سی چهره: جلد یکم

سی چهره #1

by Abbas Milani

سی چهره آنچنان که از نامش برمی آید، مجموعه ای است از تجربیات و خاطرات من از سی نفر از دوستان و آشنایان و همکارانم. سنجه من برای برگزیدن این افراد سهمی بود که نه تنها در زندگی من، که در درک چرایی تحولات نیم قرن اخیر داشتند. اگر رغبتی در خوانندگان و عمری برای من باقی بود، یادداشتهایم درباره سی نفر دیگر را هم در جلد دوم این مجموعه به چاپ خواهم سپرد.
سی چهره روایت من از سی تن از انسان هایی است که با سکوت یا مبارزه، گشاده دستی یا تنگ نظری خود به تحولات زمانه خود شکل داده اند و یا فرجامش را تعیین کرده اند. در بیست سال اخیر چهار کتاب درباره برخی از مهمترین این شخصیتها نوشتم. با معمای هویدا آغاز کردم و دو جلد درباره نامداران ایران نوشتم که سنجه انتخابش ابتکار هر یک از آن ۱۵۰ نفر در یکی از زمینه های فرهنگی و اقتصادی و سیاسی دوران شاه بود. کار بعدی نگاهی به شاه بود. سی چهره، تکمله این چهار کتاب است.

204 pages, Paperback

First published January 1, 2022

About the author

Abbas Milani is the Hamid and Christina Moghadam Director of Iranian Studies at Stanford University and a visiting professor in the department of political science. In addition, Dr. Milani is a research fellow and co-director of the Iran Democracy Project at the Hoover Institution. His expertise is U.S./Iran relations, Iranian cultural, political, and security issues.

Reviews

[Behzad · Rating 5 out of 5]

نمیدانم باید بگویم متأسفانه یا خوشبختانه، انگار غیرممکن است که کتابی دربارۀ تاریخ و سیاست ایران نوین بخوانیم و شرح و اشارتی به انقلاب در آن نباشد. از مشروطه بگیر تا به امروز (پیش از آن هم شاید)، شور و روحیۀ انقلابی که موفق شود و به ثمر بنشیند هرگز از ذهن ایران و ایرانی رخت برنبسته و به قول یکی از جامعه شناسهای معروف روزگار ما، تا وقتی هم که میسر نشود و به بار ننشیند، این اندیشه و سودا در جان و ذهن ما خواهد ماند.

کتاب «سی چهره» روایت خاطره گون دکتر عباس میلانی است از اشخاصی در دوران پهلوی دوم و سپس پساانقلاب که بعضاً چندان شناخته شده نبوده اند یا حتا شاید اعضای خانوادۀ دکتر میلانی بوده اند، اما هرکدام به نوبۀ خود نقشی در شکل گیری این چیزی که امروز به نام ایران و یا جمهوری اسلامی میشناسیم داشته اند. خود دکتر میلانی در مقدمه فلسفۀ وجودی چنین کتابی را اینطور شرح میدهد: «برای شناخت چرایی تحولات چهل سال اخیر نباید دنبال دست دیو گشت، یا چون سیمرغ عطار، سراغ کوه قاف رفت. از ما است که زمان و زمانه بر ما یا با ماست.» یعنی که ریشه ها در آدمها و در روایتهای جزئی و فردی جسته و یافته. و خب حاصل کار بسیار موفق بوده و راهگشا برای کنجکاوان تاریخ نوین ایران.

کتاب به نوعی ادامۀ تلاش پژوهشی دکتر عباس میلانی است برای زدودن هالۀ ابهام از پیرامون اشخاصی که در ایران تأثیر داشته اند؛ تلاشی که در سه چهار کتاب دیگر دکتر میلان (مهمتر از همه «نامداران ایران») میتوان پیشینه اش را سراغ گرفت. کتاب بی نهایت خواندنی است برای کسانی که تاریخ اجتماعی، فرهنگی و سیاسی ایران را در دو دورۀ پهلوی دوم و سپس پساانقلاب دنبال میکنند و گاه اطلاعاتی از گوشه های ناشناخته ای میدهد که ممکن است بتواند راهگشای پژوهشهای جدی در مورد ایران باشد.

روایتهای دکتر عباس میلانی از هر شخص ترکیبی است که خاطره نویسی، موشکافی محققانه و جستارنویسی؛ که این ترکیب هر قطعه را به نوشته ای بسیار خواندنی تبدیل میکند. سی چهره ای که عنوان کتاب را نیز یدک میکشند به این شرح هستند:

زینت شادمان، مادر عباس میلانی: شرح ویژگیهای اخلاقی و سلوکی این زن و خانوادۀ سرشناس وی.

محمود میلانی، پدر عباس میلانی: جالب اینکه گویا اکثر متفکران جدی ایرانی از خانواده های متمول آمده اند. جالبترین در این بخش جایی است که پدر عباس میلانی میگوید «بالاخره از یه آخوند کولی گرفتم.»

جلال شادمان و ضیاء شادمان، دو دایی عباس میلانی: که هر دو از صاحب منصبان و مقربان دوران پهلوی دوم بودند.

حسن لباسچی: از بنیانگذاران کنفدراسیون دانشجویان، با گرایش چپ که در مبارزات ضد حکومت پهلوی نقش پررنگ داشت.

مهدی خانبابا تهرانی: از دیگران مبارزان ضدپهلوی با گرایش چپ؛ جالبترین قسمت در اینجا شرح جعل کردن اسنادی علیه ساواک و متهم کردن این سازمان به فعالیتهایی است که ساواک درواقع انجام نداده بود.

پرویز کلانتری نقاش.

رحمان هاتفی از اعضای حزب توده و نویسندگان اصلی روزنامۀ کیهان در آن روزگار، که به دست حکومت کشته شد.

فردین مدرسی و نیاز یعقوب شاهی، از مبارزان ضد پهلوی که سپس گرفتار رژیم بعدی شدند و فردین را درحالیکه با دختر یک ساله اش نازلی در زندان بود شکنجه کردند و کشتند.

احمد قریشی، از اساتید دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، که پس از انقلاب مجبور شد به گاراژداری بپردازد.

حمید عنایت، استاد علوم سیاسی، و پیش آگهی ای که از نتیجۀ انقلاب سال 57 داشت و از آن خبر داده بود.

رضا براهنی و شرح ملاقات او با عباس میلانی برای اینکه شعر «اسماعیل» را برایش بخواند؛ شرح میلانی از «شکنجه به وسیلۀ پنکۀ سقفی» که بسیار معروف شده، امروز دیگر تکذیب و رد شده، اما گویا میلانی از این موضوع اطلاعی ندارد زیرا در اینجا همچنان این روایت را به براهنی نسبت داده است.

رضا باطنی، و شرح روحیۀ بی پروای او در انتقاد و بعد کنار گذاشته شدنش از دانشگاه و روی آوردنش به فرهنگ نویسی و پژوهش.

منوچهر صفا، یار پیشین خلیل ملکی در زندان و در فعالیت سیاسی، و هم قلم عباس میلانی در سلسله مقالاتی در بحث با نجف دریابندری.

اسکندر شاهرخی، از دوستان خانوادگی عباس میلانی و کارکنان کانون پرورش فکری کودکان که به گفتۀ عباس میلانی به همسر وی عشق می ورزید اما هرگز این عشق را جامۀ عمل نپوشاند.

آذر نفیسی و شرح شجاعتها و یکه تازی های او در مخالفت با حکومت تازه تأسیس جمهوری اسلامی و نپذیرفتن حجاب اجابری و سرانجام مهاجرت. به نظرم خواندنی ترین روایت این کتاب همین است.

آیت الله طالقانی و شرح دیدار او با عباس میلانی در زندان و پایان معروف اثربخشی او در عکس معروفش در مجلس شورای اسلامی.

محسن یلفانی نمایشنامه نویس و شرح شیفته وار عباس میلانی از وی؛ با اینحال عجیب است که اسم نمایشنامۀ معروف محسن یلفانی، «آموزگاران»، را به اشتباه «معلمها» مینویسد.

محمدرضا جعفری، فرزند بنیانگذار انتشارات امیرکبیر و سپس صاحب امتیاز نشر نو.

اصلان اصلانیان، رانندۀ کامیون، فعال کارگریی و زندانی سیاسی چپ، و سپس ترانه سُرا که ترانۀ معروف او «برادر غرق خونه» را شجریان در حال و هوای انقلابی آن روزها خواند.

غلامحسین ساعدی و شرح کاری که ساواک در حق او کرد و با واداشتنش به اعتراف اجباری تلویزیونی، در واقع او را دچار مرگ تدریجی در ایران و سپس در غربت کرد.

دکتر مصطفی رحیمی که او نیز به سبب شجاعتش در انتقاد علنی از سیاست های انقلابیون و دولت انقلابی کنار گذاشته و تخطئه شد، اما صحت هشدارهایش امروز برای ما روشن میشود.

فریدون هویدا برادر امیرعباس هویدا؛ هنرمند و نویسنده. شرح زندگی او. انتظار داشتم در این بخش از کار رمان نویسی فریدون هویدا بیشتر و مبسوطتر بخوانم، که خب نشد.

تیمسار علوی کیا، از بلندپایگان ساواک. شرح شکنجه های ساواک در اینجا (و مثلاً تهدیدن کردن زندانی با خرس!!!!) به غایت هولناک بود.

حسین مهری خبرنگار و مجری، شرح مخالفتهای اولیه اش و انتقاداش از حکومت انقلابی و سپس آواره شدنش در جهان و فقرش.

جلال متینی که مجله های ایرانشناسی در میاورد و تلاشهای زیادی برای فرهنگ ایران کرد.

زکریا هاشمی و رمانهایش، و تعریف و تمجیدهای متعدد عباس میلانی از شخصیت او.

ارشیا تبریزی، شاعر و حقوقدان و مهندس و شرح مرگش در اثر سرطان.

حسن میلانی برادر بزرگ عباس میلانی و مهندس و مهاجرتش و موفقیت های مالی اش و کمک های خیریۀ گسترده اش.


و در پایان اکثر روایتها، همان چیزی انتظار ما را میکشد که شاید بشود یگانه حقیقت این جهان نامیدش: مرگ، معمولاً هم در تنهایی و انزوا.

[HAMiD · Rating 4 out of 5]

چه همنشینی دلچسبی شد اگرچه پُر از اندوه و حسرت جا به جایش و دلتنگی و امان از دلتنگی
چه نکبتی گریبان این سرزمین و آدمهایش را اینچنین گرفت؟ تاوان اینهمه عمرهای بر باد را که دیگر نمی شود داد چه؟ چه مضحکه ی تراژیکی ست بازخوانی هر گوشه ی تاریخ سرزمین مان در خاطره ی این چهره ها. و راستی این پفیوزی تاریخی ما کجا خواهد ایستاد؟ این نادانی همیشگی مان کی متوقف خواهد شد؟ و چه هیاهویی ست در ذهن در خیال در هر چه ویرانش کرده اند

۱۴۰۲/۰۵/۱۷

[Bookworm · Rating 5 out of 5]

میلانی نویسنده مورد علاقه من است. ولی انتظار جزییات بیشتری از توضیح زندگی هر فرد داشتم با این وجود خیلی لذت بردم.

[Ardavan Bayat · Rating 4 out of 5]

پایان خوانش: ۱۴۰۱.۱۱.۱۶

[Mahbobeh · Rating 5 out of 5]

پیشنهاد میکنم حتما بخوانید، کتابی بسیار خوش خوان و البته دردناک از آنچه بودیم و آنچه میتوانستیم باشیم اما فقط حسرتش باقی ماند .

[Ali Nourbakhsh · Rating 4 out of 5]

کتاب جالبی بود هیچ پیش‌زمینه‌ای ازش نداشتم ولی خوندم و خوشم اومد واقعا، عباس میلانی در این کتاب ۳۰ چهره از افراد بزرگ و تاثیرگذار زندگی خودش رو معرفی می‌کنه و اطلاعاتی رو ازشون می‌نویسه که می‌تونه جالب باشه برای بقیه، دیدگاه‌هایی که نوشته مثل دیدگاه یک دوست از دوست دیگرش هست، نکات جالبی که زیاد به چشم می‌خوره پشیمونی خودش و بسیاری از هم قطارانش از شورش ۵۷ هست و بلایی که سر مملکت اومد و پشیمونی از رهبران و افراد و تفکرات و احزابی که ازشون پیروی می‌کردن مثل مائو و استالین و لنین و... عباس میلانی سعی داشت به صورت مستقیم و غیر مستقیم بگه خودشون هم اون زمان بازی خوردن و نمی‌دونستن چه کلاه گشادی سرشون رفته، هرچند میلانی همچنان جمهوری‌خواهه و با توجه به تجربه و اطلاعات من بهم ثابت شده کسی که حداقل برای ایران دنبال نظام جمهوری می‌گرده یه جای کارش می‌لنگه ولی با تمام این اوصاف کتاب حاوی نکات بسیار جالب و تأمل برانگیزی بود و خوبه خونده بشه.

[Hamid · Rating 3 out of 5]

کتابی کاملا شخصی با نظرات و تحلیلات شخصی نویسنده از زندگی ، منش و تفکرات سی چهره، تعدادی معروف و تعدادی ناشناس که در تعدادی موارد با توجه به شناخت زیاد نویسنده از سوژه روایت خواندنی ، و در مواردی روایت سرسری و انگار برای تکمیل شدن تعداد سی نفر یا قرار دادن حتمی فردی نامدار در این لیست نوشته شده اند.
��الب اینکه آنچه ضمن خواندن این روایات در ذهن می گذرد ، دوگانگی عجیب انطباق منش تمام این افراد با آنچه ما ایرانیان هنوز هستیم ، و دوری بی نهایت زیاد افکار و آرمان ها و ایده های اکثر آنها - مخصوصا روشنفکران - با آنچه در ایران این روزها هست و اندیشیده می شود....دوری که شاید توضیح دهنده عدم موفقیت روشنفکران خارج نشین ایرانی در اثر گذاری بر جامعه سالهای اخیر ایران باشد.

[mohamad jelvani · Rating 4 out of 5]

عباس میلانی در این کتاب
چنان زیبا به توصیف اطرافیان و آشنایانش پرداخته است
که آدم حسودی اش می شود
کاش جای او می بود
و با این آدم‌ها حشر و نشر داشت
حتی یادم است در توصیف یکی از دایی‌هایش
که ظاهراً عقب افتاده ذهنی است
دلم خواست یک دایی دیوانه می داشتم
بازگو کردن ریزتجربه های زندگی
با حالتی نوستالژیک
و خاطره‌انگیز
آدم را به عمق احساستش نزدیک می کند
عباس میلانی توانسته است
با حفظ نگارشی تارخ‌گونه و مستند
این اتفاق را رقم بزند