What do you think?
Rate this book
From Rationalism to Existentialism: The Existentialists and Their Nineteenth-Century Backgrounds
In this enduring text, renowned philosopher Robert C. Solomon provides students with a detailed introduction to modern existentialism. He reveals how this philosophy not only connects with, but derives from, the thought of traditional philosophers through the works of Nietzsche, Kierkegaard, Husserl, Heidegger, Sartre, and Merleau-Ponty. Thus, existentialism emerges from the school of rational thought as a logical evolution of respected philosophy.
364 pages, Paperback
First published January 1, 1972
27 people are currently reading
182 people want to read
About the author
Robert C. Solomon
124 books172 followersRobert C. Solomon (September 14, 1942 – January 2, 2007) was a professor of continental philosophy at the University of Texas at Austin.
Early life
Solomon was born in Detroit, Michigan. His father was a lawyer, and his mother an artist. After earning a B.A. (1963) at the University of Pennsylvania, he moved to the University of Michigan to study medicine, switching to philosophy for an M.A. (1965) and Ph.D. (1967).
He held several teaching positions at such schools as Princeton University, the University of California, Los Angeles, and the University of Pittsburgh. From 1972 until his death, except for two years at the University of California at Riverside in the mid-1980s, he taught at University of Texas at Austin, serving as Quincy Lee Centennial Professor of Philosophy and Business. He was a member of the University of Texas Academy of Distinguished Teachers. Solomon was also a member of the inaugural class of Academic Advisors at the Business Roundtable Institute for Corporate Ethics.
His interests were in 19th-century German philosophy--especially Hegel and Nietzsche--and 20th-century Continental philosophy--especially Sartre and phenomenology, as well as ethics and the philosophy of emotions. Solomon published more than 40 books on philosophy, and was also a published songwriter. He made a cameo appearance in Richard Linklater's film Waking Life (2001), where he discussed the continuing relevance of existentialism in a postmodern world. He developed a cognitivist theory of the emotions, according to which emotions, like beliefs, were susceptible to rational appraisal and revision. Solomon was particularly interested in the idea of "love," arguing against the notion that romantic love is an inherent state of being, and maintaining, instead, that it is instead a construct of Western culture, popularized and propagated in such a way that it has achieved the status of a universal in the eyes of many. Love for Solomon is not a universal, static quality, but an emotion, subject to the same vicissitudes as other emotions like anger or sadness.
Solomon received numerous teaching awards at the University of Texas at Austin, and was a frequent lecturer in the highly regarded Plan II Honors Program. Solomon was known for his lectures on Nietzsche and other Existentialist philosophers. Solomon described in one lecture a very personal experience he had while a medical student at the University of Michigan. He recounted how he stumbled as if by chance into a crowded lecture hall. He was rather unhappy in his medical studies at the time, and was perhaps seeking something different that day. He got precisely that. The professor, Frithjof Bergmann, was lecturing that day on something that Solomon had not yet been acquainted with. The professor spoke of how Nietzsche's idea asks the fundamental question: "If given the opportunity to live your life over and over again ad infinitum, forced to go through all of the pain and the grief of existence, would you be overcome with despair? Or would you fall to your knees in gratitude?"
Solomon died on January 2, 2007 at Zurich airport. His wife, philosopher Kathleen Higgins, with whom he co-authored several of his books, is Professor of Philosophy at University of Texas at Austin.
Early life
Solomon was born in Detroit, Michigan. His father was a lawyer, and his mother an artist. After earning a B.A. (1963) at the University of Pennsylvania, he moved to the University of Michigan to study medicine, switching to philosophy for an M.A. (1965) and Ph.D. (1967).
He held several teaching positions at such schools as Princeton University, the University of California, Los Angeles, and the University of Pittsburgh. From 1972 until his death, except for two years at the University of California at Riverside in the mid-1980s, he taught at University of Texas at Austin, serving as Quincy Lee Centennial Professor of Philosophy and Business. He was a member of the University of Texas Academy of Distinguished Teachers. Solomon was also a member of the inaugural class of Academic Advisors at the Business Roundtable Institute for Corporate Ethics.
His interests were in 19th-century German philosophy--especially Hegel and Nietzsche--and 20th-century Continental philosophy--especially Sartre and phenomenology, as well as ethics and the philosophy of emotions. Solomon published more than 40 books on philosophy, and was also a published songwriter. He made a cameo appearance in Richard Linklater's film Waking Life (2001), where he discussed the continuing relevance of existentialism in a postmodern world. He developed a cognitivist theory of the emotions, according to which emotions, like beliefs, were susceptible to rational appraisal and revision. Solomon was particularly interested in the idea of "love," arguing against the notion that romantic love is an inherent state of being, and maintaining, instead, that it is instead a construct of Western culture, popularized and propagated in such a way that it has achieved the status of a universal in the eyes of many. Love for Solomon is not a universal, static quality, but an emotion, subject to the same vicissitudes as other emotions like anger or sadness.
Solomon received numerous teaching awards at the University of Texas at Austin, and was a frequent lecturer in the highly regarded Plan II Honors Program. Solomon was known for his lectures on Nietzsche and other Existentialist philosophers. Solomon described in one lecture a very personal experience he had while a medical student at the University of Michigan. He recounted how he stumbled as if by chance into a crowded lecture hall. He was rather unhappy in his medical studies at the time, and was perhaps seeking something different that day. He got precisely that. The professor, Frithjof Bergmann, was lecturing that day on something that Solomon had not yet been acquainted with. The professor spoke of how Nietzsche's idea asks the fundamental question: "If given the opportunity to live your life over and over again ad infinitum, forced to go through all of the pain and the grief of existence, would you be overcome with despair? Or would you fall to your knees in gratitude?"
Solomon died on January 2, 2007 at Zurich airport. His wife, philosopher Kathleen Higgins, with whom he co-authored several of his books, is Professor of Philosophy at University of Texas at Austin.
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 6 of 6 reviews
Currently reading
December 8, 2025Kant: Kant’ın fikirlerinin, sonraki dönem felsefesini nasıl etkilediğini ve varoluşçuluğun temel sorunlarını nasıl önceden haber verdiğini anlatan Solomon, özneyi felsefenin merkezine yerleştirmesi bakımından, Kant’ın felsefesini, akılcı düşüncenin yapısal dönüşüm geçirdiği bir dönüm noktası olarak aktarmakta.
Solomon, Kant’ın “Kopernik Devrimi”ni, yani zihnin yalnızca bir alıcı değil, deneyimi kuran etkin bir yapı olduğunu ileri sürmesini, nesneden öznelliğe yönelimin başlangıcı, bir bakıma, varoluşçuluğun insan perspektifine verdiği önemin ilk felsefi temellerinden biri olarak ele almakta.
Solomon, ayrıca, özgürlüğü, yalnızca seçim yapmak değil; aynı zamanda mutlak sorumlulukla yüzleşmek ve kendi anlamını yaratmak olarak gören varoluşçu fikrin köklerini, ahlaki yasaların geçerliliğini dışsal otoriteden ziyade öznenin akıl yapısına bağlayan Kant’ta buluyor.
Varoluşçu bir filozof olan Solomon’un, teknik terimlerin ağırlığı altında ezilmeyen, öğretici, kolay anlaşılır ama yüzeysel olmayan dili tüm kulüp üyelerinin beğenisini kazanırken, Kant’ı ve felsefesini, topluca ele almak yerine varoluşçu bir algıyla seçerek okuması bazı okurlar tarafından anlatım bütünlüğü bakımından anlamlı ama genel olarak eksiklik şeklinde nitelendi.
Bu eserde anlatılanların yanı sıra Kant’ın hayatı ve felsefesine yönelik düşünce alışverişlerinde bulunduğumuz toplantımız, Kant’ın felsefesini anlamamız açısından etkili bir başlangıç oldu.
Kant’ın modern düşünceye ve özellikle varoluşçuluğa katkılarının yanı sıra neden (hâlâ) önemli olduğunu anlatmaya gayret eden bu bölümün ardından Hegel’in hayatı ve felsefesini ele alacağız.
Hegel: Solomon, Kant sonrası dönemin en karmaşık ve tartışmalı isimlerinden biri olan Hegel’i ve felsefesini, varoluşçu bir perspektiften, yoğun biçimde okura aktarırken, onu, ele aldığı, özne, özgürlük, tarih ve yabancılaşma gibi temalarla varoluşçulukla ilişkilendiriyor.
Hegel'in, insanlık tarihine, kendini gerçekleştiren aklın sahnesi olarak bakışını, varoluşçuluğun tarih ve birey anlayışıyla karşılaştıran Solomon, Hegel’in efendi-köle diyalektiğine de vurgu yaparak Sartre’ın “Cehennem başkalarıdır” sözünü, Hegelci tanınma arzusunun karanlık bir yansıması olarak yorumlamakta. Solomon, bu bakımlardan Hegel'i, bireyin kendilik sürecini sosyal ilişki içinde düşünmeye zorlayan ilk filozof olarak niteliyor.
Hegel’i metinselden ziyade etkisel ve tematik olarak anlatmaya çalışan Solomon'un, onu, doğrudan bir kalıp veya akıma yerleştirmekten kaçınarak, hem varoluşçuluğa giden süreci etkileyen düşünceleri hem de sonrasında gelen düşünürlerin (Kierkegaard, Nietzsche, Heidegger) çürüteceği düşünceleriyle birlikte dengeli bir biçimde ele alması, bölümü didaktizmden uzak tutarak okura da düşünce alanı açıyor.
Hegel’i, sistematik bir düşünür olmanın yanı sıra öznenin kriziyle hesaplaşan bir filozof olarak işleyen bölüm, varoluşçuluğun Hegel’den nasıl beslendiğini ve nasıl ona karşı pozisyon aldığını görmek isteyen okuyucular için önemli bir kaynak niteliğinde. Yine, tam olarak aynı varoluşçuluk perspektifinden ötürü, Hegel'i daha kapsamlı biçimde ele almak isteyen okurlar, daha genel yaklaşan başlangıç kitaplarını tercih edebilir.
Kierkegaard: Hegel'in temsil ettiği 19. yüzyıl Alman idealizminin sistematik rasyonalizminden uzaklaşarak, bireyin öznel ve yaşanan deneyiminin önemini vurgulayan Kierkegaard, akademik yaklaşımın nesnel ve mesafeli sisteminin karşısına öznel hakikat ve inancın ateşini koyuyor.
Kierkegaard, yaşamı, ayırdığı üç farklı evre ve bu evreler arasındaki sonsuz mücadeleyle tanımlarken inanç sıçramasının aklın sınırları içindeki absürt ve mantıksız doğasını örneklerle ele alarak bireyin, kendi varoluşsal anksiyetesi ve mutlak yalnızlığıyla yüzleşmesinin zorunluluğunu göstermeye çalışıyor.
Nesnel bir gerçekten ziyade sürekli yeni seçimlerle inşa edilen, acı dolu bir "olma" süreci olarak görülebilecek hayat içerisinde, bireyin mutlak tercihler yapmaya mahkûm olduğunu ve bu tercihlerin ontolojik bir kaygıyı getireceğini ifade eden Kierkegaard, hakikatin öznellik olduğunu savunarak çevremizi kuşatan fikir ve değerler yığını karşısında, bugünün okuruna da kendi vicdanıyla baş başa kalma ve kalabalığı sorgusuzca izlememe konusunda ilham verebilir.
Solomon'un, oldukça ağır olabilecek bir bilgiler bütününü, yetkin, akıcı ve (olabildiğince) berrak bir dille bize ulaştırdığı eseri, Kierkegaard’ın modern psikoloji ve varoluşçuluğun temelinde etkisi olan kavramlarının yanı sıra nasıl yaşayabileceğimize ilişkin düşüncelerimizi tetikleyen ve (kimi okurları) olası (öznel) cevaplara yaklaştıran zengin yapısıyla, hayatı kavrayışımız ve yaşayışımız konusuna ilgi ve merak duyan tüm yetişkin okurlara çok kıymetli bilgilere erişme imkânı veriyor.
Nietzsche: Yakında...
Solomon, Kant’ın “Kopernik Devrimi”ni, yani zihnin yalnızca bir alıcı değil, deneyimi kuran etkin bir yapı olduğunu ileri sürmesini, nesneden öznelliğe yönelimin başlangıcı, bir bakıma, varoluşçuluğun insan perspektifine verdiği önemin ilk felsefi temellerinden biri olarak ele almakta.
Solomon, ayrıca, özgürlüğü, yalnızca seçim yapmak değil; aynı zamanda mutlak sorumlulukla yüzleşmek ve kendi anlamını yaratmak olarak gören varoluşçu fikrin köklerini, ahlaki yasaların geçerliliğini dışsal otoriteden ziyade öznenin akıl yapısına bağlayan Kant’ta buluyor.
Varoluşçu bir filozof olan Solomon’un, teknik terimlerin ağırlığı altında ezilmeyen, öğretici, kolay anlaşılır ama yüzeysel olmayan dili tüm kulüp üyelerinin beğenisini kazanırken, Kant’ı ve felsefesini, topluca ele almak yerine varoluşçu bir algıyla seçerek okuması bazı okurlar tarafından anlatım bütünlüğü bakımından anlamlı ama genel olarak eksiklik şeklinde nitelendi.
Bu eserde anlatılanların yanı sıra Kant’ın hayatı ve felsefesine yönelik düşünce alışverişlerinde bulunduğumuz toplantımız, Kant’ın felsefesini anlamamız açısından etkili bir başlangıç oldu.
Kant’ın modern düşünceye ve özellikle varoluşçuluğa katkılarının yanı sıra neden (hâlâ) önemli olduğunu anlatmaya gayret eden bu bölümün ardından Hegel’in hayatı ve felsefesini ele alacağız.
Hegel: Solomon, Kant sonrası dönemin en karmaşık ve tartışmalı isimlerinden biri olan Hegel’i ve felsefesini, varoluşçu bir perspektiften, yoğun biçimde okura aktarırken, onu, ele aldığı, özne, özgürlük, tarih ve yabancılaşma gibi temalarla varoluşçulukla ilişkilendiriyor.
Hegel'in, insanlık tarihine, kendini gerçekleştiren aklın sahnesi olarak bakışını, varoluşçuluğun tarih ve birey anlayışıyla karşılaştıran Solomon, Hegel’in efendi-köle diyalektiğine de vurgu yaparak Sartre’ın “Cehennem başkalarıdır” sözünü, Hegelci tanınma arzusunun karanlık bir yansıması olarak yorumlamakta. Solomon, bu bakımlardan Hegel'i, bireyin kendilik sürecini sosyal ilişki içinde düşünmeye zorlayan ilk filozof olarak niteliyor.
Hegel’i metinselden ziyade etkisel ve tematik olarak anlatmaya çalışan Solomon'un, onu, doğrudan bir kalıp veya akıma yerleştirmekten kaçınarak, hem varoluşçuluğa giden süreci etkileyen düşünceleri hem de sonrasında gelen düşünürlerin (Kierkegaard, Nietzsche, Heidegger) çürüteceği düşünceleriyle birlikte dengeli bir biçimde ele alması, bölümü didaktizmden uzak tutarak okura da düşünce alanı açıyor.
Hegel’i, sistematik bir düşünür olmanın yanı sıra öznenin kriziyle hesaplaşan bir filozof olarak işleyen bölüm, varoluşçuluğun Hegel’den nasıl beslendiğini ve nasıl ona karşı pozisyon aldığını görmek isteyen okuyucular için önemli bir kaynak niteliğinde. Yine, tam olarak aynı varoluşçuluk perspektifinden ötürü, Hegel'i daha kapsamlı biçimde ele almak isteyen okurlar, daha genel yaklaşan başlangıç kitaplarını tercih edebilir.
Kierkegaard: Hegel'in temsil ettiği 19. yüzyıl Alman idealizminin sistematik rasyonalizminden uzaklaşarak, bireyin öznel ve yaşanan deneyiminin önemini vurgulayan Kierkegaard, akademik yaklaşımın nesnel ve mesafeli sisteminin karşısına öznel hakikat ve inancın ateşini koyuyor.
Kierkegaard, yaşamı, ayırdığı üç farklı evre ve bu evreler arasındaki sonsuz mücadeleyle tanımlarken inanç sıçramasının aklın sınırları içindeki absürt ve mantıksız doğasını örneklerle ele alarak bireyin, kendi varoluşsal anksiyetesi ve mutlak yalnızlığıyla yüzleşmesinin zorunluluğunu göstermeye çalışıyor.
Nesnel bir gerçekten ziyade sürekli yeni seçimlerle inşa edilen, acı dolu bir "olma" süreci olarak görülebilecek hayat içerisinde, bireyin mutlak tercihler yapmaya mahkûm olduğunu ve bu tercihlerin ontolojik bir kaygıyı getireceğini ifade eden Kierkegaard, hakikatin öznellik olduğunu savunarak çevremizi kuşatan fikir ve değerler yığını karşısında, bugünün okuruna da kendi vicdanıyla baş başa kalma ve kalabalığı sorgusuzca izlememe konusunda ilham verebilir.
Solomon'un, oldukça ağır olabilecek bir bilgiler bütününü, yetkin, akıcı ve (olabildiğince) berrak bir dille bize ulaştırdığı eseri, Kierkegaard’ın modern psikoloji ve varoluşçuluğun temelinde etkisi olan kavramlarının yanı sıra nasıl yaşayabileceğimize ilişkin düşüncelerimizi tetikleyen ve (kimi okurları) olası (öznel) cevaplara yaklaştıran zengin yapısıyla, hayatı kavrayışımız ve yaşayışımız konusuna ilgi ve merak duyan tüm yetişkin okurlara çok kıymetli bilgilere erişme imkânı veriyor.
Nietzsche: Yakında...
September 9, 2015
Solomon was my Professor in a course on Hegel and the Phenomenology of Spirit and was greatly impressed with me and recommended me for Grad school, hence I'm biased. I found his writing on Existentialism clear and precise and comprehensible which is no small thing when you're talking about Kant, Hegel, Kierkegaard, Heidegger, Nietzsche, Husserl, Sartre, etc. His critics of course, critiqued him for this very reason, saying he over-simplified and misrepresented the movement from Rationalism to Existentialism and implied some sort of progress in thinking.
Text was used by another man I admire:Francis Delaney at Langara College in Vancouver and he liked the book for all these reasons. He was a unique teacher in that his goal was to leave bloody the perceptual hymens of his students and penetrate what he called the 'dull gaze of perplexed malevolence' every instructor/professor confronts in classrooms. He didn't see the podium as an instrument of self aggrandisement, merely a place from which to spin his magic and offer consciousness.
Text was used by another man I admire:Francis Delaney at Langara College in Vancouver and he liked the book for all these reasons. He was a unique teacher in that his goal was to leave bloody the perceptual hymens of his students and penetrate what he called the 'dull gaze of perplexed malevolence' every instructor/professor confronts in classrooms. He didn't see the podium as an instrument of self aggrandisement, merely a place from which to spin his magic and offer consciousness.
June 17, 2025
Berîya binivîsim dizanim wê nivîsek dirêj be. Min ev pirtûkê yekem car, li pirtûkxaneya bajarê lê dimînim dît. Ez ji bo pirtûkên Sartre ya bi navê "hebûn û nebûn" û pirtûka Heidegger ya "hebûn û wext" çûbûm pirtûkxaneyê lê beriya wan rastî vê pirtûkê hatim û min wêneya wê kişand. Wan çaxa piştî Spinozayî valahiyek gelek mezin di jiyana min de rû dabû. Min jî dixwest xwe biavêjim hebûnperestan û wê valahiyê bi wan tije bikim. Gava min didît fikrên min, sedsal berê hatine gotin hestek nûwaze li ser dilê min rûdinişt. Di Spinozayê de min gelek caran ev çêj tehm kir û Spinoza tehmek wisa li ser min hiştibû ku min digot ti carî ez nikarim tehmek wisa ji kesekî din bistînim. Lê heta rastî vê pirtûkê hatim....
Pereyê pirtûkê hinek giran bû ji ber wê kirîna wê wext xwest hinek. Li zankoyê min pirtûkê sipariş da û hat. Di wê demê him ji ber nexweşiya xwe him jî ji ber meseleyên taybet, rojên min bi krîz û nobetan derbas dibû. Wextê pirtûk kete destê min, min dest pirtûkê nekir lê heftiyek du heftî ji ser derbas bû min xwe negirt û min dest xwendinê kir. Min gelek cihên pirtûkê xêz kirin. Lê nexweşiya min dev ji min berneda. Çend rojan li xestê razam û dema bijîşkê min pirtûkê dît şaş ma. Got "waow sen ne güzel kitaplar okuyorsun!. Keşke senin gibi bunlarla ilgilenebilseydim". Min jî tiştek negot û çû. Min pirtûk xilas kir lê di dawiyê de min ferq kir ku min xwendinek kûr li serê nekiriye. Ji ber ku rojên min gelekî bi êş û keser derbas bûn. Ango wê demê bihar hatibû welatê me lê nehatibû min, tiştên ku di wêxtî jî min dikir di bin zivistana hundirê min de buz digirtin, wekî vê pirtûkê....
Du sê meh derbas bûn û ez hinekî hatim ser xwe. Çawa min dît baş im, min dîsa niyet kir bixwînim. Vê carê ji ya berê xweştir derbas dibû. Ez li serê gelekî hûr dibûm û min notên gelek giranbuha derdixistin. Wexta min pirtûk xilas kir, çêjeke nûwaze li ser zimanê min hiştibû. Solomon jî analîzek û pirtûkek wisa nestêle nivîsîye ku valahiya felsefeyê ya di hundurê min de tije dikir ji ser de di wir de kulîlk şîn dihatin. Neyse ez hinekî derbasî pirtûkê bibim.
Solomon, di vê pirtûka xwe de diyar dike ku hebûnperestî ji rasyonalizmê veneqetiyaye, tenê rexneyek kûr rasyonalizmê kiriye û di heman demê de berdewamîya wî ye. Li gor Solomon hebûnperestî bi taybetî, ramanê rasyonalizmê ya "çavkaniya zanînê hiş e" rexne dike û di vê mijarê de serpêhatî û hişmendîyê dixe nav nîqaşê. Ji serde bi ramana "divê mirov wateya jiyana xwe ava bike" jî sînorên rasyonalizmê berfireh dike. Lê ev firehbûn jî di dora têgehan, azadiya kesane û berpirsyarîyê şîn dibe.
Dema ku hebûnperestî (egzistansyalîzm) bingehên epîstemolojîk ên rasyonalîzmê dinirxîne, di heman demê de ew taybetmendiyên mirovî yên bingehîn ji nû ve ava dike. Hiş êdî ne çavkaniyek mutleq e, lê di rêwîtîya mirovî ya hebûnperestiyê de amûrek e. Di vê rêwîtîyê de em dibînin ku hiş, di avakirina wateyê de bi hişmendî û azadiyê re di têkiliyeke çawa de ye.
Pirtûka "Ji Rasyonalizmê Heta Hebûnperestiyê" ji me re dide xuya ku felsefe jî rasyonalizmê çawa vediguhere hebûnperestiyê. Ev pirtûk ne tenê pirtûkek kronolojîk a lêkolînê ye di heman demê de pirtûkekî analîzê ya hebûnperestî û rasyonalizmê ye. Nivîskar di pirtûkê de xwînerê derdixe rêwîtîyekî, em pêşî di vê rêyê de leqayî rasyonalîzma Immanuel Kant ûGeorg Wilhelm Friedrich Hegel tên, piştre em dibînin ku rêya me hinekî diguhere piştre Soren Kierkegaard, Friedrich Nietzsche, Edmund Husserl, Martin Heidegger û Jean-Paul Sartre em dibînin. Di vê rêyê de gelek têgeh û ramanên curbicur hene. Rêya ku Solomon amade kirî, dike ku em li ser hiş, hişmendî, serpêhatî, azadî û hebûnê bihizirin. Her wiha berhem dide xuya ku ramaneke felsefik çawa dikare bi ramaneke din re bikeve têkiliyê û bikeve şiklekî nû. Di dawiya rê de mirov tê digihe ku kîjan rê çêjek felsefî dide mirov. Pirtûk di derbarê beriya rasyonalizmê zêde tişt nabêje lê ez ê hinekî behsa wê bikim.
BERÎYA RASYONALIZMÊ FELSEFE DI ÇI HALÎ DE BÛ:
Felsefe, beriya felsefeya modern bi teolojî re di nav têkiliyek kûr de bû. Di vê felsefeyê de mirov zêdetir dixwestin dînê li ser felsefeyê bingeh bidin û mirov bi saya felsefeyê hebûna xwedê teqez bike. Mirovan felsefe zêdetir ji bo hebûna Xwedê bidin qebûlkirin û ji bo rêzikên xwezayê vebibêjin bikar dianîn. Fîlozofên wê demê; hebûn, gerdûn û exlaqê bi dînamîkên teolojîyê vedigotin. Ji ber vê yekê jî felsefe di bin axa dogmayên teolojîk de şîn dihat.
Lê piştî bavê felsefeya modern ango René Descartes, ev tesîra teolojîk ya ser felsefeyê, hêdî hêdî di bin sîya hişê (aqilê) de dima. Feylesofên wekî Descartes û Baconî, serpêhatî û hişê mirovî xistin navenda felsefeyê û bi saya wan metodên nû di dîroka felsefeyê serdemek nû vekirin. Her wiha vê yekê di dîroka felsefeyê de, rêyên nû yên gelek curbicur vekirin û bûn sedema gelek îdeolojî û tevgerên nû.
Descartesî bi gotina xwe yê "Cogito, ergo sum" yanî "DIFIKIRIM, WÊ DEMÊ EZ HE ME" diyar kir ku bingeha hebûna mirovî, hişê mirov e. Ango bi saya hiş, mirov dikare hemû dinyayê, xwezayê, fezayê û zagonên fîzîkê tê bigihe, fêm bike û şîrove bike. Her çiqas Descartes bawerî xwedê bike jî, wî ji mijarên metafîzîkê xwe dûr dixist û yekîtîya hiş û laşê parast û azadiya îradeyê temsîl kir.
Ger em werin Bacon jî, Bacon rêbaza ampirîk diparast û digot zanîn bi saya dîtin û ceribandinê dikare bê zanîn. Yanî li gor wî bi saya rêbazên zanistê û zanînên ceribandinê, mirov dikare serdestiyek li ser xwazayê pêk bîne. Bi saya van jî, tiştên nepenî yên xwedê afirandiye mirov dikare ji kur ve binêre û şîrove bike. Ew jî wekî Descartes barê li ser felsefeyê ango teolojîyê ji ser xwe avêtîye, hiş û ceribandinê derxistiye pêş.
RASYONALIZM ÇAWA VEDIGUHERE HEBÛNPERESTÎYÊ:
Em werin essas fîlozofên xwe. Kant, li dijî rêbazên fîlozofên rasyonalîst Descartes û Baconî derdikeve û dibêje mirov tenê bi saya hiş, nikare dinyayê, gerdûnê û xwe bidaûrîne, tehlîl bike. Bi vê armancê Kant di jiyana xwe de gelek hewl daye sînorên hişê mirov xêz bike. Bi demê re ev hewla wî jê re dibêje, di warê rasteqîna teqez de hiş tenê nikare bibe amûrek vedîtinê divê hinek tiştên din jî li ber hişê hebin. Ji ber vê yekê jî Kant têgehek bi navê Numen-Fenomenî diafirîn û dinyaya hestan wekî fenomen binav dike û Numen'an jî wekî agahiyên li derveyî dinyaya mirovan pênase dike. Ger bi hêsantir bibêjim Fenomen bi kurtasî ceribînînên ku bi saya hestên xwe em dibihîsin, hest dikin. Ango ew tişt in ku di bîra me de cih digrin. Fenomen "dinyaya em nîşan dikin bixwe ye, tiştên ku bi saya hestên me derdikevin holê ye." em wan çawa bibînin em wisa wan diceribînin. Li gor kantî dinyaya fenomenan di nav kategoriyên cih û demê bi cih bûne û bi saya formên mecbûrî ( a priori) şikl dide.
Numen jî ew tişt in ku tiştên di eslê xwe de hene lê em fêm nakin, yanî ew tişt in ku li derveyî hest û îdraqan mirovan e. Li gor Kant ti carî em nizanin wan bizanin. Em tenê dikarin bizanin çawa xuya dikin lê em bi ti awayî em nikarin bizanin ew çi ne. Ji ber wê çi hest be çi ceribîn be mirov nikarin bi ti awayî bi saya tiştekî numenan bizanin. Wekî min got bi ti awayî em nikarin numenan bizanin ji ber ku encax mirov dikare dinyaya fenomenan bibîne.
Di vê çarçoveyê de, ramanên Kantî li ser rexnekirina rasyonalizmê tesîrek mezin kiriye û rêya gelek têgehên nû yên felsefeyê vekiriye. Piştî Kant, fîlozofna zêdetir meyl dane li ser hebûna mirov û deriyê dinyaya hestên mirovan vekirine. Em dikarin bibêjin Kant ji bo hebûnperestîyê ji hebûnperestan zêdetir tesîr jî kiriye. Ji ber ku her çi qas wekî hebûnperestan neyê binav kirin jî ew bi gotin, raman û metodên xwe deriyê hebûnperestiyê vekiriye û tesîrî gelek feylesofên hebûnperestî kiriye.
Belê, Kant sînorên hişên mirovî diyar dike û dît ku bi vê yekê mirov nikare bigihîje rasteqîna mutleq. Ev raman tesîrek mezin li ser hebûnperestan kir. Cûdahiya fenomen-noumen ya Kant rê li ber egzistensyalîzmê vekir û kir girîngiyê bide azadiya mirov. Bila mirov hebûna xwe û wateya xwe biafirîne. Ev fikr li ser fîlozofên wekî Sartre, Heidegger û Kierkegaardê tesîrek mezin kiriye. Ji ber ku wan jî digotin bi tevgerên xwe, mirov xwe û wateya xwe diyar dikin.
Em dibînin ku rasyonalîzma nûjen, ji ber rexneyên Kant hejîyaye û bi Hegel re ketiye şiklekî nû. Hegel dibêje ku dîrok û hişmendî bi pêvajoya diyalektîkî pêş dikeve. Li gorî wî her tez, antî-teza xwe diafirîne û ev tişt, di dawiyê de wekî sentezeke derdikeve pêşiya me. Wekî min di jor de got diyalektîka Hegelî dibêje, ne tenê dîrok di heman demê de hişmendî û hebûn jî di nav hareketekî de ne. Ev pêvajoya diyalektîkî, rêya hişperestiya heyî dixe nav şiklekî nû û dixwaze wê şiklê bi diyalektîkê ji nû ve bixemilîne. Lê vê carê, ev pêvajo, dîrokî ye û her tim di guherîneke de ye. Hegel, cihê di pêşveçûna dîrokê de cihê hişê mirovî dide fikirîn. Li gor wî mirov, perçeyek ji dîrokê ye lê di heman demê de, ajalek wisa ye ku hem bi dîrokê re di têkiliyê de ye him jî dîrokê dixemilîne.
Rexneyên Hegelî, bingehên felsefeya wî ava dike û piştî Kantî ev rexneyên wî ji bo pêşketina felsefeyê cihekî gelek girîng digrin. Hegel di mijarên zanîn û xwezayê de li dij Kant ramanên nû pêş dixe û ev ramanên wî tesîrek mezin li ser felsefeya nûjen û hebûnperestiyê dike. Jixwe em ê bibînin di pêşerojê de van fikrên Hegel di nav rexneyên Nietzsche de çawa cih girtine.
TOVÊN HEBÛNPERESTÎYÊ ŞÎN DIBIN...
Kierkegaard yek ji fîlozofên ku hebûnperestiyê ava kirî tê qebûlkirin. Felsefeya wî zêdetir li ser mijarên êşa hebûnî, mirovî û rasteqîna xweser disekine. Li berevajî fîlozofên sîstematîk ên wekî Hegelî ew zêdetir, balê dikşîne li ser kesayet û serpêhatiyên mirovî yên navxwe û dibêje divê ev yek di rexneyên me de cih bigrin. Her wiha li gorî wî ji ber serpêhatiyên xwe baweriyên xwedê, di hebûnperestiya wî de cihek mezin digre. Kierkegaardî gelek caran li dij ramanên Hegelî yên Hebûnperestîyê derdikev û rexneyên kûr li felsefeya sîstematîk û diyalektîka Hegelî dike û dibêje divê em sayişa(kaygi) hebûnperestiyê û sîstemên baweriyê bixin navenda felsefeyê. Ew dibêje "sayîş roja din" e. Ji vir jî em dibînin ku felsefeya hişê hêdî hêdî li ber felsefeya subjektîfî ve diçe.
Kierkegaard, zêdetirîn li ser majara felsefeya subjektîfî disekine û dibêje di hilbijartin û jiyanên mirovî de serpêhatiyên mirovan tesîrek mezin lê wan dike. Her wiha zêde dike û dibêje hin hilbijartin di bingeha rasyonalîzmê şîn nabe û ji ber vê di nav xwe de mirov him çûnûhatinan dijî him jî dibe sedema sayîşê. Ji ber wê jî êşa hebûnê ya her mirovî cuda ye û ev cudabûn bi tercîh û ramanên mirov kok dide. Kierkegaard balê dide li ser tercîhên baweriyan jî û dibêje baweriya ji Xwedê ne pêwistiyeke objektîfî ye û bawerî li gor serpêhatiyên mirovan diyar dibin.
Friedrich Nietzsche her çiqas yek ji serlehengê hebûnperestiyê be jî ew bi têgeh û felsefeya xwe dînamîkên gelek nû li hebûnperestiyê zêde kiriye. Felsefeya wî jî li dora nihilizm, mirovê raser û vîna hêzê ava dibe.
Belê Nietzsche yek ji pêşengên bingehîn ên hebûnperestiyê ye. Li gor wî azadiya mirov û afiraniya wî divê wek tiştekî pîroz bê dîtin. Nihilizma wî, hilweşîna nirxên heyî temsîl dike û rêya hebûnperestiyeke nû vedike. Ev nêrîn ji bo Heidegger û Sartre jî tesîrek mezin dike û bûye encama sedema azweriyê. Tesîra Nietzscheyî ji sînorên felsefeya nûjen derbas dibe û ramanê hebûnperestî ya îndîvîualîzma radîkal û ramanê azadiyê vedike.
Nietzsche rexneya herî radîkal li pergala diyalektîk a Hegel û rasyonalîzma modern tîne û dibêje "xwedê mir." Gotina “Xwedê mir” tenê ne îdîayek teolojîk e, di heman demê de manîfestoya hilweşîna aqil û nirxên exlaqî yên nûjen e. Nietzsche dibêje ku nirxên ku ji hêla modernîteyê ve hatine afirandin bi rastî çîrokên çêkirî ne û enerjiya jiyana mirovan û afirîneriya mirovan tune dike.
Edmund Husserl tevgera fenomenolojiyê ya ku tesîreke kûr li ser egzistensyalîzmê kiriye pêş xist. Fenomenolojî dixwaze tiştên li ser serpêhatiyên bîrê,hîn bibe ango bingeha bîrê vekole. Ji bo vê tevgerê tiştê muhîm ne çawa xuyabûna tiştekî ye, ya muhîm ew e ku di bîra me de çawa tê xuyan. Li gor Husserl (intentinolaty) bîra me her tim bi tiştekî re di têkiliyê de ye, ew tişt dikare fikir be, hest be... Fenomenolojî van têkiliya analîz dike û dixwaze hîn bibe bingehên serpêhatiyên mirovan çiqas kûr e û tê de çi heye
Ev ramana li ser serpêhatiyên subjektîf ên kesane disekine bingeha felsefeya hebûnperestiyê pêk tîne.Wekî din, Husserl sînorên rasyonalîzma zanistî rexne dike û dibêje serpêhatiyên kesane jî çavkaniyek zanînê ye. Ev yek jî perspektîfek nû pêşkêşî fîlozofên hebûnperestiyê dike.
Heidegger yek ji Feylesofên hebûnperestîyê û felsefeya wî li dora têgehên hebûn(being) şîn bûye. Pirtûka Heidegger ya bi navê "hebûn û wext" yek ji nebatên bingehên ê hebûnperestiyê ye. Heidegger hebûnperestîyê bi têgeha Daseinê ( heyîna li wir) eşkere dike. Dasein, bi kurtasî hebûna me yê li dinyayê ye. Yanî ew bi dinyayê re tim têkiliyê de ye, dipirse û mirovî wekî ajalê wateyê digerîne pênase dike. Li gor wî mirov zindiyek e ku wî avêtine dinyayê. Bi wî mirov bi ramana mirina xwe fêm dike ku jiyana wî çiqas bê wate ye. Ev raman di lîteratura Heidegger de wekî sayîşa hebûne derbas dibe. Li gor wî divê mirov hişmendiya hebûna xwe bixe destê xwe û hewl bide wateya xwe ava bike. Li gor Heidegger, hebûnperestîya mirovî li dora du tiştan ava dibe. Ya yekem zanebûna mirovî mirina xwe ya duyem jî lêgerîna mirovî ya li pey wateyê...
Li gor fenomenolojiyê, fikrên xwe pêş dixe û dibêje divê em dinyayê ne bi têkiliya subjekt-objekt, divê em bi têkiliya hebûn-daseinê şîrove bikin. Bi saya vê ramanê, di hebûnperestiyê de paceya nû ya têkiliya dinyayê ya mirovan vedibe.F ikrên wî di heman demê de hewla wî dîtina hebûna mirovî ye. Li gor hebûnperestîya wî, divê mirov pêşî xwe binase û piştre jî xwe ji normên civakî û kevneşopî bişo û xwe pêk bîne. Vê fikrên wî li ser Sartre û hebûnperestvanên din tesîrek baş kiriye.
Jean Paul sartre jî, di rêya Heidegger de derbas dibe û egzistizyalizmê di perspektîfeke fireh û civakî de bicîh dike. Hebûnperestiyê Sartreyî li ser Azadiya mirov û berpirsyarên ku vî azadiyê tîne, disekine. Gotina sartre, hebûnperestî beriya cewherê" tê hemû felsefeya wî me dide fêmkirin. Li gor vê gotinê, hebûna mirov beriya her tiştî ye. Wekî Xiristîyanan gunehên bavan ji zarokan re nabîne ^^ Ango Berîya hebûna mirov ne ti wate, ne ti zagon, ne ti berpirsyarî hebû. Mirov piştî çêdibe dibe xwedî tiştan beriya hebûna xwe xwediyê ti tiştî ye. Di vir de, wateya jiyanê, baweriyên dinî, îdeolojî gelek tiştan dikarin biçin navê.
Ev hebûnperestî ne hişê tê dixe navenda mijara xwe, ew mirovan û bijartinên wan dixe navendê . Felsefeya Sartreyî ji rasyonalizma modern dûr dikeve û li pey azadiya mirov û berpirsyarîyên vê azadiyê tîne diçe.
Pereyê pirtûkê hinek giran bû ji ber wê kirîna wê wext xwest hinek. Li zankoyê min pirtûkê sipariş da û hat. Di wê demê him ji ber nexweşiya xwe him jî ji ber meseleyên taybet, rojên min bi krîz û nobetan derbas dibû. Wextê pirtûk kete destê min, min dest pirtûkê nekir lê heftiyek du heftî ji ser derbas bû min xwe negirt û min dest xwendinê kir. Min gelek cihên pirtûkê xêz kirin. Lê nexweşiya min dev ji min berneda. Çend rojan li xestê razam û dema bijîşkê min pirtûkê dît şaş ma. Got "waow sen ne güzel kitaplar okuyorsun!. Keşke senin gibi bunlarla ilgilenebilseydim". Min jî tiştek negot û çû. Min pirtûk xilas kir lê di dawiyê de min ferq kir ku min xwendinek kûr li serê nekiriye. Ji ber ku rojên min gelekî bi êş û keser derbas bûn. Ango wê demê bihar hatibû welatê me lê nehatibû min, tiştên ku di wêxtî jî min dikir di bin zivistana hundirê min de buz digirtin, wekî vê pirtûkê....
Du sê meh derbas bûn û ez hinekî hatim ser xwe. Çawa min dît baş im, min dîsa niyet kir bixwînim. Vê carê ji ya berê xweştir derbas dibû. Ez li serê gelekî hûr dibûm û min notên gelek giranbuha derdixistin. Wexta min pirtûk xilas kir, çêjeke nûwaze li ser zimanê min hiştibû. Solomon jî analîzek û pirtûkek wisa nestêle nivîsîye ku valahiya felsefeyê ya di hundurê min de tije dikir ji ser de di wir de kulîlk şîn dihatin. Neyse ez hinekî derbasî pirtûkê bibim.
Solomon, di vê pirtûka xwe de diyar dike ku hebûnperestî ji rasyonalizmê veneqetiyaye, tenê rexneyek kûr rasyonalizmê kiriye û di heman demê de berdewamîya wî ye. Li gor Solomon hebûnperestî bi taybetî, ramanê rasyonalizmê ya "çavkaniya zanînê hiş e" rexne dike û di vê mijarê de serpêhatî û hişmendîyê dixe nav nîqaşê. Ji serde bi ramana "divê mirov wateya jiyana xwe ava bike" jî sînorên rasyonalizmê berfireh dike. Lê ev firehbûn jî di dora têgehan, azadiya kesane û berpirsyarîyê şîn dibe.
Dema ku hebûnperestî (egzistansyalîzm) bingehên epîstemolojîk ên rasyonalîzmê dinirxîne, di heman demê de ew taybetmendiyên mirovî yên bingehîn ji nû ve ava dike. Hiş êdî ne çavkaniyek mutleq e, lê di rêwîtîya mirovî ya hebûnperestiyê de amûrek e. Di vê rêwîtîyê de em dibînin ku hiş, di avakirina wateyê de bi hişmendî û azadiyê re di têkiliyeke çawa de ye.
Pirtûka "Ji Rasyonalizmê Heta Hebûnperestiyê" ji me re dide xuya ku felsefe jî rasyonalizmê çawa vediguhere hebûnperestiyê. Ev pirtûk ne tenê pirtûkek kronolojîk a lêkolînê ye di heman demê de pirtûkekî analîzê ya hebûnperestî û rasyonalizmê ye. Nivîskar di pirtûkê de xwînerê derdixe rêwîtîyekî, em pêşî di vê rêyê de leqayî rasyonalîzma Immanuel Kant ûGeorg Wilhelm Friedrich Hegel tên, piştre em dibînin ku rêya me hinekî diguhere piştre Soren Kierkegaard, Friedrich Nietzsche, Edmund Husserl, Martin Heidegger û Jean-Paul Sartre em dibînin. Di vê rêyê de gelek têgeh û ramanên curbicur hene. Rêya ku Solomon amade kirî, dike ku em li ser hiş, hişmendî, serpêhatî, azadî û hebûnê bihizirin. Her wiha berhem dide xuya ku ramaneke felsefik çawa dikare bi ramaneke din re bikeve têkiliyê û bikeve şiklekî nû. Di dawiya rê de mirov tê digihe ku kîjan rê çêjek felsefî dide mirov. Pirtûk di derbarê beriya rasyonalizmê zêde tişt nabêje lê ez ê hinekî behsa wê bikim.
BERÎYA RASYONALIZMÊ FELSEFE DI ÇI HALÎ DE BÛ:
Felsefe, beriya felsefeya modern bi teolojî re di nav têkiliyek kûr de bû. Di vê felsefeyê de mirov zêdetir dixwestin dînê li ser felsefeyê bingeh bidin û mirov bi saya felsefeyê hebûna xwedê teqez bike. Mirovan felsefe zêdetir ji bo hebûna Xwedê bidin qebûlkirin û ji bo rêzikên xwezayê vebibêjin bikar dianîn. Fîlozofên wê demê; hebûn, gerdûn û exlaqê bi dînamîkên teolojîyê vedigotin. Ji ber vê yekê jî felsefe di bin axa dogmayên teolojîk de şîn dihat.
Lê piştî bavê felsefeya modern ango René Descartes, ev tesîra teolojîk ya ser felsefeyê, hêdî hêdî di bin sîya hişê (aqilê) de dima. Feylesofên wekî Descartes û Baconî, serpêhatî û hişê mirovî xistin navenda felsefeyê û bi saya wan metodên nû di dîroka felsefeyê serdemek nû vekirin. Her wiha vê yekê di dîroka felsefeyê de, rêyên nû yên gelek curbicur vekirin û bûn sedema gelek îdeolojî û tevgerên nû.
Descartesî bi gotina xwe yê "Cogito, ergo sum" yanî "DIFIKIRIM, WÊ DEMÊ EZ HE ME" diyar kir ku bingeha hebûna mirovî, hişê mirov e. Ango bi saya hiş, mirov dikare hemû dinyayê, xwezayê, fezayê û zagonên fîzîkê tê bigihe, fêm bike û şîrove bike. Her çiqas Descartes bawerî xwedê bike jî, wî ji mijarên metafîzîkê xwe dûr dixist û yekîtîya hiş û laşê parast û azadiya îradeyê temsîl kir.
Ger em werin Bacon jî, Bacon rêbaza ampirîk diparast û digot zanîn bi saya dîtin û ceribandinê dikare bê zanîn. Yanî li gor wî bi saya rêbazên zanistê û zanînên ceribandinê, mirov dikare serdestiyek li ser xwazayê pêk bîne. Bi saya van jî, tiştên nepenî yên xwedê afirandiye mirov dikare ji kur ve binêre û şîrove bike. Ew jî wekî Descartes barê li ser felsefeyê ango teolojîyê ji ser xwe avêtîye, hiş û ceribandinê derxistiye pêş.
RASYONALIZM ÇAWA VEDIGUHERE HEBÛNPERESTÎYÊ:
Em werin essas fîlozofên xwe. Kant, li dijî rêbazên fîlozofên rasyonalîst Descartes û Baconî derdikeve û dibêje mirov tenê bi saya hiş, nikare dinyayê, gerdûnê û xwe bidaûrîne, tehlîl bike. Bi vê armancê Kant di jiyana xwe de gelek hewl daye sînorên hişê mirov xêz bike. Bi demê re ev hewla wî jê re dibêje, di warê rasteqîna teqez de hiş tenê nikare bibe amûrek vedîtinê divê hinek tiştên din jî li ber hişê hebin. Ji ber vê yekê jî Kant têgehek bi navê Numen-Fenomenî diafirîn û dinyaya hestan wekî fenomen binav dike û Numen'an jî wekî agahiyên li derveyî dinyaya mirovan pênase dike. Ger bi hêsantir bibêjim Fenomen bi kurtasî ceribînînên ku bi saya hestên xwe em dibihîsin, hest dikin. Ango ew tişt in ku di bîra me de cih digrin. Fenomen "dinyaya em nîşan dikin bixwe ye, tiştên ku bi saya hestên me derdikevin holê ye." em wan çawa bibînin em wisa wan diceribînin. Li gor kantî dinyaya fenomenan di nav kategoriyên cih û demê bi cih bûne û bi saya formên mecbûrî ( a priori) şikl dide.
Numen jî ew tişt in ku tiştên di eslê xwe de hene lê em fêm nakin, yanî ew tişt in ku li derveyî hest û îdraqan mirovan e. Li gor Kant ti carî em nizanin wan bizanin. Em tenê dikarin bizanin çawa xuya dikin lê em bi ti awayî em nikarin bizanin ew çi ne. Ji ber wê çi hest be çi ceribîn be mirov nikarin bi ti awayî bi saya tiştekî numenan bizanin. Wekî min got bi ti awayî em nikarin numenan bizanin ji ber ku encax mirov dikare dinyaya fenomenan bibîne.
Di vê çarçoveyê de, ramanên Kantî li ser rexnekirina rasyonalizmê tesîrek mezin kiriye û rêya gelek têgehên nû yên felsefeyê vekiriye. Piştî Kant, fîlozofna zêdetir meyl dane li ser hebûna mirov û deriyê dinyaya hestên mirovan vekirine. Em dikarin bibêjin Kant ji bo hebûnperestîyê ji hebûnperestan zêdetir tesîr jî kiriye. Ji ber ku her çi qas wekî hebûnperestan neyê binav kirin jî ew bi gotin, raman û metodên xwe deriyê hebûnperestiyê vekiriye û tesîrî gelek feylesofên hebûnperestî kiriye.
Belê, Kant sînorên hişên mirovî diyar dike û dît ku bi vê yekê mirov nikare bigihîje rasteqîna mutleq. Ev raman tesîrek mezin li ser hebûnperestan kir. Cûdahiya fenomen-noumen ya Kant rê li ber egzistensyalîzmê vekir û kir girîngiyê bide azadiya mirov. Bila mirov hebûna xwe û wateya xwe biafirîne. Ev fikr li ser fîlozofên wekî Sartre, Heidegger û Kierkegaardê tesîrek mezin kiriye. Ji ber ku wan jî digotin bi tevgerên xwe, mirov xwe û wateya xwe diyar dikin.
Em dibînin ku rasyonalîzma nûjen, ji ber rexneyên Kant hejîyaye û bi Hegel re ketiye şiklekî nû. Hegel dibêje ku dîrok û hişmendî bi pêvajoya diyalektîkî pêş dikeve. Li gorî wî her tez, antî-teza xwe diafirîne û ev tişt, di dawiyê de wekî sentezeke derdikeve pêşiya me. Wekî min di jor de got diyalektîka Hegelî dibêje, ne tenê dîrok di heman demê de hişmendî û hebûn jî di nav hareketekî de ne. Ev pêvajoya diyalektîkî, rêya hişperestiya heyî dixe nav şiklekî nû û dixwaze wê şiklê bi diyalektîkê ji nû ve bixemilîne. Lê vê carê, ev pêvajo, dîrokî ye û her tim di guherîneke de ye. Hegel, cihê di pêşveçûna dîrokê de cihê hişê mirovî dide fikirîn. Li gor wî mirov, perçeyek ji dîrokê ye lê di heman demê de, ajalek wisa ye ku hem bi dîrokê re di têkiliyê de ye him jî dîrokê dixemilîne.
Rexneyên Hegelî, bingehên felsefeya wî ava dike û piştî Kantî ev rexneyên wî ji bo pêşketina felsefeyê cihekî gelek girîng digrin. Hegel di mijarên zanîn û xwezayê de li dij Kant ramanên nû pêş dixe û ev ramanên wî tesîrek mezin li ser felsefeya nûjen û hebûnperestiyê dike. Jixwe em ê bibînin di pêşerojê de van fikrên Hegel di nav rexneyên Nietzsche de çawa cih girtine.
TOVÊN HEBÛNPERESTÎYÊ ŞÎN DIBIN...
Kierkegaard yek ji fîlozofên ku hebûnperestiyê ava kirî tê qebûlkirin. Felsefeya wî zêdetir li ser mijarên êşa hebûnî, mirovî û rasteqîna xweser disekine. Li berevajî fîlozofên sîstematîk ên wekî Hegelî ew zêdetir, balê dikşîne li ser kesayet û serpêhatiyên mirovî yên navxwe û dibêje divê ev yek di rexneyên me de cih bigrin. Her wiha li gorî wî ji ber serpêhatiyên xwe baweriyên xwedê, di hebûnperestiya wî de cihek mezin digre. Kierkegaardî gelek caran li dij ramanên Hegelî yên Hebûnperestîyê derdikev û rexneyên kûr li felsefeya sîstematîk û diyalektîka Hegelî dike û dibêje divê em sayişa(kaygi) hebûnperestiyê û sîstemên baweriyê bixin navenda felsefeyê. Ew dibêje "sayîş roja din" e. Ji vir jî em dibînin ku felsefeya hişê hêdî hêdî li ber felsefeya subjektîfî ve diçe.
Kierkegaard, zêdetirîn li ser majara felsefeya subjektîfî disekine û dibêje di hilbijartin û jiyanên mirovî de serpêhatiyên mirovan tesîrek mezin lê wan dike. Her wiha zêde dike û dibêje hin hilbijartin di bingeha rasyonalîzmê şîn nabe û ji ber vê di nav xwe de mirov him çûnûhatinan dijî him jî dibe sedema sayîşê. Ji ber wê jî êşa hebûnê ya her mirovî cuda ye û ev cudabûn bi tercîh û ramanên mirov kok dide. Kierkegaard balê dide li ser tercîhên baweriyan jî û dibêje baweriya ji Xwedê ne pêwistiyeke objektîfî ye û bawerî li gor serpêhatiyên mirovan diyar dibin.
Friedrich Nietzsche her çiqas yek ji serlehengê hebûnperestiyê be jî ew bi têgeh û felsefeya xwe dînamîkên gelek nû li hebûnperestiyê zêde kiriye. Felsefeya wî jî li dora nihilizm, mirovê raser û vîna hêzê ava dibe.
Belê Nietzsche yek ji pêşengên bingehîn ên hebûnperestiyê ye. Li gor wî azadiya mirov û afiraniya wî divê wek tiştekî pîroz bê dîtin. Nihilizma wî, hilweşîna nirxên heyî temsîl dike û rêya hebûnperestiyeke nû vedike. Ev nêrîn ji bo Heidegger û Sartre jî tesîrek mezin dike û bûye encama sedema azweriyê. Tesîra Nietzscheyî ji sînorên felsefeya nûjen derbas dibe û ramanê hebûnperestî ya îndîvîualîzma radîkal û ramanê azadiyê vedike.
Nietzsche rexneya herî radîkal li pergala diyalektîk a Hegel û rasyonalîzma modern tîne û dibêje "xwedê mir." Gotina “Xwedê mir” tenê ne îdîayek teolojîk e, di heman demê de manîfestoya hilweşîna aqil û nirxên exlaqî yên nûjen e. Nietzsche dibêje ku nirxên ku ji hêla modernîteyê ve hatine afirandin bi rastî çîrokên çêkirî ne û enerjiya jiyana mirovan û afirîneriya mirovan tune dike.
Edmund Husserl tevgera fenomenolojiyê ya ku tesîreke kûr li ser egzistensyalîzmê kiriye pêş xist. Fenomenolojî dixwaze tiştên li ser serpêhatiyên bîrê,hîn bibe ango bingeha bîrê vekole. Ji bo vê tevgerê tiştê muhîm ne çawa xuyabûna tiştekî ye, ya muhîm ew e ku di bîra me de çawa tê xuyan. Li gor Husserl (intentinolaty) bîra me her tim bi tiştekî re di têkiliyê de ye, ew tişt dikare fikir be, hest be... Fenomenolojî van têkiliya analîz dike û dixwaze hîn bibe bingehên serpêhatiyên mirovan çiqas kûr e û tê de çi heye
Ev ramana li ser serpêhatiyên subjektîf ên kesane disekine bingeha felsefeya hebûnperestiyê pêk tîne.Wekî din, Husserl sînorên rasyonalîzma zanistî rexne dike û dibêje serpêhatiyên kesane jî çavkaniyek zanînê ye. Ev yek jî perspektîfek nû pêşkêşî fîlozofên hebûnperestiyê dike.
Heidegger yek ji Feylesofên hebûnperestîyê û felsefeya wî li dora têgehên hebûn(being) şîn bûye. Pirtûka Heidegger ya bi navê "hebûn û wext" yek ji nebatên bingehên ê hebûnperestiyê ye. Heidegger hebûnperestîyê bi têgeha Daseinê ( heyîna li wir) eşkere dike. Dasein, bi kurtasî hebûna me yê li dinyayê ye. Yanî ew bi dinyayê re tim têkiliyê de ye, dipirse û mirovî wekî ajalê wateyê digerîne pênase dike. Li gor wî mirov zindiyek e ku wî avêtine dinyayê. Bi wî mirov bi ramana mirina xwe fêm dike ku jiyana wî çiqas bê wate ye. Ev raman di lîteratura Heidegger de wekî sayîşa hebûne derbas dibe. Li gor wî divê mirov hişmendiya hebûna xwe bixe destê xwe û hewl bide wateya xwe ava bike. Li gor Heidegger, hebûnperestîya mirovî li dora du tiştan ava dibe. Ya yekem zanebûna mirovî mirina xwe ya duyem jî lêgerîna mirovî ya li pey wateyê...
Li gor fenomenolojiyê, fikrên xwe pêş dixe û dibêje divê em dinyayê ne bi têkiliya subjekt-objekt, divê em bi têkiliya hebûn-daseinê şîrove bikin. Bi saya vê ramanê, di hebûnperestiyê de paceya nû ya têkiliya dinyayê ya mirovan vedibe.F ikrên wî di heman demê de hewla wî dîtina hebûna mirovî ye. Li gor hebûnperestîya wî, divê mirov pêşî xwe binase û piştre jî xwe ji normên civakî û kevneşopî bişo û xwe pêk bîne. Vê fikrên wî li ser Sartre û hebûnperestvanên din tesîrek baş kiriye.
Jean Paul sartre jî, di rêya Heidegger de derbas dibe û egzistizyalizmê di perspektîfeke fireh û civakî de bicîh dike. Hebûnperestiyê Sartreyî li ser Azadiya mirov û berpirsyarên ku vî azadiyê tîne, disekine. Gotina sartre, hebûnperestî beriya cewherê" tê hemû felsefeya wî me dide fêmkirin. Li gor vê gotinê, hebûna mirov beriya her tiştî ye. Wekî Xiristîyanan gunehên bavan ji zarokan re nabîne ^^ Ango Berîya hebûna mirov ne ti wate, ne ti zagon, ne ti berpirsyarî hebû. Mirov piştî çêdibe dibe xwedî tiştan beriya hebûna xwe xwediyê ti tiştî ye. Di vir de, wateya jiyanê, baweriyên dinî, îdeolojî gelek tiştan dikarin biçin navê.
Ev hebûnperestî ne hişê tê dixe navenda mijara xwe, ew mirovan û bijartinên wan dixe navendê . Felsefeya Sartreyî ji rasyonalizma modern dûr dikeve û li pey azadiya mirov û berpirsyarîyên vê azadiyê tîne diçe.
December 5, 2025
Eğitim okumaları kapsamında.
Kant, Descartes ve Hegel ile Varoluşçuluk arasındaki farkları ele aldık. Varoluşçuluk akılcılığın tam tersi olarak, evrenin kendine ait bir mantıksal düzeni ya da anlamı olmadığını, bireyin bu absürtlük içinde kendi anlamını bulmasını savunuyor. Bireyin özgürlüğü aynı zamanda ona sorumluluk da verir "kendi kaderini yaratan insan". Akılcılıkta insan evrenin yasalarına uygun yaşamalıdır, varoluşçulukta insan kendi eylemlerinden sorumludur. Varoluşçulukta zgürlük bir kaygı ile tetiklenir, insan kaygıdan ancak seçim yaparak kurtulabilir.
felsefe sadece soyut akıl yürütme değildir, varoluşçuluk işin içine duyguları kattı ve akılcılığın kuru mantığını, bastırdığımız duyguları serbest bıraktı. Anlam arayışı ve evrenin anlamsızlığı arasındaki çatışmayı insanın temel çatışması olarak grdü.
Akılcılığı tamamen reddetmiyoruz ama aklı kullanarak duyguların bireyselliği ve radikal özgünlüğü önemsiyoruz.
Kant, Descartes ve Hegel ile Varoluşçuluk arasındaki farkları ele aldık. Varoluşçuluk akılcılığın tam tersi olarak, evrenin kendine ait bir mantıksal düzeni ya da anlamı olmadığını, bireyin bu absürtlük içinde kendi anlamını bulmasını savunuyor. Bireyin özgürlüğü aynı zamanda ona sorumluluk da verir "kendi kaderini yaratan insan". Akılcılıkta insan evrenin yasalarına uygun yaşamalıdır, varoluşçulukta insan kendi eylemlerinden sorumludur. Varoluşçulukta zgürlük bir kaygı ile tetiklenir, insan kaygıdan ancak seçim yaparak kurtulabilir.
felsefe sadece soyut akıl yürütme değildir, varoluşçuluk işin içine duyguları kattı ve akılcılığın kuru mantığını, bastırdığımız duyguları serbest bıraktı. Anlam arayışı ve evrenin anlamsızlığı arasındaki çatışmayı insanın temel çatışması olarak grdü.
Akılcılığı tamamen reddetmiyoruz ama aklı kullanarak duyguların bireyselliği ve radikal özgünlüğü önemsiyoruz.
July 17, 2016
The best survey of existential philosophers I’ve read so far. I read it mostly as a primer before reading Sartre’s being and nothingness, and as such it was great giving useful background as well as specific analysis of Sartre. I though the chapters on Kant, Hegel, Heidegger, and Sartre were the best. The only weak chapter was on Kierkegaard.
Solomon’s writing and analysis was as clear as his more popular books while being much more philosophically technical. It also showed to me once again just how much of 20 century continental philosophy is indebted to Hegel, almost every major line of thought can be unpacked from Hegel’s writings.
Solomon’s writing and analysis was as clear as his more popular books while being much more philosophically technical. It also showed to me once again just how much of 20 century continental philosophy is indebted to Hegel, almost every major line of thought can be unpacked from Hegel’s writings.
July 14, 2015
Great secondary material. Count me as a fan of Bob Solomon.
Displaying 1 - 6 of 6 reviews