفق معه، لكن الأكيد أنك ستتعلم من موسوعته الفكرية الكثير والكثير !
انبثاق الوعي النقدي لديه ساهم في ابتداع وخلق ذاته بين فنية وأخرى إضافة إلى تجديد مفاهيمه؛ عبر تفكيكها إلى وجوه متعددة الأبعاد، مما وسع من دائرة فكره المتنقل من مستوى إدراكي لآخر تبعاً لوعيه الهجين الممسوس ب اللاشعور الجمعي للانسانية .
تحركت المسيرة الفكرية ل-شايغان عبر ثلاث مراحل، طبعت كل مرحلة فيها رؤية خاصة حيال : التراث والحداثة، آسيا والغرب، الماضي والحاضر ، التخلف والتنمية، الهوية والثقافة، والدين والمعنوية ، ودين العرفان ، ودين الشريعة ، الأيديولوجيا والتراث ، العقل والأسطورة ، والانحطاط الثقافي ، وغروب الآلهة وموت الأساطير ، والشيزوفرينيا الثقافية والخ ..
اهتم بالمقارنات بين الأديان في الهند وإيران والصين، من زاوية علاقتها بتطورات العصر الحديث.
وبحث في عدد من المواضيع أبرزها " أدلجة المأثور الديني"من كتاب شايغان الشهير ( مالثورة الدينية: الحضارات التقليدية في مواجهة الحداثة ) كشف عن دوغمائية الأيدولوجيا، وأنها وعي زائف . وأوضح أن وظيفتها اليوم تشبه وظيفة الميثولوجيا في العالم القديم.
المواضيع التي بحث فيها الكاتب هنا كالتالي:
-تزامن الثقافات المتنوعة ، فوضى البحث عن هوية .
-التعددية الثقافية . قدم نقد منهجي ومكثف حول هذا المفهوم.
-هوية بأربعين وجهاً. يقول: " إن كل هوية مهما كان انتماؤها العرقي والقومي ، هي على كل حال تركيبة وكيان هجين."
-الأنطولوجيا الهشة أضداد متلابسة في عصر العولمة.
-كيف أمسى العالم شبحاً؟
داريوش شايغان مفكر قد تختلف أو تتفق معه، لكن الأكيد أنك ستتعلم من موسوعته الفكرية الكثير والكثير !
March 11, 2025
یک مرد ایرانی به انگلستان مهاجرت میکند. با یک زن هندی ازدواج میکند. فرزند آنها دقیقا متعلق به کدام ملیت است؟
این رویداد را چند فرهنگ گرایی مینامند. رویدادی که امروزه نیازی به مهاجرت ندارد. بلکه با رسانه و حجم عظیم اختلاط اجتماعی که در دوران مدرن اتفاق می افتد و ما را در معرض فرهنگ های گوناگون قرار میدهد.
داریوش شایگان، این متفکر بزرگ ایرانی حدود بیست سال پیش به این مساله پرداخت و تلاش کرد پس از توضیح هویت چهل تکه ای که انسان ها در دوران معاصر دارند، به بیان راه حل هایی برای آن بپردازد.
این کتاب به زبان فرانسه نوشته شد و توسط خانم ولیخانی ترجمه خوبی شد اما ناظر به انسان ایرانی است.
شایگان در این کتاب از تمام توشه خود از تاریخ فلسفه غرب، تاریخ ایران باستان و میراث عرفانی برای تحلیل و ارائه راه حل استفاده میکند.
این آخرین ورژن از تفکر این فیلسوف است که پس از عبور از سنت و مدرنیته است که به دوران تفکر پست مدرن خود میرسد.
این رویداد را چند فرهنگ گرایی مینامند. رویدادی که امروزه نیازی به مهاجرت ندارد. بلکه با رسانه و حجم عظیم اختلاط اجتماعی که در دوران مدرن اتفاق می افتد و ما را در معرض فرهنگ های گوناگون قرار میدهد.
داریوش شایگان، این متفکر بزرگ ایرانی حدود بیست سال پیش به این مساله پرداخت و تلاش کرد پس از توضیح هویت چهل تکه ای که انسان ها در دوران معاصر دارند، به بیان راه حل هایی برای آن بپردازد.
این کتاب به زبان فرانسه نوشته شد و توسط خانم ولیخانی ترجمه خوبی شد اما ناظر به انسان ایرانی است.
شایگان در این کتاب از تمام توشه خود از تاریخ فلسفه غرب، تاریخ ایران باستان و میراث عرفانی برای تحلیل و ارائه راه حل استفاده میکند.
این آخرین ورژن از تفکر این فیلسوف است که پس از عبور از سنت و مدرنیته است که به دوران تفکر پست مدرن خود میرسد.
March 13, 2019
اختلفت أو اتفقت معه ، سوف تنبهر بطريقة كتابته وكيف يجمع أسلوبه بين خفة الكلمات و ثقل المضامين
October 31, 2020
Şimdiye kadar Doğu'nun modernleşme ve gelenek arasındaki sıkışmışlığını bu denli berrak ve çarpıcı bir şekilde ortaya koyan başka bir metinle karşılaşmadım. Yaralı Bilinç, İranlı bir entelektüelin kaleminden çıkmış olmakla birlikte kitabı okurken kendi yaşamım, gözlemlerim ve deneyimlerim geldi sürekli zihnime. Bir bakıma kendimi ve toplumumu okudum kitabı okurken. Kitabı bence önemli kılan bir diğer nokta, düşünsel ağırlığına karşın metnin şiir gibi akması ve tıpkı şiir gibi her okunuşta yeni açılımlar ve katmanlar vadeden bir metin olması. Ama bundan da önemlisi, biz her neyse ona dair önemli tespitlerin genelde dışarıdan yapılması, fakat burada tahlillerin içeriden, kültürel şizofreniyi bizzat yaşayan bir İranlı tarafından yapılmış olması. Bu, kitabı özel kılan bir diğer husus bana kalırsa. Sonuç olarak Şayegan, bu sıkışmışlıktan bir çıkış olduğuna dair bir ümit vermiyor bize, ama durumu olanca çıplaklığıyla görebilmek bile büyük bir kazanım sanırım.
April 18, 2017
کاملا نتونستم باهاش ارتباط برقرار کنم اعتراف می کنم چندین صفحشو فقط ورق زدم ولی کتاب جالب بود در کل
May 2, 2020
Daryush Shayegan'ın "Yaralı Bilinç" kitabı modernizme ve ona ayak uyduramamış geleneksel toplumlara içeriden bir bakış sunuyor. İran deneyimi üzerinden geleneksellik ve modernite, mistisizm ve akılcılık arasında sıkışan kültürlerin düşünce dünyasını, bireylerin içine düştükleri açmazları felsefi bir düzlemde tartışıyor. Budizmden İslama, batılılaşma karşısında dinlerin aldıkları konuma dair ufuk açan tespitleri var. Bütün bunların dışında dünyayı anlamak için edindiğimiz düşünme biçimlerine dair de kendimize pay çıkarabileceğimiz, son derece düşündürücü eleştirel bir bakış sunuyor. Kitabın Entelektüeller, İdeologlar, Teknokratlar şeklinde başlıklandırılmış "Çarpıklıkların Toplumsal Zemini" bölümünü modernizm-geleneksellik, İslam-Batılılaşma bağlamından bağımsız olarak önemli buldum; hangi coğrafyada olursa olsun düşünsel ya da sanatsal üretim veren herkes için düşünme biçimini sorgulatan tespitlerde bulunuyor yazar. Shayegan’ın "Melez Bilinç" kitabını da listeye aldım.
January 14, 2018
برونداد یک عمر تلاش فکری و معنوی شایگان در شرق و غرب، که ملموس و پذیرفتنی ست
November 5, 2012
هیچ وقت از فلسفه ای که به صورت عریان بیان شده باشد، خوشم نیامده و این کتاب افسون زدگی جدید هم یک فلسفه عریان است.
خیلی از جاهای این کتاب پر از تناقض است و خیلی از جاها پر از ابهام. تا آخر هم مشخص نمی شود که حرف شایگان این است که باید به مدرنیزم برگشت، یا اسیر پست مدرن نشد، یا اینکه تلفیقی از به اصطلاح روح شرقی و ماده گرایی غربی را دنبال کرد.
خب، اشکال خیلی از فیلسوفان و دانشمندان این است که فکر می کنند می توانند کتاب های علمی را به زبان عامه فهم بنویسند. البته نمی گویم که تا به حال اصلا همچنین کتابی نوشته نشده، اما خیلی کم (مثلا کتاب در جستجوی هماهنگی ها نوشته فرانک ویلچک یا بعضی کتابهای میچیو کاکو) اما در کل، بهتر است دانشمندان مطالب خودشان را بنویسند و کار عرضه عمومی شان را بسپارند به داستان نویسان...
این کتاب شایگان را هم اضافه می کنم به آن چندتا کتاب فلسفی که فقط خواندمشان و گیج شدم... البته ظاهرا این گیجی تنها برای من نبوده و اکثر خوانندگان نافلسفه دان، این کتاب را نفهمیده اند...
خیلی از جاهای این کتاب پر از تناقض است و خیلی از جاها پر از ابهام. تا آخر هم مشخص نمی شود که حرف شایگان این است که باید به مدرنیزم برگشت، یا اسیر پست مدرن نشد، یا اینکه تلفیقی از به اصطلاح روح شرقی و ماده گرایی غربی را دنبال کرد.
خب، اشکال خیلی از فیلسوفان و دانشمندان این است که فکر می کنند می توانند کتاب های علمی را به زبان عامه فهم بنویسند. البته نمی گویم که تا به حال اصلا همچنین کتابی نوشته نشده، اما خیلی کم (مثلا کتاب در جستجوی هماهنگی ها نوشته فرانک ویلچک یا بعضی کتابهای میچیو کاکو) اما در کل، بهتر است دانشمندان مطالب خودشان را بنویسند و کار عرضه عمومی شان را بسپارند به داستان نویسان...
این کتاب شایگان را هم اضافه می کنم به آن چندتا کتاب فلسفی که فقط خواندمشان و گیج شدم... البته ظاهرا این گیجی تنها برای من نبوده و اکثر خوانندگان نافلسفه دان، این کتاب را نفهمیده اند...
October 9, 2017
كتاب عميق جداً على مستوى تشخيص وتحليل الظواهر الما بعد حداثية وتأثيراتها على الهوية، ولكنه غير مقنع في حلوله التي وجدتها انهزامية وانبطاحية جداً
October 30, 2017
الترجمة العربية للكتاب
وأما الكتاب ففيه الكثير من "العجن" وتكثير مصطلحات ذات دلالات متقاربة
وأما الكتاب ففيه الكثير من "العجن" وتكثير مصطلحات ذات دلالات متقاربة
March 5, 2022
Kitabın İslam'ı eleştirdiği yerleri epey yersiz ve aslında daha uzaktan bakılınca günümüzdeki çoğu dindarın dinsizlik hakkında yazacağından daha bağnaz buldum.
Konu şu. Batının üstünlüğü meselesi. Yani Batı yendi ve şu an zafer onların, öyleyse bu zihniyetle çelişen bütün zihniyetler, yahut arkada kalanlar, yahut tecavüze uğrayanlar, kafalarına bomba düşenler, sömürülenler, alınıp satılanlar, şerefleri ve değerleri iki paralık olanlar.... haksızdır ve bir an önce bu haksızlıklarını düzeltmelidir. Düşünce bu, bu düşünceyi okumak için bence bir İranlıya filan gerek yok sanki.
Yani üç tane köpek gelmiş, adamın birini parçalamışlar. Sen de başlarına oturmuş diyorsun ki, ya azıcık dişli olsan, insan olmasan azıcık da muzaffer köpeklere benzesen, dünyaya bu köpekler gibi baksan böyle olmazdı.
Halbuki yerde yatan adam da olaylara böyle bakmaya başladığı zaman, konu kapanır, farklılıktaki yenilik, dünyaya başka pencerelerden bakan insanların umudu, çok sesliliğin bereketi azalır. Yani açıkçası kitap sancıdan bahsediyor ve öyle de bir umutsuz ki bu konuda, bu melezliğin ve bu yaraların kendi başına inşallah bir gün doğuracağı aydınlık, metne uğramıyor. Yüzme bilmediği için boğulsa da olacak bir zihniyetin başında durup cık cıklıyor yazarımız, argümanının soyut kaldığı yerlerde.
Ancak sayfa 70'ten sonra başlayan, İslâm yerine müslümanların eleştirilmeye başladığı bölümleri, yani savların gerçek olaylar ve gerçek bireylere yöneltildiği kısımları, yer yer saçma sapan referanslara başvurulsa da oldukça isabetli buldum. Tabi kitap aslında İran hakkında, ama dinin gazını dünyevi tahakküme dönüştürme süreçleri birbirinden o kadar da ayrı olmuyor demek ki.
Ben bu kitap hakkında bir şey bilmezden evvel, bu kadar sınıfsal, temsillerin bu kadar kategorik olduğu bir çözümlemeden ziyade, kendisi hâlâ müslüman olan ama moderne de vakıf bir insanın yaşadığı ikilemler, daha oturaklı, özcülüğe veya kestirmelere girişmeyen, objektiflik iddiasında da olmadan yazılan psikolojik tahliller filan bekliyordum. Kesinlikle böyle bir kitap değil, ama az önce tanımladığım insan tipinin de bu kitaptan öğreneceği şeyler var bence.
Konu şu. Batının üstünlüğü meselesi. Yani Batı yendi ve şu an zafer onların, öyleyse bu zihniyetle çelişen bütün zihniyetler, yahut arkada kalanlar, yahut tecavüze uğrayanlar, kafalarına bomba düşenler, sömürülenler, alınıp satılanlar, şerefleri ve değerleri iki paralık olanlar.... haksızdır ve bir an önce bu haksızlıklarını düzeltmelidir. Düşünce bu, bu düşünceyi okumak için bence bir İranlıya filan gerek yok sanki.
Yani üç tane köpek gelmiş, adamın birini parçalamışlar. Sen de başlarına oturmuş diyorsun ki, ya azıcık dişli olsan, insan olmasan azıcık da muzaffer köpeklere benzesen, dünyaya bu köpekler gibi baksan böyle olmazdı.
Halbuki yerde yatan adam da olaylara böyle bakmaya başladığı zaman, konu kapanır, farklılıktaki yenilik, dünyaya başka pencerelerden bakan insanların umudu, çok sesliliğin bereketi azalır. Yani açıkçası kitap sancıdan bahsediyor ve öyle de bir umutsuz ki bu konuda, bu melezliğin ve bu yaraların kendi başına inşallah bir gün doğuracağı aydınlık, metne uğramıyor. Yüzme bilmediği için boğulsa da olacak bir zihniyetin başında durup cık cıklıyor yazarımız, argümanının soyut kaldığı yerlerde.
Ancak sayfa 70'ten sonra başlayan, İslâm yerine müslümanların eleştirilmeye başladığı bölümleri, yani savların gerçek olaylar ve gerçek bireylere yöneltildiği kısımları, yer yer saçma sapan referanslara başvurulsa da oldukça isabetli buldum. Tabi kitap aslında İran hakkında, ama dinin gazını dünyevi tahakküme dönüştürme süreçleri birbirinden o kadar da ayrı olmuyor demek ki.
Ben bu kitap hakkında bir şey bilmezden evvel, bu kadar sınıfsal, temsillerin bu kadar kategorik olduğu bir çözümlemeden ziyade, kendisi hâlâ müslüman olan ama moderne de vakıf bir insanın yaşadığı ikilemler, daha oturaklı, özcülüğe veya kestirmelere girişmeyen, objektiflik iddiasında da olmadan yazılan psikolojik tahliller filan bekliyordum. Kesinlikle böyle bir kitap değil, ama az önce tanımladığım insan tipinin de bu kitaptan öğreneceği şeyler var bence.
December 20, 2015
"هر یک از ما جمعیتی در خود نهان دارد، هر چند که با گذشت زمان تمایل می یابیم این کثرت را به فردیتی بی مایه تبدیل کنیم. ما مجبوریم فرد بمانیم و تنها یک اسم داشته و نسبت به آن پاسخگو باشیم، از این رو اشخاص متنوعی را که در وجود ما گرد آمده اند به خاموش ماندن عادت داده ایم."
February 4, 2025
Daryush Shayegan, an Iranian researcher, wrote this book in French. I read it in Turkish, but I decided to write about it in English because such a bad book definitely deserves criticism. I call him a researcher because he refers to scholars from both the East and the West. However, he is not a real scholar himself. This becomes clear early in the book when he quotes the following sentence:
Jacques Berque, speaking about the Arabic language, says: "Every word in Arabic leads to God; the Arabic language was not created to understand reality but to hide it." (p.14).
Throughout the book, Shayegan complains about the Islamic world. He says that Muslims do not write their ideas in an intellectual way but in poetry. However, the quote above is itself unscientific and meaningless.
Muslim-majority countries have long searched for the reasons behind their decline compared to the West. Muslims started asking this question when they lost wars (like the Ottomans or Egypt) or when they were invaded by Western powers. Where did we make mistakes, and what should we do now?
There are many possible answers, and it is hard to say for sure. Western imperialism, military power, or the early success of capitalism could be some reasons. However, Shayegan's argument that Islam itself is the problem is not logical. If Islam were the reason, the Islamic world would not have had a golden age of science in its first four centuries.
The backwardness of some Muslim countries has many causes. Some people blame Islam, but when we look at different Muslim countries, we see that they are not all the same. Some are rich and developed, while others are not.
To sum up: This book is nothing more than the angry words of a man who was exiled from his country. He tries to sound intellectual, but in reality, he is just expressing his frustration..
“...geleceğim olan bir şimdiki zamanım vardır” (s.17)
“Fikre geç kalmış bir bilinç”
Yaralı Bilinç, tarihte geride kalmış ve değişimler şenliğine katılmamış uygarlıklardaki zihin çarpıklıkları üzerine bir denemedir” (s.9)
Jacques Berque, Arap dilindeki ayırıcı niteliğe atıfta bulunurken haklı olarak şöyle der: "Her bir sözcüğünün sonu Tanrı'ya varan Arap dili, gerçeği kavramak için değil, örtmek için doğmuştur" (s.14)
“Şeyler dışsal olarak değişmekteyken kafalardaki yansıtmalar hala eski tasavvur biçimleriyle kurulmaktaydı.” (s.14)
“Şimdiki zamanla karışan bir geçmişim (hep o geçmişe atıfta bulunmam ve hep o geçmişi diriltmemden ötürü) ve geleceğim olan bir şimdiki zamanım vardır” (s.17)
“Yalan, dünyada-olma'nın bir biçimi, kavrayamadığım bir gerçekliği az çok anlama tarzı olmaktadır ve onun karşısında elim kolum bağlı, sürekli başarısızlığa uğramaktayımdır. İstediğim kadar mazeretler uydurayım, istediğim kadar günah keçileri arayayım: çokuluslu kapitalizm, sömürgeciliğin yıkıcı yan etkileri, siyonizm, emperyalizm ve önüme gelen bütün "izm"ler; bütün bu terimler, beni tescili eden geçici tcdbirl;;rden, dogmacı uykumu daha da derinleştiren müsckkinlerden başka bir şey değildir” (s.21)
“Altyapılardaki biçim değişiklikleriylke kafalar değiştirilemez, bizzat kafaların altüst edilmesi gerek” (s.21)
“Kuşkusuz zamanla dramın kahramanları değişmekte ama dramatürji hep aynı kalmaktadır” (s.21)
“Oysa bana en modern araçları, bolca petrodolarları, demokratik çağın en hoşgörülü fikirlerini verseniz, birkaç aylık süre içinde dünyanın en baskıcı aygtını kurarım: Bir cehennem cenneti.” (s.21)
“Çelişkilerimi masumiyet içinde yaşarım; bundan pek sorumlu da değilimdir, tıpkı beni ülkemden kovan o lanet olası devrimden sorumlu olmadığım gibi. Benim kabahatim yoktu. Ortadoğu' nun Japonlar'ı olmamızı çekemeyen emperyalistlerin bir komplosuydu bu. Daha ne? Herşey Kur'an'da yazıyor ve tarih, eğer bir anlamı varsa, bunun ancak soluk bir yorumudur. Herşey kafalarımızın içinde yazılı ve geriye kalanlar matematik tümdengelimle kesin olarak çıkarsanabilir.” (s.22)
“Asya ve Afrika uygarlıklarının ın çocukları olan bizler üç yüz yıldır tarihte "tatil"deyiz (kuşkusuz ıstisnalar vardır)” (s.23)
“Dünyada olanlarla kafalarımızda olanlar arasında bir uçurum oluşmuştu. Taşradaki tatil aniden son buluyordu, çünkü arada geçen zamanda dünya değişmiş, tarih ilerlemiş, tanıdık ekolojimiz yıkılmıştı ve biz ve biz bir no man’s land’e atılmıştık.: Ne atalarımızın toprağı -, ne de yeni sahiplerimizin toprağı olan yerde. Uzakta olan hep haksızdır! Evet, öyle! Haksızdık, çünkü tarihin randevusunu kaçırmıştık” (s.26)
“Evrenin jeometr bir Tanrı tarafından yaratılmış olması olgusu, doğanın matematik olarak kavranmasına ve bundan sonra da modern bilimin doğmasına olanak verdi. Ne denirse densin, klasik Batı bilimi Hıristiyan teolojisinin sekülarizasyonudur.” (s.29)
“Rönesans ve onu takip eden olağanüstü meraklılık Batı'yı diğer kültürleri edinmeye itti ve böylelikle kapalı dünyasını sonsuz bir evrene dönüştürdü.” (s.30)
“Ama Bau'nın İslam dünyasıyla olan ilişkileri hangi açıdan değerlendirilirse değerlendirilsin bu ilişkiler inkar edilmez bir olguyu açığa vurmaktadır: Baulılar'ın Müslümanlar hakkındaki (sadece zihniyetleri ve psikolojik tutumları konusunda değil) gitgide çoğalan bilgileri ve Müslümanlar'ın Batılılar karşısındaki, bulanık gevşekliği demesek bile, habersizliği. Karşılıklı ilgideki dengesizliği bir örnek belki yeterince sergileyecektir: 18. yüzyılın sonunda Batılı öğrenciler İslam dünyası hakkında elle tutulur bir malzemeye sahiptirler: "Avrupa'da şimdiye kadar Arap grameri üzerine yaklaşık yetmiş kitap, Farsça üzerine on, Türkçe üzerine de on beş kitap basılmışur. On Arapça, dört Farsça ve yedi Türkçe sözlük vardır. a öteki tarafın durumu? Arapça'da hiçbir şey yoktur, Farsça ve Türkçe'de keza. İlk sözlükler 19. yüzyılda ortaya çıkar. "Bir Avrupa dilinin Arapça'daki ilk sözlüğü 1828'de yayımlanmışur ve varlığını, Arapça bilen bir yerliye borçludur. Bir Hıristiyan' ın (Mısırlı bir Kıpti) bir Fransız Doğu dilleri uzmanı tarafından gözden geçirilen ve çoğaltılan eseridir; yazarın önsözde belirttiğine göre Arap okurlardan ziyade Baulı okurlara yöneliktir” (s.32)
“Teknik katkıyı muhafaza edelim, tekniği kuran metafiziği yasaklayalım” (s.33)
“T. Kuhn, "Paradigma, verili bir grup üyelerinin ortak tekniklerini, kabul edilen değer ve inançlarının bütününü temsil eder,"20 diyor. Paradigma, bilim adamları ve düşünürler topluluğu üyelerinin benimsedikleri bir dünya görüşüdür. Bilimsel dönüşümler nedeniyle bu görüş değiştiğinde, bilim adamlarının içinde yaşadığı dünya da değişir ve şeyleri başka bir şekilde görmeye başlarlar, yani yeni bir bakışla. Paradigma değişimi bir takımyıldızdan diğerine geçmek gibidir. Çünkü şeyler, yalnızca farklı olarak görülmekle kalınmaz, tepkilerimiz bile farklı olarak ifade bulur. " (s.58)
“Müslümanları ilk etkileyen şey geç kalışın gerçekliği olmuştur. 1880'den itibaren bu konu geniş bir Müslüman düşünürler yelpazesini besleyecektir. l 884'te Paris'te İ ran'lı Cemalcddin Esad Abadi, namı diğer Afgani ( 1 839-97) ve M ısırlı M uhammed Abduh (l 849- 1 905) tarafından kurulan Urveı-ül Vuska (Çözülmez Bağ) adlı Arap gazetesinin değişmez konularından biri olacaktır. Bu gazete, Müslümanları taassuba, fanatizme, toplumsal hareketsizliğe karşı mücadele etmeye, İslam toprnklanndaki Batı hegemonya'lına karşı savaşmaya davet edecektir. Panislamizm, kaynaklara dönüş ve İslami röncsans fikri buradan gelmiştir. Bu dergide ele alınan büyük temalar daha sonra Abduh'un yakınlarından olan Reşid Rıza ( 1 865-1935) tarafından refonnist dergisi El-Manar'da (Kahire 1 898), Suriyeli Abdurrahman El Khavakibi ( 1 854-1902) ve birçok başka düşünürle birlikle işlenecektir. Bu temalarda iki eğilim ayırt edilir: özeleştiri (geç kalış teması) ve Müslümanlar bu kadar çok yenilginin acısını yaşıyorlarsa bunun, hakiki dini yozlaştınp İslam'ı "tersten giyilmiş bir kürke"30 çevirmelerinden ötürü olduğu fikrini doğrulama çabası. Cemaleddin bu yenilenmenin öncüsİi olacaktır. 8 Kasım 1872'de Kalküta Albert Hall'daki bir konferansta konunun özüne temas etmiştir: "Osmanlı hükümeti ve Mısır hidivliği altmış yıldır hiçbir şey elde edemeden bilimsel okullar açıyorlar, çünkü bu okullarda felsefe öğretilmiyor. Felsefi kafa yoksunluğu diğer bilimsel dallarda bir sonuca ulaşamamalarına neden oluyor ... Felsefi kafayla donanmış bir halk, özel bilim kollarından habersiz dahi olsa, bu felsefi kafa sayesinde değişik bilimsel alanlarda bilgilenmeye hazır olabilir, diyoruz."31 Cemaleddin, felsefi kafa terimiyle yeni kafayı kastetmektedir: Yani bilimsel kafayı. "Bütün gece boyunca bir petrol lambasının önünde çömelen" Müslüman düşünürlerin kendilerine neden hiçbir zaman "üstü örtüldüğünde bu lamba neden liltüyor?"32 sorusunu sonnadıklanna hayret eder. Kısacası onları mcrnksızlıkla, vurdumduymazlıkla, herşeyi bulanıklaştıran bilinçsizlikle suçlar. Çünkü Baulılar bizim memleketlerimize yalnızca silahlarının gücüyle ginnezler, aynı zamanda tam bir bilimsel yenilik şebekesiyle gelirler: telgraf hatları, fotoğraf aletleri, mikroskoplar ve teleskoplar. "İbni Sina'nın Kitab-ül Şifa'sında ya da Şehabeddin Sühreverdi'nin Hikmet El lşrak'ında sözü edilmiyor diye bütün bu scrunları bir kenara atmamız olacak iş midir?” (s.62-63)
“Aynı sorunu, bu sefer Michel Foucault'nun Les moıs et /es choses [Sözcükler ve Şeyler] adlı çalışmasında ortaya çıkardığı insan bilimleri arkeolojisinin ışığında ele almak belki de yararlı olacaktır. Foucault' nun yöntemi insan bilimlerinin doğuşunda gizli kalmış kavramsal arka-planın ortaya koyulma<;ına dayanmaktadır; "fikirlerin ortaya çıkabilmesi için, bilimlerin oluşması için, deneylerin felsefelere yansıması için, ra<>yonalitelerin belki yeniden çözülüp dağılmadan önce biçim bulması için hangi düşünsel pozitivite unsuru ve hangi tarihsel a priori zemini gerektiğini" 11 bilmek. Böylelikle söz konusu olan şey, farklı düşünce dönemlerindeki tarihsel a priori'leri keşfetmek, "epistemo!ojik alanları"nı aydınlatmak, episıeme'leri, yani farklı düşünce dönemlerinin olabilmesini mümkün kılan bilinçdışı ve anonim şekilleri açığa vurmaklır. Buradan çıkan da, insan bilimlerinin tarihi değil, arkeolojisi fikri olacaktır. Bu fikir Rönesans'tan beri Batı düşünce tarihini vurgulayan episıeme'deki süreksizlikleri gözler önüne çıkaracaktır.” (77-78)
“İslam'a özgü bir nitelik midir söz konusu olan? Öyle olduğunu düşünmüyorum; hem de İslam'ın lüksü her zaman kınamasına ve bazı ilahiyatçıların müzikle resmi mahkum etmelerine rağmen. Ortodoks bir düşünür olan Ebu Hamid El Gazali (1058-1111), ki hem İranlı'dır hem de filozoflara karşı acıma'iız olduğu kabul edilir70, şarkı ve müziği dıştalamamıştır. Livre de l'Audition eı de l'Exıase (Dinleyiciliğin ve Vecdin Kitabı) adlı eserinde bu cins uygulamaların yanında dahi olduğunu gösterir. Ona göre dinleyicinin yaşadığı vecd peygamberlerin vahiy esnasında yaşadıklarına bcnzer71• İlahiyatçımız, müziği mahkum etmediği gibi, Kur'an'la vecde ulaşmanın, şiirle vecdden daha zor olduğunu da belirtir. Buna karşılık, İbni Teymiyye ( 1 263-1 328) gibi kurallara kayıtsız şarL'iız uyan gelenekçi bir ilahiyatçı, İslam Devrimi'nin yöneticilerine daha yakındır; çünkü bu uzlaşmaz ilahiyatçıya göre sufilerin seması, "müşrikliğe" (Tann'ya eş koşma) ve "küfre" (ihanete) yol açan bir bidattır (yenilik) ki bunun sonu da sarhoşluktur (sekr).” (s.109)
“Yıllarca ülkesinden uzak kalmış genç bir adam, İran'a geri döndüğünde Tahran havaalanından çıkınca evine gitmek için bir taksiye biner. Yarı yolda şoföre, ilk tütüncüde durmasını söyler. "Tütüncüde ne yapacaksınız beyim?" diye sorar şoför.
"Ne mi yapacağım? Sigara alacağım.
" "Sigara mı? Sigarayı camide satıyorlar."
"Camide mi? Yahu cami Allah'ın evidir, oraya ibadet etmeye gidilmez mi?"
"Yanlış beyim! İbadet etmek için üniversiteye gidilir."
"Peki o zaman öğrenim nerede yapılıyor?"
"Öğrenim hapiste yapılıyor, beyim." "Hapis hırsızların yeri değil mi?"
"Yine yanlış beyim! Hırsızlar hükümete atanıyor." (s.131)
“. Heidegger'e göre teknik, "sadece bir amç değildir: bir kendini gösterme biçimidir, yani hakikattir" .ıo7 Bir tehlikeyse de, bizzat kurtaran bir tehlikedir. Yarayı, ancak o yarayı açan silah iyileştirir, der Wagner Parsifafde.” (s.136)
“İdeolog zaman içinde değil, mekan içinde yaşar. Zamanın hareketini her şeyin yerli yerinde olduğu donmuş bir mekana döndürdü��ünde, kendini ancak evinde hisseder. Bu mekanda, örneğin kötüler solda, iyiler sağdadır; geçmişin bitmiş biçimleri arkada, ütopya yollarını süsleyen değişmez işaretlerine kadar görünür ve şeffaf olan bir gelecek ileridedir” (s.167)
“Günümüzde, yeniliklere en çok karşı koyan ülkeler bile sanayileşmenin ön bilgilerinden vazgeçememekledirler, en azından askeri alanda.” (s.176)
“Aslında bir tek kendi ülkesiyle, kendi tarihiyle ve kendi şairleriyle ilgilenir. Bunları gerçekten tanıma-;ı pek önemli değildir, onların varolmuş olmaları, hayranlığını haklı çıkarmak için yeterli bir teminatur. Nevroz derecesinde şoven olan Farsi'nin lmam'a hayranlık duyması Farsi ülkesinin Damadı29 olmasındandır, Platon'a, Zerdüşt'ün yandaşı olmasından ötürü, Peygamber'e, yol gösterici olarak Selman-ı Farısi'yi izlemesinden ötürü ve İsa'ya -bazı modern milliyetçiler için-, Mitra'nın başka bir cisimleşmesi olmasından ötürü hayranlık duyar” (s.181)
“Kitabın ikinci bölümünde de gösterdiğim gibi 19. yüzyılın ikinci yarısından 'itibareP gecikme teması İslami düşünürlerin en değişmez konusu olmuştur. Daha önce gördüğümüz gibi bu tema, 1 884'te İranlı Cemaleddin Esad Abadi (diğer adıyla Af gani) ve M ısırlı Muhammed 'Abduh tarafından Paris'te kurulan Arap gazetesi Urveı-ül Vuska'nın (Çözülmez Bağ) ana eksenini oluşturmuştur. Raydan çıkma, gerilik ve cansızlığın nedenlerini sorgulamaya koyulan birçok Türk ve Arap düşünür gibi, birçok İranlı düşünür de aynı yönde evrim gösterip benzer konularla ilgileniyordu. En önemlileri arasında Cemaleddin Esad Abadi'yi, Fethi Ali Akhunzade'yi (18 12-1 878), Mirza Yusuf Han Mustaşaroddol'u (ölümü 1895), Mirza Malkam Han'ı (1833- 1908), M irza Ağa Han Kirmani'yi (1854-1 896) ve Talebofu (1834- 191 1) anmak gerekir.” (s.195)
Jacques Berque, speaking about the Arabic language, says: "Every word in Arabic leads to God; the Arabic language was not created to understand reality but to hide it." (p.14).
Throughout the book, Shayegan complains about the Islamic world. He says that Muslims do not write their ideas in an intellectual way but in poetry. However, the quote above is itself unscientific and meaningless.
Muslim-majority countries have long searched for the reasons behind their decline compared to the West. Muslims started asking this question when they lost wars (like the Ottomans or Egypt) or when they were invaded by Western powers. Where did we make mistakes, and what should we do now?
There are many possible answers, and it is hard to say for sure. Western imperialism, military power, or the early success of capitalism could be some reasons. However, Shayegan's argument that Islam itself is the problem is not logical. If Islam were the reason, the Islamic world would not have had a golden age of science in its first four centuries.
The backwardness of some Muslim countries has many causes. Some people blame Islam, but when we look at different Muslim countries, we see that they are not all the same. Some are rich and developed, while others are not.
To sum up: This book is nothing more than the angry words of a man who was exiled from his country. He tries to sound intellectual, but in reality, he is just expressing his frustration..
“...geleceğim olan bir şimdiki zamanım vardır” (s.17)
“Fikre geç kalmış bir bilinç”
Yaralı Bilinç, tarihte geride kalmış ve değişimler şenliğine katılmamış uygarlıklardaki zihin çarpıklıkları üzerine bir denemedir” (s.9)
Jacques Berque, Arap dilindeki ayırıcı niteliğe atıfta bulunurken haklı olarak şöyle der: "Her bir sözcüğünün sonu Tanrı'ya varan Arap dili, gerçeği kavramak için değil, örtmek için doğmuştur" (s.14)
“Şeyler dışsal olarak değişmekteyken kafalardaki yansıtmalar hala eski tasavvur biçimleriyle kurulmaktaydı.” (s.14)
“Şimdiki zamanla karışan bir geçmişim (hep o geçmişe atıfta bulunmam ve hep o geçmişi diriltmemden ötürü) ve geleceğim olan bir şimdiki zamanım vardır” (s.17)
“Yalan, dünyada-olma'nın bir biçimi, kavrayamadığım bir gerçekliği az çok anlama tarzı olmaktadır ve onun karşısında elim kolum bağlı, sürekli başarısızlığa uğramaktayımdır. İstediğim kadar mazeretler uydurayım, istediğim kadar günah keçileri arayayım: çokuluslu kapitalizm, sömürgeciliğin yıkıcı yan etkileri, siyonizm, emperyalizm ve önüme gelen bütün "izm"ler; bütün bu terimler, beni tescili eden geçici tcdbirl;;rden, dogmacı uykumu daha da derinleştiren müsckkinlerden başka bir şey değildir” (s.21)
“Altyapılardaki biçim değişiklikleriylke kafalar değiştirilemez, bizzat kafaların altüst edilmesi gerek” (s.21)
“Kuşkusuz zamanla dramın kahramanları değişmekte ama dramatürji hep aynı kalmaktadır” (s.21)
“Oysa bana en modern araçları, bolca petrodolarları, demokratik çağın en hoşgörülü fikirlerini verseniz, birkaç aylık süre içinde dünyanın en baskıcı aygtını kurarım: Bir cehennem cenneti.” (s.21)
“Çelişkilerimi masumiyet içinde yaşarım; bundan pek sorumlu da değilimdir, tıpkı beni ülkemden kovan o lanet olası devrimden sorumlu olmadığım gibi. Benim kabahatim yoktu. Ortadoğu' nun Japonlar'ı olmamızı çekemeyen emperyalistlerin bir komplosuydu bu. Daha ne? Herşey Kur'an'da yazıyor ve tarih, eğer bir anlamı varsa, bunun ancak soluk bir yorumudur. Herşey kafalarımızın içinde yazılı ve geriye kalanlar matematik tümdengelimle kesin olarak çıkarsanabilir.” (s.22)
“Asya ve Afrika uygarlıklarının ın çocukları olan bizler üç yüz yıldır tarihte "tatil"deyiz (kuşkusuz ıstisnalar vardır)” (s.23)
“Dünyada olanlarla kafalarımızda olanlar arasında bir uçurum oluşmuştu. Taşradaki tatil aniden son buluyordu, çünkü arada geçen zamanda dünya değişmiş, tarih ilerlemiş, tanıdık ekolojimiz yıkılmıştı ve biz ve biz bir no man’s land’e atılmıştık.: Ne atalarımızın toprağı -, ne de yeni sahiplerimizin toprağı olan yerde. Uzakta olan hep haksızdır! Evet, öyle! Haksızdık, çünkü tarihin randevusunu kaçırmıştık” (s.26)
“Evrenin jeometr bir Tanrı tarafından yaratılmış olması olgusu, doğanın matematik olarak kavranmasına ve bundan sonra da modern bilimin doğmasına olanak verdi. Ne denirse densin, klasik Batı bilimi Hıristiyan teolojisinin sekülarizasyonudur.” (s.29)
“Rönesans ve onu takip eden olağanüstü meraklılık Batı'yı diğer kültürleri edinmeye itti ve böylelikle kapalı dünyasını sonsuz bir evrene dönüştürdü.” (s.30)
“Ama Bau'nın İslam dünyasıyla olan ilişkileri hangi açıdan değerlendirilirse değerlendirilsin bu ilişkiler inkar edilmez bir olguyu açığa vurmaktadır: Baulılar'ın Müslümanlar hakkındaki (sadece zihniyetleri ve psikolojik tutumları konusunda değil) gitgide çoğalan bilgileri ve Müslümanlar'ın Batılılar karşısındaki, bulanık gevşekliği demesek bile, habersizliği. Karşılıklı ilgideki dengesizliği bir örnek belki yeterince sergileyecektir: 18. yüzyılın sonunda Batılı öğrenciler İslam dünyası hakkında elle tutulur bir malzemeye sahiptirler: "Avrupa'da şimdiye kadar Arap grameri üzerine yaklaşık yetmiş kitap, Farsça üzerine on, Türkçe üzerine de on beş kitap basılmışur. On Arapça, dört Farsça ve yedi Türkçe sözlük vardır. a öteki tarafın durumu? Arapça'da hiçbir şey yoktur, Farsça ve Türkçe'de keza. İlk sözlükler 19. yüzyılda ortaya çıkar. "Bir Avrupa dilinin Arapça'daki ilk sözlüğü 1828'de yayımlanmışur ve varlığını, Arapça bilen bir yerliye borçludur. Bir Hıristiyan' ın (Mısırlı bir Kıpti) bir Fransız Doğu dilleri uzmanı tarafından gözden geçirilen ve çoğaltılan eseridir; yazarın önsözde belirttiğine göre Arap okurlardan ziyade Baulı okurlara yöneliktir” (s.32)
“Teknik katkıyı muhafaza edelim, tekniği kuran metafiziği yasaklayalım” (s.33)
“T. Kuhn, "Paradigma, verili bir grup üyelerinin ortak tekniklerini, kabul edilen değer ve inançlarının bütününü temsil eder,"20 diyor. Paradigma, bilim adamları ve düşünürler topluluğu üyelerinin benimsedikleri bir dünya görüşüdür. Bilimsel dönüşümler nedeniyle bu görüş değiştiğinde, bilim adamlarının içinde yaşadığı dünya da değişir ve şeyleri başka bir şekilde görmeye başlarlar, yani yeni bir bakışla. Paradigma değişimi bir takımyıldızdan diğerine geçmek gibidir. Çünkü şeyler, yalnızca farklı olarak görülmekle kalınmaz, tepkilerimiz bile farklı olarak ifade bulur. " (s.58)
“Müslümanları ilk etkileyen şey geç kalışın gerçekliği olmuştur. 1880'den itibaren bu konu geniş bir Müslüman düşünürler yelpazesini besleyecektir. l 884'te Paris'te İ ran'lı Cemalcddin Esad Abadi, namı diğer Afgani ( 1 839-97) ve M ısırlı M uhammed Abduh (l 849- 1 905) tarafından kurulan Urveı-ül Vuska (Çözülmez Bağ) adlı Arap gazetesinin değişmez konularından biri olacaktır. Bu gazete, Müslümanları taassuba, fanatizme, toplumsal hareketsizliğe karşı mücadele etmeye, İslam toprnklanndaki Batı hegemonya'lına karşı savaşmaya davet edecektir. Panislamizm, kaynaklara dönüş ve İslami röncsans fikri buradan gelmiştir. Bu dergide ele alınan büyük temalar daha sonra Abduh'un yakınlarından olan Reşid Rıza ( 1 865-1935) tarafından refonnist dergisi El-Manar'da (Kahire 1 898), Suriyeli Abdurrahman El Khavakibi ( 1 854-1902) ve birçok başka düşünürle birlikle işlenecektir. Bu temalarda iki eğilim ayırt edilir: özeleştiri (geç kalış teması) ve Müslümanlar bu kadar çok yenilginin acısını yaşıyorlarsa bunun, hakiki dini yozlaştınp İslam'ı "tersten giyilmiş bir kürke"30 çevirmelerinden ötürü olduğu fikrini doğrulama çabası. Cemaleddin bu yenilenmenin öncüsİi olacaktır. 8 Kasım 1872'de Kalküta Albert Hall'daki bir konferansta konunun özüne temas etmiştir: "Osmanlı hükümeti ve Mısır hidivliği altmış yıldır hiçbir şey elde edemeden bilimsel okullar açıyorlar, çünkü bu okullarda felsefe öğretilmiyor. Felsefi kafa yoksunluğu diğer bilimsel dallarda bir sonuca ulaşamamalarına neden oluyor ... Felsefi kafayla donanmış bir halk, özel bilim kollarından habersiz dahi olsa, bu felsefi kafa sayesinde değişik bilimsel alanlarda bilgilenmeye hazır olabilir, diyoruz."31 Cemaleddin, felsefi kafa terimiyle yeni kafayı kastetmektedir: Yani bilimsel kafayı. "Bütün gece boyunca bir petrol lambasının önünde çömelen" Müslüman düşünürlerin kendilerine neden hiçbir zaman "üstü örtüldüğünde bu lamba neden liltüyor?"32 sorusunu sonnadıklanna hayret eder. Kısacası onları mcrnksızlıkla, vurdumduymazlıkla, herşeyi bulanıklaştıran bilinçsizlikle suçlar. Çünkü Baulılar bizim memleketlerimize yalnızca silahlarının gücüyle ginnezler, aynı zamanda tam bir bilimsel yenilik şebekesiyle gelirler: telgraf hatları, fotoğraf aletleri, mikroskoplar ve teleskoplar. "İbni Sina'nın Kitab-ül Şifa'sında ya da Şehabeddin Sühreverdi'nin Hikmet El lşrak'ında sözü edilmiyor diye bütün bu scrunları bir kenara atmamız olacak iş midir?” (s.62-63)
“Aynı sorunu, bu sefer Michel Foucault'nun Les moıs et /es choses [Sözcükler ve Şeyler] adlı çalışmasında ortaya çıkardığı insan bilimleri arkeolojisinin ışığında ele almak belki de yararlı olacaktır. Foucault' nun yöntemi insan bilimlerinin doğuşunda gizli kalmış kavramsal arka-planın ortaya koyulma<;ına dayanmaktadır; "fikirlerin ortaya çıkabilmesi için, bilimlerin oluşması için, deneylerin felsefelere yansıması için, ra<>yonalitelerin belki yeniden çözülüp dağılmadan önce biçim bulması için hangi düşünsel pozitivite unsuru ve hangi tarihsel a priori zemini gerektiğini" 11 bilmek. Böylelikle söz konusu olan şey, farklı düşünce dönemlerindeki tarihsel a priori'leri keşfetmek, "epistemo!ojik alanları"nı aydınlatmak, episıeme'leri, yani farklı düşünce dönemlerinin olabilmesini mümkün kılan bilinçdışı ve anonim şekilleri açığa vurmaklır. Buradan çıkan da, insan bilimlerinin tarihi değil, arkeolojisi fikri olacaktır. Bu fikir Rönesans'tan beri Batı düşünce tarihini vurgulayan episıeme'deki süreksizlikleri gözler önüne çıkaracaktır.” (77-78)
“İslam'a özgü bir nitelik midir söz konusu olan? Öyle olduğunu düşünmüyorum; hem de İslam'ın lüksü her zaman kınamasına ve bazı ilahiyatçıların müzikle resmi mahkum etmelerine rağmen. Ortodoks bir düşünür olan Ebu Hamid El Gazali (1058-1111), ki hem İranlı'dır hem de filozoflara karşı acıma'iız olduğu kabul edilir70, şarkı ve müziği dıştalamamıştır. Livre de l'Audition eı de l'Exıase (Dinleyiciliğin ve Vecdin Kitabı) adlı eserinde bu cins uygulamaların yanında dahi olduğunu gösterir. Ona göre dinleyicinin yaşadığı vecd peygamberlerin vahiy esnasında yaşadıklarına bcnzer71• İlahiyatçımız, müziği mahkum etmediği gibi, Kur'an'la vecde ulaşmanın, şiirle vecdden daha zor olduğunu da belirtir. Buna karşılık, İbni Teymiyye ( 1 263-1 328) gibi kurallara kayıtsız şarL'iız uyan gelenekçi bir ilahiyatçı, İslam Devrimi'nin yöneticilerine daha yakındır; çünkü bu uzlaşmaz ilahiyatçıya göre sufilerin seması, "müşrikliğe" (Tann'ya eş koşma) ve "küfre" (ihanete) yol açan bir bidattır (yenilik) ki bunun sonu da sarhoşluktur (sekr).” (s.109)
“Yıllarca ülkesinden uzak kalmış genç bir adam, İran'a geri döndüğünde Tahran havaalanından çıkınca evine gitmek için bir taksiye biner. Yarı yolda şoföre, ilk tütüncüde durmasını söyler. "Tütüncüde ne yapacaksınız beyim?" diye sorar şoför.
"Ne mi yapacağım? Sigara alacağım.
" "Sigara mı? Sigarayı camide satıyorlar."
"Camide mi? Yahu cami Allah'ın evidir, oraya ibadet etmeye gidilmez mi?"
"Yanlış beyim! İbadet etmek için üniversiteye gidilir."
"Peki o zaman öğrenim nerede yapılıyor?"
"Öğrenim hapiste yapılıyor, beyim." "Hapis hırsızların yeri değil mi?"
"Yine yanlış beyim! Hırsızlar hükümete atanıyor." (s.131)
“. Heidegger'e göre teknik, "sadece bir amç değildir: bir kendini gösterme biçimidir, yani hakikattir" .ıo7 Bir tehlikeyse de, bizzat kurtaran bir tehlikedir. Yarayı, ancak o yarayı açan silah iyileştirir, der Wagner Parsifafde.” (s.136)
“İdeolog zaman içinde değil, mekan içinde yaşar. Zamanın hareketini her şeyin yerli yerinde olduğu donmuş bir mekana döndürdü��ünde, kendini ancak evinde hisseder. Bu mekanda, örneğin kötüler solda, iyiler sağdadır; geçmişin bitmiş biçimleri arkada, ütopya yollarını süsleyen değişmez işaretlerine kadar görünür ve şeffaf olan bir gelecek ileridedir” (s.167)
“Günümüzde, yeniliklere en çok karşı koyan ülkeler bile sanayileşmenin ön bilgilerinden vazgeçememekledirler, en azından askeri alanda.” (s.176)
“Aslında bir tek kendi ülkesiyle, kendi tarihiyle ve kendi şairleriyle ilgilenir. Bunları gerçekten tanıma-;ı pek önemli değildir, onların varolmuş olmaları, hayranlığını haklı çıkarmak için yeterli bir teminatur. Nevroz derecesinde şoven olan Farsi'nin lmam'a hayranlık duyması Farsi ülkesinin Damadı29 olmasındandır, Platon'a, Zerdüşt'ün yandaşı olmasından ötürü, Peygamber'e, yol gösterici olarak Selman-ı Farısi'yi izlemesinden ötürü ve İsa'ya -bazı modern milliyetçiler için-, Mitra'nın başka bir cisimleşmesi olmasından ötürü hayranlık duyar” (s.181)
“Kitabın ikinci bölümünde de gösterdiğim gibi 19. yüzyılın ikinci yarısından 'itibareP gecikme teması İslami düşünürlerin en değişmez konusu olmuştur. Daha önce gördüğümüz gibi bu tema, 1 884'te İranlı Cemaleddin Esad Abadi (diğer adıyla Af gani) ve M ısırlı Muhammed 'Abduh tarafından Paris'te kurulan Arap gazetesi Urveı-ül Vuska'nın (Çözülmez Bağ) ana eksenini oluşturmuştur. Raydan çıkma, gerilik ve cansızlığın nedenlerini sorgulamaya koyulan birçok Türk ve Arap düşünür gibi, birçok İranlı düşünür de aynı yönde evrim gösterip benzer konularla ilgileniyordu. En önemlileri arasında Cemaleddin Esad Abadi'yi, Fethi Ali Akhunzade'yi (18 12-1 878), Mirza Yusuf Han Mustaşaroddol'u (ölümü 1895), Mirza Malkam Han'ı (1833- 1908), M irza Ağa Han Kirmani'yi (1854-1 896) ve Talebofu (1834- 191 1) anmak gerekir.” (s.195)
October 24, 2020
Anlamayı çok isterdim ama alt yapım bu kitap için yeterli olmadı. O nedenle de 3’den daha fazlasını hak ettiğine eminim. Benim için zor bir okuma olsa da farklı bir perspektif kazandırdı. İran örneği ile İslamiyetin modernizm ile çarpışmasını ve nihai sonuçlarını, Galileo ve Aristoteles’den başlayarak araya serpiştirilen siyasi yapı taşları ile ortaya koymuş yazar. Keşke daha çok faydalanabilseydim
March 11, 2025
ان عقلهم التقليدي المنقطع عن مكائد البقاء يجد نفسه امام محك صعب وامتحان قاس فحتى يبقوا لا نفر لهم من الابتكار و السير بعكس طبقتهم المغلقة و العمل ضد طبيعتهم الخاصة لقد وقعوا في شرك احداث لم يكن يتوقعوها
May 23, 2018
Kitabın Yorumu
İran asıllı felsefeci Daryush Shayegan’ın “Yaralı Bilinç” adlı kitabı; geleneksel (doğu) toplumların, moderniteye (batıya) yaklaşımlarındaki çarpıklıkların, felsefi ve teorik düzlemde ele alındığı bir denemedir.
1935 doğumlu olan ve bu yılın (2018) Mart ayında İran’da vefat eden yazar, Tahran üniversitesinde Hint dili ve felsefe dersleri verirken, 1979 İran Devrimi üzerine ülkesinden ayrılarak Paris’e yerleşmiş, 1991’de yine İran’a dönmüş ve Doğu-Batı medeniyetleri üzerine çalışmalarına ülkesinde devam etmiştir. Yazarın; kitaplarından ikisi “Yaralı Bilinç” ve “Melez Bilinç” isimleriyle Türkçeye çevrilmiştir.
“Yaralı Bilinç”; ağır bir dile, soyut ve felsefi anlatım tarzına sahip, zor bir metindir. Uzun cümlelerle fakat etkileyici olarak anlatılan konular, okurdan batı düşünce tarihi ve felsefe alanlarında belirli bir alt yapı da istiyor.
Yazar, kitabında;
- En bariz özelliği eleştirel düşünme tarzı olan Batı medeniyetinin, modernliğin tek adresi olduğu,
- Modernliğe ayak uyduramayan (İslam medeniyeti, İran, Hint, Çin veya batı dışı herhangi bir medeniyet) medeniyetlerin, batının yaşadığı tarihi süreci (aydınlanma çağını) yaşamadığını, bu nedenle; geri kalan medeniyetlerin batıyla ilişkilerinde her düzlemde (yaşam tarzı, teknoloji, eğitim, fikir, sanat, bilim vb.) kaçınılmaz olarak binlerce çarpıklık görüldüğü,
- 200 yıllık batılılaşma gayretlerinin batının sadece teknolojisini veya gelişmiş imkânlarını hedeflemesi nedeniyle yüzeysel olduğu,
- Modern olabilmek için; batının eleştirel aklı önceleyen mantığının, felsefesinin, fikirlerinin kabulü gerektiği,
- Bütün bunlar için de; geleneksel inanç, fikir ve eylemlere yönelik radikal eleştirinin şart olduğu, tezlerini savunmaktadır.
Anlatımları, felsefi ve soyuttur. Verilen somut örnekler; öncelikle İran, bazen de Hint Medeniyeti ve İslam ülkelerindendir. Birkaç yerde de, Osmanlı’da ve Tanzimat Dönemi’ndeki batılılaşma gayretlerinden bahsedilmektedir.
Öncelikle, kitabın; 1980’lerdeki dünyaya bakışı yansıttığını, yani son 30 yılda artan modernleşme ve hızlanan küreselleşmeyi kapsamadığını belirtmemiz gerekiyor. Bu nedenle, kitaptaki bazı tespitlerin günceli yansıtmadığı (1940’lı, 1950’li yılları anımsattığı), geçen zamanın ise kitaptaki öngörüleri doğrulamadığı görülüyor. Yazarın 1979 Devrimi sonucu ülkeyi terk etmesi; örneklerin çoğunun İran’dan verilmesini ve eleştirilerinin sertliğini de açıklıyor gibi.
“Yaralı Bilinç”te pozitivist bir köktencilikle konulara yaklaşan SHAYEGAN’ın; son yıllarda, geleneği reddeden keskin fikirlerinde belirli bir yumuşama olduğu anlaşılıyor. Bu kapsamda; İran’ın büyük yazarlarını batıya ve batının yazarlarını da İran’a tanıtan çalışmalarda bulunduğu biliniyor. Nitekim 04 Aralık 2008’de verdiği bir röportajında da; İran başta olmak üzere Arap ülkelerinden ümitli olduğunu ifade ediyor ve geleneksel yaklaşımları dışlamıyor.
Kitap; Batı’yı değişmeyen sabit bir değer olarak kabulü, modernliğin gelişmesi için doğuda bir aydınlanma çağının gerekliliği fikri, eleştirel mantığı esas alan Marksizm’i kapsam dışı bırakan yaklaşımı, İran’daki Ali Şeriati, Mutahhari gibi muhalif entelektüelleri hafife alması ve birçok ülkedeki modernleşme gayretlerini yüzeyselliğe mahkûm etmesi gibi tartışmaya açık birçok konu barındırıyor.
Bir yanıyla da Yazar; Doğunun modernleşme yolundaki samimiyetsiz veya temelsiz hallerini de çok iyi betimliyor. Okurken, “Evet bu tespite aynen katılıyorum, diyorsunuz”. Etkileyen ve okuru sorgulamaya yönlendiren cümleler sıkça karşınıza çıkabiliyor. Etkileyici tespitlere rağmen, yine de; teşhis ve çözüm yollarının irdelenmemesi, kitabı felsefi bir boşlukta asılı bırakıyor. Coğrafyanın, tarihin, siyaset biliminin, sosyolojinin toplumlara olan etkisinin yok sayılması ise; kitabın bilimsel objektifliğe değil, tepkiselliğe dayandığını düşündürüyor.
Sonuç olarak; Prof. Daryush Shayegan’ın “Yaralı Bilinç” adlı kitabı; “Batı’ya ulaşmaya çalışırken Doğu’nun karşılaştığı açmazların ve derin çukurların" felsefi olarak anlatıldığı, geleneğin bütün unsurlarının pozitivist bir yaklaşımla tümden eleştirildiği bir denemedir. Doğu - Batı ilişkileri üzerine çalışanların inceleyebileceği bir kitaptır.
İran asıllı felsefeci Daryush Shayegan’ın “Yaralı Bilinç” adlı kitabı; geleneksel (doğu) toplumların, moderniteye (batıya) yaklaşımlarındaki çarpıklıkların, felsefi ve teorik düzlemde ele alındığı bir denemedir.
1935 doğumlu olan ve bu yılın (2018) Mart ayında İran’da vefat eden yazar, Tahran üniversitesinde Hint dili ve felsefe dersleri verirken, 1979 İran Devrimi üzerine ülkesinden ayrılarak Paris’e yerleşmiş, 1991’de yine İran’a dönmüş ve Doğu-Batı medeniyetleri üzerine çalışmalarına ülkesinde devam etmiştir. Yazarın; kitaplarından ikisi “Yaralı Bilinç” ve “Melez Bilinç” isimleriyle Türkçeye çevrilmiştir.
“Yaralı Bilinç”; ağır bir dile, soyut ve felsefi anlatım tarzına sahip, zor bir metindir. Uzun cümlelerle fakat etkileyici olarak anlatılan konular, okurdan batı düşünce tarihi ve felsefe alanlarında belirli bir alt yapı da istiyor.
Yazar, kitabında;
- En bariz özelliği eleştirel düşünme tarzı olan Batı medeniyetinin, modernliğin tek adresi olduğu,
- Modernliğe ayak uyduramayan (İslam medeniyeti, İran, Hint, Çin veya batı dışı herhangi bir medeniyet) medeniyetlerin, batının yaşadığı tarihi süreci (aydınlanma çağını) yaşamadığını, bu nedenle; geri kalan medeniyetlerin batıyla ilişkilerinde her düzlemde (yaşam tarzı, teknoloji, eğitim, fikir, sanat, bilim vb.) kaçınılmaz olarak binlerce çarpıklık görüldüğü,
- 200 yıllık batılılaşma gayretlerinin batının sadece teknolojisini veya gelişmiş imkânlarını hedeflemesi nedeniyle yüzeysel olduğu,
- Modern olabilmek için; batının eleştirel aklı önceleyen mantığının, felsefesinin, fikirlerinin kabulü gerektiği,
- Bütün bunlar için de; geleneksel inanç, fikir ve eylemlere yönelik radikal eleştirinin şart olduğu, tezlerini savunmaktadır.
Anlatımları, felsefi ve soyuttur. Verilen somut örnekler; öncelikle İran, bazen de Hint Medeniyeti ve İslam ülkelerindendir. Birkaç yerde de, Osmanlı’da ve Tanzimat Dönemi’ndeki batılılaşma gayretlerinden bahsedilmektedir.
Öncelikle, kitabın; 1980’lerdeki dünyaya bakışı yansıttığını, yani son 30 yılda artan modernleşme ve hızlanan küreselleşmeyi kapsamadığını belirtmemiz gerekiyor. Bu nedenle, kitaptaki bazı tespitlerin günceli yansıtmadığı (1940’lı, 1950’li yılları anımsattığı), geçen zamanın ise kitaptaki öngörüleri doğrulamadığı görülüyor. Yazarın 1979 Devrimi sonucu ülkeyi terk etmesi; örneklerin çoğunun İran’dan verilmesini ve eleştirilerinin sertliğini de açıklıyor gibi.
“Yaralı Bilinç”te pozitivist bir köktencilikle konulara yaklaşan SHAYEGAN’ın; son yıllarda, geleneği reddeden keskin fikirlerinde belirli bir yumuşama olduğu anlaşılıyor. Bu kapsamda; İran’ın büyük yazarlarını batıya ve batının yazarlarını da İran’a tanıtan çalışmalarda bulunduğu biliniyor. Nitekim 04 Aralık 2008’de verdiği bir röportajında da; İran başta olmak üzere Arap ülkelerinden ümitli olduğunu ifade ediyor ve geleneksel yaklaşımları dışlamıyor.
Kitap; Batı’yı değişmeyen sabit bir değer olarak kabulü, modernliğin gelişmesi için doğuda bir aydınlanma çağının gerekliliği fikri, eleştirel mantığı esas alan Marksizm’i kapsam dışı bırakan yaklaşımı, İran’daki Ali Şeriati, Mutahhari gibi muhalif entelektüelleri hafife alması ve birçok ülkedeki modernleşme gayretlerini yüzeyselliğe mahkûm etmesi gibi tartışmaya açık birçok konu barındırıyor.
Bir yanıyla da Yazar; Doğunun modernleşme yolundaki samimiyetsiz veya temelsiz hallerini de çok iyi betimliyor. Okurken, “Evet bu tespite aynen katılıyorum, diyorsunuz”. Etkileyen ve okuru sorgulamaya yönlendiren cümleler sıkça karşınıza çıkabiliyor. Etkileyici tespitlere rağmen, yine de; teşhis ve çözüm yollarının irdelenmemesi, kitabı felsefi bir boşlukta asılı bırakıyor. Coğrafyanın, tarihin, siyaset biliminin, sosyolojinin toplumlara olan etkisinin yok sayılması ise; kitabın bilimsel objektifliğe değil, tepkiselliğe dayandığını düşündürüyor.
Sonuç olarak; Prof. Daryush Shayegan’ın “Yaralı Bilinç” adlı kitabı; “Batı’ya ulaşmaya çalışırken Doğu’nun karşılaştığı açmazların ve derin çukurların" felsefi olarak anlatıldığı, geleneğin bütün unsurlarının pozitivist bir yaklaşımla tümden eleştirildiği bir denemedir. Doğu - Batı ilişkileri üzerine çalışanların inceleyebileceği bir kitaptır.
Read
July 28, 2025Temelde İran merkezli olmak üzere, ama genel olarak tüm doğu medeniyetlerine de uyarlanabilecek şekilde, doğulular geri kalmışlıklarını fark ettiklerinde uygulamaya çalıştıkları çözüm yöntemlerinin genelde batıya karşı ifrat-tefrit arasında gittiği, bunun da doğudan batıya bakıldığında şizofrenik bir bakışa yol açması ile sonuçlandığını savunan bir kitap.
Bazen abartılar ve aşırı basitleştirmeler de olmasına rağmen birçok iyi saptama da vardı. Mesela tek başına hepsine örnek olabilecek birisi: doğuda genelde insanların ufka baktığı, batıda önlerine baktığı, bu nedenle de doğuda ilerlemenin yola dikkat edilmediği için sekteye uğradığı, karşıt olarak batıdaysa adım adım ilerlerken bir yandan bakmışsın ufka yaklaştığını belirtiyor.
İyi saptama kısmı: bence genel doğru bakış, büyük sorular yerine parçalara bölerek adım adım ilerlemek ve çözmeye çalışırken apatik kalabileceğin geniş-vague bir problemi tackle edebileceğin hale getirmek; mantıklı bir strateji.
Basitleştirme ve abartı kısmı ise: uzağa ve yakına bakma ayrımından başlayarak, temelde merak düzeyleri arasında da bu bakışın farka yol açtığı ya da batıda modernleşmenin kabulünü doğuran rönesans-reformdan başlayan genel bir sekülerleşme, kiliseye karşı mücadele geçmişinin olduğu, doğunun hızlı modernleşmeye çalışmasında altyapısında bu kabulü kolaylaştıracak kültürel altyapının henüz gelişmediği gibi bence fazla büyük ve fazla sonuçtan nedene tespitler de vardı.
Kitaptan yola çıkarak yazar için genel hissiyatım; alim değilse de arif denir ya ona yakın bir duygu. Bam teline dokunan, beğendiğin, kimi yerlerde hakikaten böyle dediğin, seninle aynı derdi paylaştığını düşündüğün yerler oluyor. Ama açıklamalar ya da düşünce silsilesi çoğu yerde o kadar da tatmin etmiyor.
Özet: çok iyi sorular, orta-iyi açıklamalar, vasat cevaplar.
Bazen abartılar ve aşırı basitleştirmeler de olmasına rağmen birçok iyi saptama da vardı. Mesela tek başına hepsine örnek olabilecek birisi: doğuda genelde insanların ufka baktığı, batıda önlerine baktığı, bu nedenle de doğuda ilerlemenin yola dikkat edilmediği için sekteye uğradığı, karşıt olarak batıdaysa adım adım ilerlerken bir yandan bakmışsın ufka yaklaştığını belirtiyor.
İyi saptama kısmı: bence genel doğru bakış, büyük sorular yerine parçalara bölerek adım adım ilerlemek ve çözmeye çalışırken apatik kalabileceğin geniş-vague bir problemi tackle edebileceğin hale getirmek; mantıklı bir strateji.
Basitleştirme ve abartı kısmı ise: uzağa ve yakına bakma ayrımından başlayarak, temelde merak düzeyleri arasında da bu bakışın farka yol açtığı ya da batıda modernleşmenin kabulünü doğuran rönesans-reformdan başlayan genel bir sekülerleşme, kiliseye karşı mücadele geçmişinin olduğu, doğunun hızlı modernleşmeye çalışmasında altyapısında bu kabulü kolaylaştıracak kültürel altyapının henüz gelişmediği gibi bence fazla büyük ve fazla sonuçtan nedene tespitler de vardı.
Kitaptan yola çıkarak yazar için genel hissiyatım; alim değilse de arif denir ya ona yakın bir duygu. Bam teline dokunan, beğendiğin, kimi yerlerde hakikaten böyle dediğin, seninle aynı derdi paylaştığını düşündüğün yerler oluyor. Ama açıklamalar ya da düşünce silsilesi çoğu yerde o kadar da tatmin etmiyor.
Özet: çok iyi sorular, orta-iyi açıklamalar, vasat cevaplar.
August 31, 2022
First, it's a pity -- indeed sad -- that I can't find an English-language review of this book on this page. I wish I could read other reviews, especially as they appear to represent a range of non-Western perspectives.
Second, for a book that comes out of a university press, this work is stylistically forceful. Shayegan's prose is (mostly) jargon free and full of beautiful turns of phrase and figurative language. This makes his point less objective, but my guess is that he's too angry at what happened to his homeland to care much about that.
Finally, for an American, I found this initial foray into contemporary intellectual sociology of "Third World" (mostly Islamic, and again, principally Iranian) quite compelling, albeit it's now over 30 years old. Almost everything Shayegan reports and analyzes is new to me and gave me a better appreciation of what has become ever since the work's publication an increasingly fraught encounter between "East" and "West." I wonder how Shayegan might have altered his perspective if he wrote the work today. The "modern" he describes has morphed into the "postmodern," and the achievements of the West -- in light of its responsibility for cataclysms ranging from the modern concentration camp to the atom bomb to climate change -- clearly don't seem aspirational for any society.
Second, for a book that comes out of a university press, this work is stylistically forceful. Shayegan's prose is (mostly) jargon free and full of beautiful turns of phrase and figurative language. This makes his point less objective, but my guess is that he's too angry at what happened to his homeland to care much about that.
Finally, for an American, I found this initial foray into contemporary intellectual sociology of "Third World" (mostly Islamic, and again, principally Iranian) quite compelling, albeit it's now over 30 years old. Almost everything Shayegan reports and analyzes is new to me and gave me a better appreciation of what has become ever since the work's publication an increasingly fraught encounter between "East" and "West." I wonder how Shayegan might have altered his perspective if he wrote the work today. The "modern" he describes has morphed into the "postmodern," and the achievements of the West -- in light of its responsibility for cataclysms ranging from the modern concentration camp to the atom bomb to climate change -- clearly don't seem aspirational for any society.
Read
June 23, 2017ينتقل بنا شايغان بين مواضيع متعددة و بلغة مرسومة بدقة و بمفاهيم منحوتة , يأخذها على محمل الجد و يضع لها أساسا في فكره و توجهاته .. يستقي من معارف متعددة غير معترف بضيق التخصص .. فمثلا عندما نأخذ العنوان , " هوية بأربعين وجها " فهو يرمز لأحد المفاهيم الاساسية في فكره و الذي يشكل نقدا لمفهوم الهوية باعتباره مركبا و منسوجا بشكل من الترابط الدقيق .. عرج على مواضيع مثل الغرب , الحداثة , العولمة ,الدين و العلمانية
لا يمكن فهم ما يصبو إليه شايغان بعيدا عن جهازه المفاهيمي الذي ينحته و يحدده في السياقات المعرفية التي يضعها , كما يصعب هضم كتاباته في قراءة واحدة مما يستدعي التريث و الانتباه إلى المعاني التي تتكون في أفكاره .
ملاحظتي على جملة من المفاهيم الموظفة و المترجمة الى العربية و المكتوبة بالفرنسية تقول أنها فاقدة للمعنى المراد به و ربما لم تتمكن من المعنى مثلا مفردة vertualisation ترجمت إلى " المجازية " .. وغير ذلك من الأمثلة
لا يمكن فهم ما يصبو إليه شايغان بعيدا عن جهازه المفاهيمي الذي ينحته و يحدده في السياقات المعرفية التي يضعها , كما يصعب هضم كتاباته في قراءة واحدة مما يستدعي التريث و الانتباه إلى المعاني التي تتكون في أفكاره .
ملاحظتي على جملة من المفاهيم الموظفة و المترجمة الى العربية و المكتوبة بالفرنسية تقول أنها فاقدة للمعنى المراد به و ربما لم تتمكن من المعنى مثلا مفردة vertualisation ترجمت إلى " المجازية " .. وغير ذلك من الأمثلة
February 18, 2019
Boş yere abartılan (overrated) bir kitap. Açıkçası yarısında bıraktım.
Makale ruhu ile yazsa da neredeyse hiç veri kullanmıyor bu yüzden anlattığı her şey havada kalıyor. 20-25 sayfa ile özetleyebileceği konuyu 200 sayfada anlatmış. Veri kullanımındaki eksikliği tumturaklı laflarla, boş retorikle geçiştirmeye çalışıyor. Bugün tamamen Batı tarzı eğitimle yetişmiş ve dinsel/metafiziksel söylemi bir kenara bırakmış, modern şehir yaşamı aracılığıyla da geleneksel söylemlerden büyük oranda kopmuş bir neslin doğduğu çağımızda çoğu görüşü biraz fazla temelsiz geldi bana. Diğer yandan eğer toplumun çoğunluğunu göz önüne alacaksak bu sefer idealize ettiği Batı'nın dindarlarını da göz ardı etmemesi gerekirdi. Katolik bağnazlık, yeni-muhafazakarlık, ve hatta Batı'nın kalbinde doğan düz dünyacılık gibi olguları göz ardı etmiş gibi geliyor bana.
Çok merak edenler ilk denemeyi okusa kafi.
Makale ruhu ile yazsa da neredeyse hiç veri kullanmıyor bu yüzden anlattığı her şey havada kalıyor. 20-25 sayfa ile özetleyebileceği konuyu 200 sayfada anlatmış. Veri kullanımındaki eksikliği tumturaklı laflarla, boş retorikle geçiştirmeye çalışıyor. Bugün tamamen Batı tarzı eğitimle yetişmiş ve dinsel/metafiziksel söylemi bir kenara bırakmış, modern şehir yaşamı aracılığıyla da geleneksel söylemlerden büyük oranda kopmuş bir neslin doğduğu çağımızda çoğu görüşü biraz fazla temelsiz geldi bana. Diğer yandan eğer toplumun çoğunluğunu göz önüne alacaksak bu sefer idealize ettiği Batı'nın dindarlarını da göz ardı etmemesi gerekirdi. Katolik bağnazlık, yeni-muhafazakarlık, ve hatta Batı'nın kalbinde doğan düz dünyacılık gibi olguları göz ardı etmiş gibi geliyor bana.
Çok merak edenler ilk denemeyi okusa kafi.
June 29, 2020
يزعم شايغان بأن الشرق ليس في مقدوره أن يقلب المعادلة أبدًا. ثم يقص علينا قيامة أوروبا من الجهل والانحطاط لتصنع حضارة جديدة من الجذر القديم. ألي��ت هذه مراهقة فكرية من باحث وفيلسوف؟ أو كما وصم هو فكر محمد إقبال؛ مجرد «بهلوانيات فكرية واسعة» لصرف الشرق عن حقه في الحُلم والمقاومة.
ليس ثمة شيء يدفع أي مفكر حاد النظر كداريوش شايغان بقول «أن حضارات الهند والصين وبعض الشعوب المغزوة، كانوا أكثر رِقة ورقي من حضارتنا» سوى شعور حقيقي بالجفاء. إنه انتقاءٌ دقيق للألفاظ.
إنني وشايغان لم نلتقِ سوى في المُحَصِّلة؛ أن هذا الوضع غير مؤهل لمعاناة تحول عميق.
ليس ثمة شيء يدفع أي مفكر حاد النظر كداريوش شايغان بقول «أن حضارات الهند والصين وبعض الشعوب المغزوة، كانوا أكثر رِقة ورقي من حضارتنا» سوى شعور حقيقي بالجفاء. إنه انتقاءٌ دقيق للألفاظ.
إنني وشايغان لم نلتقِ سوى في المُحَصِّلة؛ أن هذا الوضع غير مؤهل لمعاناة تحول عميق.
October 7, 2016
این کتاب بد نیست و البته بهتر است از کتاب آسیبا در برابر غرب - مصاحبه این نویسنده درکتاب زیر آسمان های دنیا خیلی خیلی بهتر و ازکتاب های خیلی عالی است که من خیلی از آن لذت بردم البته زمانی که می خواندمش بیش از 10 سال گذشته است!!! اما هنوز شیرینی اثرش در روحم باقی است...
September 5, 2010
شاید بیشتر برای مخاطبی اروپایی نوشته شده. اما ضرورت بازگشت به نگره های مدرن از سوی سنت گرایی مثل شایگان، از یک دفاعیه صرف فلسفی در بحبوحه جریان های پست مدرن به مراتب فراتر می رود
December 16, 2016
A must read for those who still in the colorless zone of oriental thought...
June 16, 2019
مصارحة الذات بكل عيوبها و تقصيرها ... رائع
July 12, 2023
“İslam dünyasının sorunu, atadan kalma yüklerden, savunma reflekslerinden, entelektüel sıkışmalardan ve özellikle dünyanın tüm sorunlarına hazır cevapları olduğunu zanneden o iddiadan kaynaklanmaktadır.”
Yazar modernliğin kıyısında kalmış, ne tam geleneksel olabilmiş ne de tam modern olabilmiş, yamalanmış fikirlerle yaşayan ve tarihsel çizgide gelişen ilerlemeye dahil olamayıp ilerlemenin kırıntılarıyla beslenmeye çalışan geleneksel toplumları inceliyor. Her zaman bir “başkanın” ve düşmanın olduğu bu toplumlarda eleştirel düşünmenin gelişemediğini ve sadece şeylerin iyi ve kötü olarak değerlendirmesinin yapılabildiğini savunuyor. Kendi yaşadığı İran toplumundan örneklerle anlatımını zenginleştiren yazar her zaman yenilikten korkan ve kaçan Müslümanların hiç durmadan gelişen dünyada edilgen ve üretemeyen bir surete sahip olmasının kaçınılmaz olduğunu vurguluyor. Oluşan bu edilgen yapı sonucunda Müslümanların ancak felçli bir bakış açısıyla dünyayı yorumlayabildiklerini, ahlaki olmayan şeyleri bile ahlaklaştırarak dünyadaki değişimleri sindiremediğini ve onlara ayak uyduramadığını dile getiriyor. Yazarın özellikle Avrupa ülkelerinde yaşayıp şeriatı savunan insanlar hakkında değerlendirmesini oldukça yararlı bulduğumu söylemek istiyorum. Özellikle şu cümle oldukça vurucu: kendilerinden o kadar övgüyle bahsedilen İslam ve Şeriat’ın harika fırsatlar olduğu kesindir, ama Avrupa’da kalmak şartıyla; kısasa kısas yasasından uzakta, aceleci dini mahkemelerden uzakta, sudan sebeplerle kadınları gözaltına alıp kırbaç zoruyla hayırlı bir ders veren çevik Allah kuvvetlerinden uzakta…”
Sözün kısası, Yaralı Bilinç benim için oldukça ufuk açıcı bir okuma oldu, fakat kitabın belli bir alt yapı gerektirdiğini de belirtmeden geçmeyelim. Hegel, Marx ve genel olarak dünya tarihiyle ilgili genel gir yargıya sahip olmanız bu kitabı okumayı sizin için daha verimli hale getirecektir. Son olarak şunu da söylemeliyim ki Orta Doğu ülkelerinde yaşayan herkesin bu kitabı okurken kendine göre dersler çıkaracağına eminim.
Yazar modernliğin kıyısında kalmış, ne tam geleneksel olabilmiş ne de tam modern olabilmiş, yamalanmış fikirlerle yaşayan ve tarihsel çizgide gelişen ilerlemeye dahil olamayıp ilerlemenin kırıntılarıyla beslenmeye çalışan geleneksel toplumları inceliyor. Her zaman bir “başkanın” ve düşmanın olduğu bu toplumlarda eleştirel düşünmenin gelişemediğini ve sadece şeylerin iyi ve kötü olarak değerlendirmesinin yapılabildiğini savunuyor. Kendi yaşadığı İran toplumundan örneklerle anlatımını zenginleştiren yazar her zaman yenilikten korkan ve kaçan Müslümanların hiç durmadan gelişen dünyada edilgen ve üretemeyen bir surete sahip olmasının kaçınılmaz olduğunu vurguluyor. Oluşan bu edilgen yapı sonucunda Müslümanların ancak felçli bir bakış açısıyla dünyayı yorumlayabildiklerini, ahlaki olmayan şeyleri bile ahlaklaştırarak dünyadaki değişimleri sindiremediğini ve onlara ayak uyduramadığını dile getiriyor. Yazarın özellikle Avrupa ülkelerinde yaşayıp şeriatı savunan insanlar hakkında değerlendirmesini oldukça yararlı bulduğumu söylemek istiyorum. Özellikle şu cümle oldukça vurucu: kendilerinden o kadar övgüyle bahsedilen İslam ve Şeriat’ın harika fırsatlar olduğu kesindir, ama Avrupa’da kalmak şartıyla; kısasa kısas yasasından uzakta, aceleci dini mahkemelerden uzakta, sudan sebeplerle kadınları gözaltına alıp kırbaç zoruyla hayırlı bir ders veren çevik Allah kuvvetlerinden uzakta…”
Sözün kısası, Yaralı Bilinç benim için oldukça ufuk açıcı bir okuma oldu, fakat kitabın belli bir alt yapı gerektirdiğini de belirtmeden geçmeyelim. Hegel, Marx ve genel olarak dünya tarihiyle ilgili genel gir yargıya sahip olmanız bu kitabı okumayı sizin için daha verimli hale getirecektir. Son olarak şunu da söylemeliyim ki Orta Doğu ülkelerinde yaşayan herkesin bu kitabı okurken kendine göre dersler çıkaracağına eminim.
October 20, 2024
Shayegan kitap boyunca farklı açılardan -ontolojik, epistemolojik, estetetik- aynı konuyu ele alıyor. Doğu dünyasının modernizme mağlubiyetinin sonuçları. Geleneksel değerler ve modern edinimlerimiz arasında bir araya getiremediğimiz noktalarda meydana gelen çatlama. Batı modernitenin üzerine kurduğu araçlarla bizi yendi. Bunun verdiği rövanşizm, ama bir yandan da ona hayranlık, daha da kötüsü bir de kendi paradigmandan bakıp aşağılamak. Aynı anda hem hayranlık, hem haset, hem tahkir.
Daha çok İran üzerinde giden kitap, diğer bütün Ortadoğu ülkeleri gibi tam anlamıyla kolonyal - post-kolonyal sancılar yaşamadıysa da 20. yüzyıl Türkiye’si için, hatta 20 yılı aşkın siyasal islamcı yönetimin ardından 2024 Türkiyesi için de çoğunlukla anlamını koruyor. Diğer taraftan birçok noktada, fazla tek yanlı ve doğrusal bir tarih algısına sahip bir doğu eleştirisi bu kitap. Bu yönüyle pek tatmin edici değilse de, ve pek ufuk açıcı değilse de, koyduğu soru ve sorunları yakından görmeyi ve üzerine değişik veçhelerden düşünmeyi sağlayan bir kitap.
"Zihinsel, estetik ve psikolojik olan bu çarpıklıklar sosyolojik manzarayı bütünüyle kirlettikleri gibi, egemen ideoloji düzeyinde güncelleştirildiklerinde, gerçekliğin bazı cephelerinin tamamını, yerlerine yeni anlamlar koyarak köklerinden sarsarlar. Bu olgunun boyutlarını hoş bir anekdotla sergileyelim:
Yıllarca ülkesinden uzak kalmış genç bir adam, İran’a geri döndüğünde Tahran havaalanından çıkınca evine gitmek için bir taksiye biner. Yarı yolda şoföre, ilk tütüncüde durmasını söyler. “Tütüncüde ne yapacaksınız beyim?” diye sorar şoför.
“Ne mi yapacağım? Sigara alacağım.”
“Sigara mı? Sigarayı camide satıyorlar.”
“Camide mi? Yahu camiye Allah'ın evidir, oraya ibadet etmeye gidilmez mi?”
“Yanlış beyim! İbadet etmek için üniversiteye gidilir.”
“Peki o zaman öğrenim nerede yapılıyor?”
“Hapiste yapılıyor beyim.”
“Hapis hırsızların yeri değil mi?”
“Yine yanlış beyim! Hırsızlar hükümete atanıyor.”"
Daha çok İran üzerinde giden kitap, diğer bütün Ortadoğu ülkeleri gibi tam anlamıyla kolonyal - post-kolonyal sancılar yaşamadıysa da 20. yüzyıl Türkiye’si için, hatta 20 yılı aşkın siyasal islamcı yönetimin ardından 2024 Türkiyesi için de çoğunlukla anlamını koruyor. Diğer taraftan birçok noktada, fazla tek yanlı ve doğrusal bir tarih algısına sahip bir doğu eleştirisi bu kitap. Bu yönüyle pek tatmin edici değilse de, ve pek ufuk açıcı değilse de, koyduğu soru ve sorunları yakından görmeyi ve üzerine değişik veçhelerden düşünmeyi sağlayan bir kitap.
September 6, 2018
İslamla medeniyet arasında bocalayan ülkelerin kaderi üzerine çok şiddetli bir eleştiri bu kitap.... tabii asıl eleştiri kafasında ne olduğunu otutturamamış Bu ülkelerdeki entellektüeller...
9/11 olaylarından ve Ortadoğu Savaşlarının patlamasından çok önce yazılmış kitapta yazarın öngörülerinin büyük oranda tuttuğunu söylemek mümkün.. Birinci bölüm çatlama çok güzel ancak ikinci ve üçüncü bölüm anlaşılması gerçekten karmaşık biraz da İranı bilmeyi gerektiren bölümlerdi... Son bölüm ise yazarın tam bir bombardımanıdır
Çifte dilliliğe, zincirleme özdeşleşmeye, istifini hiç bozmadan elma ile armut’u karıştırmaya, akıl almaz çarpıklıklara gömülmemize aklın sınırlarını öğrenmenin katı koşullarını bilmeden deliklerinden rahatlıkla geçtiğimiz yalan ağını örmeye neden olan da, (islam ülkelerinde/toplumlarında) eleştirel ve modern entelektüel akımın yokluğudur
Yamalamak : olgularda hiçbir karşılığı olmayan fikirlerin toplumsal gerçeklerle çakıştırılması
Kant yazmış: Yüzyılımız her şeyden önce eleştiri yüzyılıdır ve her şeyi eleştiriye tabi kılmak gerekir genellikle Din kutsallığını Hukuk ise haşmetini dayanak göstererek eleştirinin elinden kurtarmak ister ama o zaman haklı kuşkular uyandırırlar, aklın sadece kendi özgür ve herkese açık sınavından geçenlere tanıttığı o samimi itibarı elde edemezler
İstisnai olaylar birbirini izlediğinde, bir düzen çöktüğünde ve eski hafızanın bastırılmış kalıntıları birden yüzeye çıkıp toplumsal Muhayyilenin bütün fantazmlarına vücut verdiğinde, Çarpıklıklar patlayabilir ve sayıklamalı bir söylemle birleşerek bütün kamu alanını işgal de edebilir.
İnsan bilimleri okutulan üniversite ve fakülteleri besleyen edebiyatçıların sayısında gözle görülüyor fazlalık ki çoğu zaman potansiyel işsizlerdir, devletin farklı kurumlarında istihdam edilmekte entelektüellik mesleğini parttaym yapmaktadırlar
9/11 olaylarından ve Ortadoğu Savaşlarının patlamasından çok önce yazılmış kitapta yazarın öngörülerinin büyük oranda tuttuğunu söylemek mümkün.. Birinci bölüm çatlama çok güzel ancak ikinci ve üçüncü bölüm anlaşılması gerçekten karmaşık biraz da İranı bilmeyi gerektiren bölümlerdi... Son bölüm ise yazarın tam bir bombardımanıdır
Çifte dilliliğe, zincirleme özdeşleşmeye, istifini hiç bozmadan elma ile armut’u karıştırmaya, akıl almaz çarpıklıklara gömülmemize aklın sınırlarını öğrenmenin katı koşullarını bilmeden deliklerinden rahatlıkla geçtiğimiz yalan ağını örmeye neden olan da, (islam ülkelerinde/toplumlarında) eleştirel ve modern entelektüel akımın yokluğudur
Yamalamak : olgularda hiçbir karşılığı olmayan fikirlerin toplumsal gerçeklerle çakıştırılması
Kant yazmış: Yüzyılımız her şeyden önce eleştiri yüzyılıdır ve her şeyi eleştiriye tabi kılmak gerekir genellikle Din kutsallığını Hukuk ise haşmetini dayanak göstererek eleştirinin elinden kurtarmak ister ama o zaman haklı kuşkular uyandırırlar, aklın sadece kendi özgür ve herkese açık sınavından geçenlere tanıttığı o samimi itibarı elde edemezler
İstisnai olaylar birbirini izlediğinde, bir düzen çöktüğünde ve eski hafızanın bastırılmış kalıntıları birden yüzeye çıkıp toplumsal Muhayyilenin bütün fantazmlarına vücut verdiğinde, Çarpıklıklar patlayabilir ve sayıklamalı bir söylemle birleşerek bütün kamu alanını işgal de edebilir.
İnsan bilimleri okutulan üniversite ve fakülteleri besleyen edebiyatçıların sayısında gözle görülüyor fazlalık ki çoğu zaman potansiyel işsizlerdir, devletin farklı kurumlarında istihdam edilmekte entelektüellik mesleğini parttaym yapmaktadırlar
June 6, 2024
با این که کتاب "آسیا در برابر غرب" هنوز هم درخشان و بصیرت بخش است اما شایگان نظرات خودش را در این کتاب تکمیل و پخته تر و مخصوصا از دوگانه سازی پیشین خودش انتقاد کرده:
در روزگار ما دیگر تمدنی متجانس و یکدست وجود ندارد. هر چقدر تقابلهای دو طرفه ایجاد کنیم و از «غرب و دیگران»، «غرب و شرق» و «شمال و جنوب» سخن گوییم، اینها همه در ترکیبات گوناگون، در نسبتهای متغیر، در منظومه هایی که هر دم از هم میپاشند و دوباره شکل میگیرند، از میان می روند و در عین حال قوام میگیرند.
با این حال مایه تعجب است اگر بگویند شایگان دچار انقلاب فکری شده و آن حرفها را دور انداخته. آن کتاب برای زمانه خودش نوشته شده بود و این کتاب برای زمانه خودش. یعنی زمانه "برخورد تمدنها"ی هانتینگتون و تبدیل شدن کره جنوبی به یک غول اقتصادی و خلاصه زمانه ای که آسیای پیش چشم او دیگر همان آسیای قبل به نظر نمیرسد. و میکوشد جنبه ساده انگارانه نظریه ساموئل هانتینگتون را نقد کند:
".ژاپنی زبان مشترک امپراطوری خورشید تابان و چینی ماندارن زبان امپراطوری چین است اما زبان مشترک تمدن اسلامی کدام است؟ بی شک عربی نیست. تحلیل هانتینگتون (برخورد تمدن ها) به تفاوت های ظریف بی توجه است. آیا میتوان تمدنهایی این چنین متفاوت، همچون تمدن چینی و تمدن جهان اسلام را به یکسان ارزیابی کرد؟"
شایگان به فراست سربرآوردن بنیادگرایی مذهبی و راستگرایی افراطی را پیش بینی میکند و البته خیلی جالب است که ایده اصلی این پیش بینی همان ایده اصلی آسیا در برابر غرب است یعنی رسیدن به نیهیلیسم ناشی از افسون زدایی و تهی کردن جهان از عمق و معنا:
"اکنون شاهد افسون زدگی جدید جهانیم. این گفته بدین معناست که به رغم افسون زدایی، عوامل خلاق فرافکنی روان انسان امروزی همچنان فعالند. فروپاشی نظامهای فرهنگی حاکم و جهان بینی های مسلط سرانجام ناخودآگاه انسان مدرن را دوباره، تا سرحد انفجار، سرکش و فعال کردهاند. فعال شدن ناخودآگاه به هر وهمی مجال بروز می دهد، تمامی نمادها را به هم می آمیزد و آمیزه هایی ایجاد میکند که در آنها همچون جنگلی انبوه فرهنگهای مختلف گره میخورد."
و جهانی که نظام سرمایه داری برای انسان ساخته را نقد میکند:
"جوامع سرمایه داری چه الگویی برای دیگر بخشهای جهان دارند؟ اول از همه الگوی ثروت و قدرت تکنولوژیک و نظامی. اما بر خلاف اعتقادات جزمی مارکسیستی و لیبرالی، چنین دستاوردهایی فی نفسه بی حاصلند و در پیدایش فرآیندی رهایی بخش مؤثر نیستند. این جوامع در برابر جهان تصویری کراهت بار عرضه میکنند، تصویر جامعه ای که در آن خلاء کامل معنا حاکم است و در آنجا تنها ارزش، پول، شهرت جنجالی و قدرت به مبتذل ترین و مضحک ترین معنای کلمه است."
ناکامی آمریکا در شکل دادن به یک جامعه چندفرهنگی را علی رغم آرمان "دیگ درهم جوش" نشان میدهد ولی نهایتا معتقد است که عصر معنویت های جزم اندیش سرآمده و دوران ما دوران "هستی شناسی سست" است که ایجاب کننده تسامح در معنویت است. میگوید
نمیتوان دست کم در نظر بودایی بود و اهل تساهل و تسامح نبود
از مفهوم تفکر ریزوم وار که در آراء ژیل دلوز مطرح شده استفاده میکند تا بگوید در زمانه قطع شدن ارتباط با ریشه ها به سر میبریم اما مانند ریزوم ها که همان ساقه های زیرزمینی هستند، اندیشه ها ارتباط افقی پیدا کرده اند
اما بزرگترین مشکل من با کتاب این بود که اگرچه خودش جزم اندیشی را نقد میکند اما نهایتا احکامی جزمی میدهد که "نمیشود" و "به پایان رسیده است" و چنین و چنان. پذیرفتن این نظرات وقتی هنوز زندگی های فراوانی را میبینیم که با ایده آلهای هفتصد سال پیش در آرامش و خوشبختی زندگی میکنند چندان ساده نیست
یک جنبه تلاش جالب شایگان در این اثر، سعی او بر کشف کردن و منطبق کردن آراء عارفان بزرگ از زمان ها و مکان های متفاوت تاریخ است. نمیشود گفت او در این بخش توفیق کامل می یابد چون خودش معترف است وقتی هیچ زبان و زمینه مشترکی وجود داشته باشد کار خیلی سخت است.
در روزگار ما دیگر تمدنی متجانس و یکدست وجود ندارد. هر چقدر تقابلهای دو طرفه ایجاد کنیم و از «غرب و دیگران»، «غرب و شرق» و «شمال و جنوب» سخن گوییم، اینها همه در ترکیبات گوناگون، در نسبتهای متغیر، در منظومه هایی که هر دم از هم میپاشند و دوباره شکل میگیرند، از میان می روند و در عین حال قوام میگیرند.
با این حال مایه تعجب است اگر بگویند شایگان دچار انقلاب فکری شده و آن حرفها را دور انداخته. آن کتاب برای زمانه خودش نوشته شده بود و این کتاب برای زمانه خودش. یعنی زمانه "برخورد تمدنها"ی هانتینگتون و تبدیل شدن کره جنوبی به یک غول اقتصادی و خلاصه زمانه ای که آسیای پیش چشم او دیگر همان آسیای قبل به نظر نمیرسد. و میکوشد جنبه ساده انگارانه نظریه ساموئل هانتینگتون را نقد کند:
".ژاپنی زبان مشترک امپراطوری خورشید تابان و چینی ماندارن زبان امپراطوری چین است اما زبان مشترک تمدن اسلامی کدام است؟ بی شک عربی نیست. تحلیل هانتینگتون (برخورد تمدن ها) به تفاوت های ظریف بی توجه است. آیا میتوان تمدنهایی این چنین متفاوت، همچون تمدن چینی و تمدن جهان اسلام را به یکسان ارزیابی کرد؟"
شایگان به فراست سربرآوردن بنیادگرایی مذهبی و راستگرایی افراطی را پیش بینی میکند و البته خیلی جالب است که ایده اصلی این پیش بینی همان ایده اصلی آسیا در برابر غرب است یعنی رسیدن به نیهیلیسم ناشی از افسون زدایی و تهی کردن جهان از عمق و معنا:
"اکنون شاهد افسون زدگی جدید جهانیم. این گفته بدین معناست که به رغم افسون زدایی، عوامل خلاق فرافکنی روان انسان امروزی همچنان فعالند. فروپاشی نظامهای فرهنگی حاکم و جهان بینی های مسلط سرانجام ناخودآگاه انسان مدرن را دوباره، تا سرحد انفجار، سرکش و فعال کردهاند. فعال شدن ناخودآگاه به هر وهمی مجال بروز می دهد، تمامی نمادها را به هم می آمیزد و آمیزه هایی ایجاد میکند که در آنها همچون جنگلی انبوه فرهنگهای مختلف گره میخورد."
و جهانی که نظام سرمایه داری برای انسان ساخته را نقد میکند:
"جوامع سرمایه داری چه الگویی برای دیگر بخشهای جهان دارند؟ اول از همه الگوی ثروت و قدرت تکنولوژیک و نظامی. اما بر خلاف اعتقادات جزمی مارکسیستی و لیبرالی، چنین دستاوردهایی فی نفسه بی حاصلند و در پیدایش فرآیندی رهایی بخش مؤثر نیستند. این جوامع در برابر جهان تصویری کراهت بار عرضه میکنند، تصویر جامعه ای که در آن خلاء کامل معنا حاکم است و در آنجا تنها ارزش، پول، شهرت جنجالی و قدرت به مبتذل ترین و مضحک ترین معنای کلمه است."
ناکامی آمریکا در شکل دادن به یک جامعه چندفرهنگی را علی رغم آرمان "دیگ درهم جوش" نشان میدهد ولی نهایتا معتقد است که عصر معنویت های جزم اندیش سرآمده و دوران ما دوران "هستی شناسی سست" است که ایجاب کننده تسامح در معنویت است. میگوید
نمیتوان دست کم در نظر بودایی بود و اهل تساهل و تسامح نبود
از مفهوم تفکر ریزوم وار که در آراء ژیل دلوز مطرح شده استفاده میکند تا بگوید در زمانه قطع شدن ارتباط با ریشه ها به سر میبریم اما مانند ریزوم ها که همان ساقه های زیرزمینی هستند، اندیشه ها ارتباط افقی پیدا کرده اند
اما بزرگترین مشکل من با کتاب این بود که اگرچه خودش جزم اندیشی را نقد میکند اما نهایتا احکامی جزمی میدهد که "نمیشود" و "به پایان رسیده است" و چنین و چنان. پذیرفتن این نظرات وقتی هنوز زندگی های فراوانی را میبینیم که با ایده آلهای هفتصد سال پیش در آرامش و خوشبختی زندگی میکنند چندان ساده نیست
یک جنبه تلاش جالب شایگان در این اثر، سعی او بر کشف کردن و منطبق کردن آراء عارفان بزرگ از زمان ها و مکان های متفاوت تاریخ است. نمیشود گفت او در این بخش توفیق کامل می یابد چون خودش معترف است وقتی هیچ زبان و زمینه مشترکی وجود داشته باشد کار خیلی سخت است.
Displaying 1 - 30 of 46 reviews