Kör Ayna, Kayıp Şark: Edebiyat ve Endişe

by Nurdan Gürbilek, Selma Gürbüz (Illustrator)

Kör Ayna, Kayıp Şark edebiyata yön veren endişelerden söz ediyor. "Endişe" derken yalnızca yazarın değil, okurun da yabancısı olmadığı, başkalarına bir şeyler anlatmaya çalışan hemen herkesin yakından tanıdığı huzursuzluğu kastediyorum. Anlatmak istediğimi iyi anlatabilecek miyim? Etki altında mı kalacağım yoksa? Karşımdaki anlayabilecek mi beni? Kendimi boşuna eleverecek, başkalarının gözünde küçük mü düşeceğim? Anlattıklarımı dinledikten sonra başkaları ne düşünecek hakkımda? Diyelim anladılar; anlatılmaya değer mi ki hikâyem? Hem sonra yaşanan yaşandı bitti; bir anlamı var mı anlatmanın ?

Anlatmayı başlı başına bir "soruna" dönüştüren bir yığın endişe. Üstelik bütün bu endişelerin çoğu zaman ulusal-kültürel endişelerle iç içe geçtiğini de biliyoruz. Ama ben edebiyatın huzursuzlukları, anlatmanın sancıları üzerinde yoğunlaşan bu kitapta, bugüne kadar daha çok "Batılılaşma", "ulusal kültür", "kültürel kimlik" gibi kavramlar etrafında tartışılagelen sorunların yazar için nasıl olup da içsel bir endişeye dönüştüğünü anlamaya çalıştım. Birçok yazarı yakından ilgilendiren 'etkilenme endişesi'ne, gecikmişlik telaşına, kadınsılaşma korkusuna, çocukluğa çakılıp kalma sıkıntısına, bir türlü tam anlatamıyor olmanın doğurduğu huzursuzluğa yakından bakmayı, nihayet bütün bu kaygıların anlatma çabasını nasıl derinden etkilediğini açıklamayı denedim. Umarım modern edebiyatın aynasının neden "kör", Şark'ının neden "kayıp" olduğuna dair bir deneme çıkarabilmişimdir ortaya.

–Nurdan Gürbilek

Genres: Nonfiction

248 pages, Paperback

First published January 1, 2004

About the author

Nurdan Gürbilek Boğaziçi Üniversitesi, İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü'nü bitirdi ve aynı bölümde master yaptı. Akıntıya Karşı, Zemin, Defter ve Virgül dergilerinde yazdı. İlk kitabı Vitrinde Yaşamak'ta 80'li yılların Türkiyesi'ndeki kültürel değişimi konu aldı. Yer Değiştiren Gölge ve Ev Ödevi adlı kitapları edebiyatla ilgili denemelerine yer verir. Kötü Çocuk Türk Türkiye'nin yakın tarihinde öne çıkmış kültürel imgeleri, Kör Ayna, Kayıp Şark Türk edebiyatına yön veren endişeleri, Mağdurun Dili edebiyatın mağdurlukla ilişkisini tartışan denemelerden oluşur. Gürbilek'in Walter Benjamin'in yazılarından derleyip sunduğu Son Bakışta Aşk Metis Seçkileri'nde çıkmış, Vitrinde Yaşamak ve Kötü Çocuk Türk'te yer alan denemeleri İngilizcede The New Cultural Climate in Turkey: Living in a Shop Window (Zed, 2010) başlığıyla yayımlanmıştır.

Nurdan Gürbilek, 2010 Erdal Öz Edebiyat Ödülü ve deneme dalında 2011 Edebiyat Mevsimi Büyük Ödülü’nü aldı.

Reviews

[Tülay Şahin · Rating 5 out of 5]

Her yapıt yaşama verilmiş güçlü bir yanıt olmayı ister. İster istemesine de yanıt verildiğinde çoktan silinip gitmiştir soru. s.197
Edebiyat incelemeleri, okuduğumuz eserleri daha iyi anlamamız için eşsiz birer kaynak. Bu incelemeler sayesinde, eseri daha iyi çözumleyebiliyoruz. Nurdan Gürbilek'in kitapları da edebiyat eserlerinin çözümlenmesi bakımından önemli kaynaklardan. Kitapta toplumun politik atmosferini değişirken, bu değişimin eserlere nasil yansıdığı en onemli unsurlardan biri. Tanzimat Döneminden başlayarak Cumhuriyet Dönemine uzanan modernleşme sürecinin Türk Edebiyatına nasıl yansıdığını derinlikli bir şekilde anlatmış Gürbilek. Ahmet Mithat Efendi, Hüseyin Rahmi Gürpınar, Peyami Safa gibi yazarların eserlerinde yer alan Batı-Doğu çatışmasına değinmiş. Gürpinar'ın batı kültürüne hayran ama bu kültürü de çok bilmeyen, dişil özellikleri öne çıkan snop karakterlerinden, Doğu kültürünün yüceltildiği ve sınırları net olan karakterlerin yer aldigi Peyami Safa'nin romanlarına kadar pek cok ayrıntı kitapta yer alıyor. Doğu ve Bati kültürü Tanzimat romanlarında genellikle cinsiyet üzerinden tanımlanıyor. Bu tanımlamalar, Tanpınar romanlari ile birlikte değişime uğruyor. Yazarın Tanpınar'ı anlattığı bölüm en sevdiğim bölüm oldu. Tanpınar romanlarında yer alan sembolizm konusuna değinen yazar, mitolojik öğelere de açıklamalarda yer vermiş. Ayna ve su sembolizmi Tanpınar'da karşımıza çıkan önemli ayrıntılardan biri. Bu sembolllerin narsizmle ve Ophelia ile olan bağlarının açıklandığı bölümü çok sevdim. Su, kadin ilişkisi Tanpinar romanlarında yer alan onemli ayrıntılar. Yazar neden ve niçin anlatmalıdıŕ sorusunun cevabını da Oğuz Atay 'in Tutunamayanlar ve Tehlikeli Oyunlar romanlarında aramış ve açıklamış Gürbilek. Leyla Erbil'in kendi olabilme, bütün otoritelerden bağımsız olarak romancının kendi olabilme mücadelesinin anlatıldığı, ataerkil toplumlara göndermeler yapan bölümün bulunduğu kısımda dikkat çekiciydi. Gürbilek'i her okuduğumda yeni şeyler öğreniyorum ve eserlerini ufuk açıcı buluyorum. Yazarın bu okudugum beşinci kitabı ve okumaya devam edeceğim. Edebiyatla ilgilenen herkesin okuması gereken bir yazar Gürbilek.. Iyi okumalar.

[Kutşın Sancaklı · Rating 5 out of 5]

Edebi ebeveynlerle savaşma halini, 'emsalsizlik isteğiyle zorunlu borçlanmışlığı', edebi endişeyi sadece savuşturabilen romanlarla, bu borçlanmışlığa tahammül ederek derinleşebilen romanları anlatıyor Gürbilek..

Tanpınar'a dair sunduğu anahtarlar için bile tekrar tekrar okunur..

[Ebru · Rating 5 out of 5]

Endişeyi aşmaya çalışmak yerine onu yaratıcılığın kaynağı olarak kullanan edebiyat iyidir diyor yazar. Tanpınar bunu yapmıştır. Daha öncekiler endişesini erilliğin kaybı olarak temsilleştirirken Tanpınar'da kayıp kabul edilmiş ve kadınlaşmıştır.

Nurdan Gürbilek'in anlattıklarına bakmak bir zevk diline bakmak ayrı bir zevk. Bahsettiği yazarları okumadıysanız da bu kitabı okuyabilirsiniz.

Ek olarak kitap aynı zamanda Türkiye ruhsallığının tarihini veriyor da diyebiliriz.

Andreas Huyssen, Bloom, Berna Moran, Orhan Koçak yazarın en çok konuştuğu diğer edebiyat eleştirmenleri.

Kitapta Peyami Safa, Hüseyin Rahmi Gürpınar, Tanpınar, Vüsat O Bener ve Leyla Erbil eserleri üzerinden değerlendirmeler yapılmış.

[Züleyha · Rating 4 out of 5]

Benim için en çok Tanpınar'ı anlama rehberi oldu. Türk edebiyatının hüzünlü hatta acıklı çocukluğunu, "Eyy Batı" feryadının edebiyatımızdaki acınası izlerini Gürbilek'in başka kitaplarından hatırlıyorum.

[Osman Tümay · Rating 5 out of 5]

Nurdan Gürbilek bu kitabında, endişe kavramını yazar açısından incelerken, arka planda da tarih ve siyasetin konuyla ilgisini görünür kılıyor. Recaizade Ekrem'den Leyla Erbil'e, endişenin şekil ve içerik değiştirmesini Türk toplumunun gelişimiyle paralel olarak ele alıyor.

[atito · Rating 4 out of 5]

Gürbilek ıskalamaz, bu cepte. iki itirazım var. biri herhalde bu fikirleri başka metinlerinde okuduğum için özellikle kitabın ilk kısımlarında (Tanpınar'a kadar) daha derin izlekler bekledim, olmadı. ikincisi bence kitapta bir hüseyin rahmi gürpınar ve dolayısıyla eşcinsellik hatta cinsiyet dışına doğru arzu sorunu var. mizojiniden tabii ki payını almış bir yazar gürpınar ama onun ironik bakışında ya da efemine erkeklerin tüm temsillerinde sadece bir edebiyat endişesi değil aynı zamanda sekülerleşen toplum çıkmazında farklı cinsiyete bürünmenin ya da cinsiyet denen deneyimin karışabilmesinin özgürlüğü de var zannımca. daha çok trans okuma lazım gürbilek'in bıraktığı yerden

[Burcu]

Endise baglaminda Tanzimat edebiyatindan itibaren bati-dogu ikiligi, erkeksilik-kadinsilik kavramlari, babayla karsilasma-catisma ve psikanaliz duzleminde okumalar...

[Yokusun Basi]

Kor Ayna Kayip Sark by Nurdan Gürbilek (2012)

[Bookandiscovery · Rating 5 out of 5]

Çok yararlı bir kaynak kitap kesinlikle. Not alarak ve bolca alt çizerek okudum 🤓