Nationalism in Europe: from 1815 to the Present

by Stuart J. Woolf

Nationalism is virtually impossible not to identify oneself with a nation-state, and yet nationalism is historically a modern phenomenon. This reader of classic texts draws on authors spanning a chronological period and from a variety of European countries - including John Stuart Mill and Otto Bauer - to explore the theme of nationalism in Europe. It provides texts long enough for the undergraduate student to study critically, and makes available the central building blocks for theoretical discussion.

Genres: History, Nonfiction

224 pages, Paperback

First published July 12, 1995

Reviews

[Eternauta · Rating 3 out of 5]

Το μικρό αυτό βιβλίο ήταν κομμάτι ενός πυρετού εκδόσεων γύρω από το φαινόμενο του εθνικισμού τη δεκαετία του '90, με αφορμή τις αιματηρές συγκρούσεις στην πρώην Γιουγκοσλαβία αλλά και την γενικότερη ανάφλεξη των εθνικιστικών παθών στα Βαλκάνια και την Ανατολική Ευρώπη.

Εγώ το ξέθαψα από την βιβλιοθήκη μου 20 χρόνια αργότερα πιο πολύ από περιέργεια για το βαθμό στον οποίο τα αναλυτικά μοντέλα της εποχής εκείνης θα μπορούσαν να βελτιώσουν την αντίληψη μας για τη θλιβερή αναζωπύρωση της εθνικιστικής ρητορικής σε όλο το μήκος και πλάτος του Ευρωπαϊκού συστήματος σήμερα.

Το κείμενο είναι σύντομο αλλά με εξαιρετικά πυκνή γραφή. Οι αρνητικές κριτικές υποθέτω αφορούν στη συχνά αδικαιολόγητα πολύπλοκη - σε σημείο ασάφειας - δομή της κάθε παραγράφου που κάνουν το κείμενο "στρυφνό" ακόμη και για το ακαδημαϊκό κοινό στο οποίο και απευθύνεται.

Ωστόσο η υπομονή θα ανταμείψει τον προσεκτικό αναγνώστη.

Από τη μια το βιβλίο συνιστά μια περιεκτική εισαγωγή στη ιστοριογραφία του εθνικισμού μέχρι και τις αρχές του 1990, με ιδιαίτερη έμφαση στην εργασία του Benedict Anderson "Φαντασιακές Κοινότητες" και στο περίφημο The Invention of Tradition σε επιμέλεια Eric Hobsawm.

Ταυτόχρονα, ο συγγραφέας προσθέτει την δική του οπτική πάνω στην ιστορική εξέλιξη του εθνικισμού από ένα ιδεολόγημα σαφώς δεμένο στο άρμα του πολιτικού φιλελευθερισμού στις αρχές του 18ου αιώνα προς τον επιθετικό σωβινισμό που χαρακτήρισε τις μεγάλες συγκρούσεις και ανακατατάξεις του 20ου αιώνα. Ιδιαίτερα χρήσιμη η επιμονή στους διαφορετικούς ιστορικούς χρόνους μεταξύ της Δύσης με τα ήδη συγκροτημένα έθνη - κράτη απόγονους των μεσαιωνικών δυναστειών από τη μια, και των αναδυόμενων εθνικισμών της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης από την άλλη.

Επίσης εξαιρετικά εύστοχες οι παρατηρήσεις του Woolf πάνω στη ρευστή, διαρκώς επαναδιαπραγματεύσιμη φύση των βιωμενων "εθνικών" ταυτοτήτων σε επίπεδο ατομικό, οικογενειακό και τοπικό/περιφερειακό.

Πόσο χρήσιμα μπορούν να φανούν τα αναλυτικά εργαλεία αυτού του μικρού εγχειριδίου σήμερα?

Αν και η συζήτηση είναι μεγάλη, μού φάνηκε ενδιαφέρον να σκεφτώ τη σημερινή ρευστότητα και αμφισημία του "ευρωσκεπτικισμού", για παράδειγμα - ένα όχημα που η λαϊκίστικη ακροδεξία εκμεταλλεύεται με ιδιαίτερη επιτυχία τα τελευταία χρόνια στη Βρετανία και σε διάφορες ηπειρωτικές χώρες - σαν μια εθνικιστική αντίδραση στο σύγχρονό μας αντίστοιχο μιας κλονιζόμενης "πολυεθνικής" αυτοκρατορίας του 19ου αιωνα. Χωρίς αμφιβολία δεν υπάρχει σχεδόν τίποτα κοινό μεταξύ της Αψβουργικής αυτοκρατορίας και της Ε.Ε. σήμερα, αλλά ας μην ξεχνάμε και την καθ'ημάς φαντασιακή σύγκροτηση της εθνικής μας ανεξαρτησίας απέναντι στην δικτατορία των Βρυξελλών!

Με τον ίδιο τρόπο, η εγκαθίδρυση με καθαρή λαϊκή εντολή, σκληρών εθνικιστικών και εχθρικών προς το δημοκρατικό κεκτημένο κυβερνήσεων σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης (βλ. Ουγγαρία) καλό θα είναι να αναλυθεί και από τη σκοπιά του "παραδείγματος" εθνικισμού που οδήγησε στη συγκρότησης εθνικής ταυτότητας εκεί ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα.

Από την άλλη η σχέση ρομαντισμού - εθνικισμού, και μάλιστα στον άξονα ενός εθνικιστικού λόγου που στρέφεται ενάντια στη νεωτερικότητα,
απουσιάζει από την ανάλυση, παρόλο που τα σπέρματα αυτής της οπτικής βρίσκονται στην περίοδο ακριβώς που εξετάζει το βιβλίο. Αυτή η φαινομενικά παράδοξη αντιπροοδευτική στάση ενός από τα πιο γνήσια παιδιά της νεωτερικότητας φαίνεται σήμερα να επιδρά υπόγεια σε πολλές εκφάνσεις του σύγχρονου εθνικιστικού λόγου, και τρέφει διάφορα υβρίδια όπως το περίφημο alt-right στην Αμερική ή η neofolk μουσική σκηνή στην Ευρώπη.

Τα τρία μόνο αστέρια λόγω της μάλλον δύσπεπτης γραφής.

[Charlie Fenton · Rating 3 out of 5]

(Only read the What is a Nation? chapter by Ernest Renan for my Making History module at university)