“ Het tragische is tenslotte niet dat we ouder worden, maar dat we jong blijven.”
Een boek om dóór te lezen, want het mooiste zit in de staart.
(In mijn samenvatting staan spoilers)
Rivi is een veertienjarig meisje. Haar ouders zijn gescheiden. Vader heeft een nieuw leven met een andere vrouw en een nieuw kind en kijkt niet naar Rivi om. Moeder is mooi maar egocentrisch: ze gaat veel uit met een getrouwde man die ze niet aan Rivi voorstelt, en maakt ruzie met Rivi’s broertjes. Rivi voedt zichzelf op. Ze heeft één vriendin, Racheli, en wordt verliefd op haar getrouwde lerares literatuur Michaela van 27. De verliefdheid wordt een affaire, die zelfs standhoudt tot nadat Mikaela een kind heeft gekregen. Rivi houdt een dagboek bij over de affaire in de vorm van brieven aan Anne Frank die ze ondertekent met ‘je Kitty’ - dat is het boek dat we lezen. Het verhaal wordt verteld in twee tijden: korte stukken in het nu naar aanleiding van de begrafenis van Michaela, en lange flashbacks van de dagboeken. Rivi’s moeder vindt een schrift en ontdekt zo de affaire; de dames ontsnappen te nauwernood aan de politie door het schrift af te doen als fantasie en literatuur. En dat is het in het echt natuurlijk ook...
Toverberg
Rivi leest op aanraden van de docente De Toverberg van Thomas Mann; nogal uitzonderlijk voor een veertienjarige, maar goed. Zij raakt in de ban de personage Hans Castorp die verliefd is op een mevrouw die getrouwd is met een veel oudere man. Volgens haar omdat het onmogelijk is om niet te houden van iemand die zoveel van jou houdt. Desgevraagd zegt Michaela dat zij op het meisje verliefd werd om haar ziel, die ze vergelijkt met een zeldzame orchidee die moet worden gevoed en geliefd om tot bloei te komen. Ze doelt daarmee op het kunstzinnige talent van het meisje.
Onverschilligheid van de wereld
Rond de 30, vlak na het uitkomen van de affaire, verhuist Michaela met man en kind naar New York voor een goede baan voor hem. Als Rivi Michaela 9 jaar, en twee relaties met mannen later, opzoekt, blijkt zij alle gedichten van Rivi bij zich te dragen: “ ‘Ik heb ze altijd bij me,’ zei ze, ‘als een amulet, ze beschermen me tegen de onverschilligheid van de wereld.’ “ Michaela vraagt zich af: “(...) hoe kun je weten waar de grens loopt tussen liefde en lust, tussen geven en gebruiken?”, waarop Rivi antwoordt: “Dat kun je wel. De grens loopt daar waar de schuldgevoelens beginnen.” Hier ben ik het niet mee eens, want juist de gebruiker, degene die neemt, heeft geen schuldgevoelens, die bevredigt de eigen behoeftes. Rivi zegt: “Vanaf het moment dat je kinderen hebt, wordt angst blijkbaar je gids en kun je niet meer volkomen gelukkig zijn, zoals vroeger, in zalige onwetendheid, zelfs geen seconde, want hij ligt altijd op de loer, die angst, als een donkere schaduw.” Daar ben ik het dan weer wel mee eens... Volgens mij is dat ook het thema van dit boek: verlies van jeugd.
Prachtig slot
Aan het eind stijgt de roman boven zijn eigen gemiddelde uit. Terwijl de roman eerder kabbelde, wordt zij op het eind een diepe warme stroom. In een lange eindpassage beschrijft Katzir met veel gevoel de neergang van Michaela (een leeg huwelijk, een autistisch kind, onbevredigde lesbische gevoelens en borstkanker), de verwatering van de liefde tussen Rivi en Michaela en de desillusies van volwassen en ouder worden... de man van Michaela blijkt de affaire vanaf het begin door te hebben gehad; hij heeft de verhuizing naar New York geënsceneerd om Michaela en Rivi van elkaar te scheiden. Ons beeld van Michaela draait om naar dat van een artistiek getalenteerd en gepassioneerd meisje dat moeite heeft met invoegen in een burgerlijk fatsoenlijk bestaan en met ouder worden; haar affaires met jonge studentes worden geduid als pogingen om toegang te houden tot de kindversie van zichzelf. Het is het mooiste en meest invoelende deel van het boek; alle personages krijgen diepgang en warmte. Het boek eindigt tragisch: Michaela sterft aan kanker, het leven overwint zelfs alles overheersende liefde... Als Michaela op het eind te ziek is om nog te antwoorden, blijft Rivi haar mailen: “En ik, die nooit iets anders had leren doen, bleef met de ijver van een eeuwige scholiere mooie opstellen schrijven voor mijn lerares taalvaardigheid.”
Dubbele moraal
Wat ik wel een moeilijk idee van dit boek vind, is de dat de liefdesverhouding er één is tussen een zevenentwintigjarige docente en een minderjarige leerlinge, waarbij de leerlinge dertien is als ze verliefd wordt, en veertien als de dames voor het eerst seks hebben. Ik vind dit dubbel moeilijk: een relatie leraar - leerling vind ik niet kunnen door de autoriteitsverhouding, en de volwassene doet zich tegoed aan een minderjarig kind van veertien... ” ‘Jij bent immense liefde, die bij me is ingeslagen als de bliksem.’ ‘En ben je niet bang dat we ontdekt worden?’ ‘Ja, ik ben bang,’ zei ze zachtjes, ‘tenslotte zal mijn hele wereld instorten als het uitkomt. (...)’ “ “(...) en zo bedreven we de liefde in die ene ligstoel op het balkon. En toen mijn geliefde (de docente, red.) begon op te stijgen, hield ik (de leerlinge, red.) een hand voor haar mond om te voorkomen dat de buren haar hoorden schreeuwen, waarna de hemel zich boven ons uitspreidde als een groot huwelijksbaldakijn en alleen God ons zag.” Als de docente een docent was geweest, een man dus, dan was dit een zeer controversieel boek geweest en hadden Amos Oz, The New York Times, Le Monde en Der Spiegel misschien niet zo lyrisch op de omslag gestaan. Omdat het om een vrouw en een meisje gaat, zou het niet om pedofilie gaan, maar onschuldig zijn, mooi, verantwoord of zelfs door God zelf gezegend?? Dat wordt nog eens versterkt doordat het verhaal vanuit het meisje wordt verteld - alsof een kind van 14 een vrouw van 27 zou verleiden... Mij stuit die dubbele moraal eigenlijk nogal tegen de borst.