Tản mạn Kiến trúc Nam bộ

by Nhóm tác giả Tản Mạn Kiến Trúc

Trong làn sóng hiện đại hóa, nhiều di sản của đất nước đang dần biến mất, nhường chỗ cho những tiện nghi của thời đại. Tuy vậy, gìn giữ ký ức về các công trình đang phôi pha theo thời gian, gắn kết đời sống hôm nay với lịch sử ông cha thông qua tìm hiểu các di sản kiến trúc đang trở thành nhu cầu ngày càng phổ biến trong cộng đồng người Việt trẻ. Trong bối cảnh đó cuốn sách TẢN MẠN KIẾN TRÚC NAM BỘ mang đến một hình dung tổng thể về lịch sử kiến trúc dân dụng miền Nam từ cuối thế kỷ 19 đến cuối thế kỷ 20, đồng thời cung cấp những tri thức cơ bản làm hành trang khám phá các công trình kiến trúc. Không chỉ vậy, cuốn sách còn hé cánh cửa dẫn bạn đọc vào bên trong các công trình, để cùng lắng nghe những câu chuyện về lịch sử xây dựng, về tập quán, văn hóa của địa phương, và về cả những ước mơ, khát vọng của gia chủ in dấu trên từng đường nét của ngôi nhà. Với vốn tư liệu phong phú, cách diễn giải giàu tính kể chuyện, cùng những hình ảnh, bản vẽ được đầu tư kỳ lưỡng, cuốn sách chắc hẳn sẽ khơi gợi sự quan tâm và hiểu biết của cộng đồng về vốn di sản kiến trúc nước nhà.

Genres: Nonfiction

286 pages, Paperback

Published October 21, 2022

Reviews

[Nguyễn Thanh Hằng · Rating 5 out of 5]

Quyển sách rất thú vị, hữu ích cho những ai quan tâm kiến trúc-nghệ thuật-sự tiếp biến văn hoá của Việt Nam qua những biến động lịch sử, cụ thể là miền Nam. Văn phong dễ hiểu, giải thích mạch lạc, kèm nhiều hình ảnh minh họa và nhiều nguồn tham khảo. Cuối sách còn có bản đồ nhà cổ ở các tỉnh Nam kỳ, cho thấy sự tồn tại vẫn còn nhiều của kiến trúc xưa lẫn sự nghiên cứu, thực địa đáng nể của nhóm tác giả Tản mạn Kiến trúc. Đây là quyển sách đáng đọc, nhất là được các bạn trẻ viết, và là tiền đề để tiếp tục ra mắt những đầu sách khác chuyên sâu của chủ đề thú vị này.

[T O À N P H A N · Rating 4 out of 5]

Rất thú vị. Tuy đã biết một vài thứ qua kể tả, cũng như tận mắt chứng kiến một vài công trình kiến trúc dân dụng ở miền Nam, song quá trình tiếp thu kiến thức từ cuốn sách này lại đầy hấp dẫn và nâng cao tinh thần khám phá. Dân Sài Gòn như tui chưa lúc nào thôi thương mến những thứ thuộc về miền Tây, nên những hình ảnh nhà cổ ở các tỉnh và các kiến giải xung quanh nó làm tui thích thú rất nhiều. Tui cũng rất ưng giọng kể vừa vặn của nhóm tác giả trẻ này.

[Kk Pham · Rating 4 out of 5]

Mở hàng năm mới bằng một quyển sách thường thức với nhiều thông tin hấp dẫn và hình ảnh quá đẹp. Là người rặt SG, nhưng có lẽ từ nhỏ xung quanh mình luôn là những con người miền Tây, thêm cả ông nội mình hồi xưa cũng từng là chủ đình, thành ra cái ấn tượng về đình miễu, những mái ngói rồng phượng, những ô gạch đã tự nhiên bén rễ trong tiềm thức của mình. Nên đọc Tản Mạn thấy bao nhiêu công trình hiện lên thân thuộc và đầy phấn khích.

Lối viết của nhóm tác giả cũng rất dễ hiểu, không đao to búa lớn. Đọc xong thấy càng nể phục nhóm tác giả. Good job!!!

[NGUYEN KHANG · Rating 4 out of 5]

Có duyên khi vô tình thấy tựa sách này trên kệ nhà giảng viên, mình đã mượn về nhưng lại không đọc sâu.

Mãi tới gần đây, sau khi đi ngày Xã hội học Nam Bộ ở Cần Thơ về, được tham quan đình Bình Thuỷ, đồng thời là cảm thấy lý thú với sự “chuyển giao tri thức miền Nam” trong tựa Xã hội học Tri thức, thì mình đã vô cùng hứng thú với nghệ thuật Nam Bộ (nói chung cho cả văn chương, hội hoạ, kiến trúc,…). Đó là lý do mình tìm lại và “từng bước” tiến vào “Tản mạn kiến trúc Nam Bộ - Một biên khảo về kiến trúc dân dụng miền Nam (từ cuối TK XIX đến cuối TK XX)”.

Tựa sách này được thực hiện bởi một nhóm tác giả trẻ tên Tản Mạn Kiến Trúc, thành viên nhóm hoạt động và nghiên cứu trong nhiều lĩnh vực như: kiến trúc, lịch sử, văn học, mỹ học, du lịch, nhân học,… Và đây là một cuốn biên khảo vô cùng thân thiện, dễ dàng cho một người mới tìm hiểu, để có những cái nhìn đầu tiên về kiến trúc Nam Bộ.

Nói là tản mạn cũng phải thôi, vì nhóm đã không đi quá sâu mà bao phủ đầy đủ các khía cạnh kiến trúc, từ cấu trúc, vị trí địa lý, mặt bằng, cảnh quan, nội thất, trang trí, các ảnh hưởng thời đại lên phong cách kiến trúc,… Nhưng không vì thế mà nghiên cứu này không gợi mở chiều sâu, khi mà nhóm đã có khơi gợi nhiều vấn đề để độc giả tự nghiên cứu thêm như tính biểu tượng trong trang trí, phong cách thiết kế, yếu tố hành vi của gia chủ trong việc sắp xếp, bày trí nội thất, hay phô trương nét cầu kỳ, kịch tính của không gian nhà ở, hay là sự tương tác giữa lối sinh hoạt của con người và công trình nhà ở như là để lại “dáng hình” để giao tiếp ý chí với hậu thế.

Có đoạn mở đầu mà mình vô cùng thích và đây là điều giữ chân mình trong toàn thể nội dung:

Khi rong ruổi ở Vũng Liêm - Vĩnh Long nhóm đã thấy một ngôi mộ cổ, cấu trúc ngôi mộ đã đổ sụp một nửa, không còn thể hiện thông tin gì nhưng vẫn sót lại đôi câu:

“Cao chẩm hianhf môn vong tuế nguyệt
Duy thiên tịch địa ngạo xâu thu

Tạm dich:
Gối kê cao, cổng tuềnh toàng, lãng quên năm tháng
Trời làm màn, đất làm chiếu, khinh ngạo xuân thu

Đời sống nào nằm yên dưới phế tích này? Chữ viết nhắc nhở chúng tôi rằng kiến trúc không đơn thuần là vật thể. Kiến trúc được tạo ra với những ấp ủ tinh thần, để khi những người kiến tạo ra chúng biến mất, một vài manh mối mong manh nhất về sự tồn tại của họ vẫn ở lại như một tàn tích” (trang 18).

Đó chính là tương tác biểu tượng, đó cũng là sự kiến tạo xã hội về thực tại. Ứng dụng xã hội học để lãnh hội các giá trị văn hoá - nghệ thuật là điều vô cùng lý thú, nhưng đôi lúc cũng là cái lồng bó hẹp tư duy. Nên phương pháp nghiên cứu định tính: nghiên cứu điền dã, phỏng vấn sâu, quan sát - tham dự,… luôn hấp dẫn mình, sự kết nối với chủ thể mà đứng rời ra khỏi guồng quay của số đông giúp ta lý giải những kinh nghiệm, hành vi, ý chí ẩn tàng một cách sâu sắc.

Mở bát năm 2025 như thế đó và định hướng của băm nay sẽ là: xã hội học, giáo dục, nghệ thuật và đặc biệt là ở vùng Nam Bộ.

[Dann · Rating 3 out of 5]

Sách là một sơ khảo về kiến trúc Nam bộ, phân tích theo hệ thống kiểu hình (typology) và đồ hoạ trang trí. Tổ chức nội dung còn hạn chế; sơ đồ mặt bằng (plan) thường là thứ đầu tiên được giới thiệu nhằm so sánh đối chiếu các kiểu hình kiến trúc đi trước hay đi sau, nhưng sách lại bàn tới kết cấu trước rồi mới tới mặt bằng. Tác giả có đưa ra nhiều quan sát thú vị, nhưng lại không được minh hoạ hiệu quả. Ví dụ là trường hợp nhà rường truyền thống được xây thêm mặt tiền (façade) mang đường nét của kiến trúc phương Tây, có lẽ sẽ được truyền đạt rất hiệu quả với một bản vẽ exploded axonometric. Những hạn chế khác về cách sử dụng bản vẽ gồm có thiếu hụt về bản vẽ địa hình (site plan) khi bàn về đặc điểm địa chất, sử dụng quá nhiều bản vẽ mặt đứng (elevation) và mặt cắt (section) chèn ép trong một trang giấy bé làm ảnh hưởng đến độ dày đường nét (line quality), hay cả việc chú thích footnotes thường đánh số tăng dần xuyên suốt một chương, đặt đằng sau dấu ngắt câu, nhưng ở đây lại để đằng trước dấu ngắt câu và quay về số 1 ở từng trang.

Đúng là nội dung có nhiều quan sát, tư liệu, dẫn dắt hay, nhưng xét về biên tập, cả về phân tích kiến trúc và lối viết hàn lâm, thì có lẽ còn hơi tuỳ tiện, thiếu chuyên nghiệp.

[Anh · Rating 5 out of 5]

kiến trúc là một đề tài mình ko thường đọc quá 100 chữ (dài nhất chắc là vài dòng giới thiệu liên quan đến lịch sử xây dựng của 1 công trình nào đó khi đi tham quan du lịch). nhìn chung các đoạn giới thiệu kiểu đấy khá là chán, chỉ viết theo dạng thuần tuý đưa ra thông tin. cho đến khi mình tình cờ thấy bạn bè share trên fb về trang Tản mạn Kiến trúc, lúc đó mình mới thấy là ồ, chủ đề khô khan này hoá ra ko khô khan.

nhóm tg TMKT viết rất hay - một giọng văn giản dị và nên thơ. giản dị và nên thơ cũng là 2 yếu tố phù hợp để nói về kiến trúc, một loại hình nghệ thuật kết hợp giữa KHTN và KHXH. vì có cách viết phù hợp như vậy nên đọc sách dạng khảo cứu và lại là chủ đề mình hoàn toàn ko có 1 tí hiểu biết gì, nhưng Tản mạn Kiến trúc Nam bộ lại rất lôi cuốn. sự nhẹ nhàng, điềm đạm và tinh tế đó giúp mình nhận ra nhiều điều mình đã từng bỏ sót khi đi tham quan các địa điểm công trình trước đây.

[banhcamreadsbooks · Rating 4 out of 5]

Cuốn sách đến trong giai đoạn mình thất nghiệp, đang ở quê nhà (một địa điểm được phân tích trong sách), cuốn sách cũng là một nhân tố để thúc đẩy mình xách xe lên và đi sang những vùng lân cận. Những kiến thức về kiến trúc Nam Bộ trong sách thật sự rất bổ ích, giúp mình hiểu rõ về địa lý, tư duy xây cất nhà ở của người dân miền Nam Bộ. Tuy có vài chỗ trong sách được trình bày gây khó hiểu một chút, ví dụ như thông thường phần nội dung sẽ ở trên và phần hình ở dưới để minh hoạ cho phần nội dung thì một vài chỗ trong sách để phần hình ở trên và nội dung được ghi phía dưới, khiến mình cảm thấy hơi bối rối một chút khi đọc.

[Lê Nga · Rating 5 out of 5]

Quyển sách rất tuyệt vời, giới thiệu các kiến trúc tiêu biểu ở miền Nam thế kỷ 19-20, qua đó nói lên nhưng thay đổi trong xã hội thời kỳ đó.
Mình cũng từng thăm thú vài nhà cổ, nhưng chỉ ngắm thôi chứ không hiểu gì nhiều. Quyển sách này giúp mình mở mang tầm mắt và hiểu hơn về vẻ đẹp truyền thống của kiến trúc hồi trước. Nếu trước đây nhìn những ngôi nhà gỗ chỉ thấy tối và u ám, giờ mình đã có một góc nhìn hoàn toàn khác.
Sách viết ngắn gọn, dễ hiểu, có nhiều hình ảnh minh họa, rất phù hợp cho những người không biết gì về kiến trúc như mình.
Mong rằng nhóm sẽ tiếp tục ra nhiều tác phẩm khác trong tương lai, có thể là đào sâu thêm về giai đoạn này, hoặc mở rộng ra những giai đoạn khác.

[Minh Đỗ · Rating 5 out of 5]

Một tác phẩm hay. Cung cấp một lượng lớn thông tin thú vị về kiến trúc Nam Bộ cùng các chi tiết về lịch sử và văn hóa của người Việt. Tác phẩm thay đổi hoàn toàn quan điểm của mình về các công trình di sản tại Việt Nam.

[Thùy An · Rating 5 out of 5]

Huhu cuốn quá ngồi coi cọp ở Hải An được 2 tiếng rưỡi rồi. Một tổng hợp những khảo cứu từ sơ khởi nguyên thủy rồi tiến trình phát triển của Kiến trúc Nam bộ, đọc mà tưởng đang đắm đúi ở một tác phẩm lãng mạn nào á

[Duong · Rating 5 out of 5]

Miền Nam có lẽ là miền đất non trẻ cả về địa chất và văn hoá. Sự pha trộn độc đáo giữa nhiều dân tộc, nhiều nền văn hoá khác nhau, cộng với đặc điểm phóng khoáng, dễ cộng hư��ng, dung hoà và cởi mở, khiến Nam bộ không chỉ đa dạng về văn hoá, mà kiến trúc cũng độc đáo không kém.

Cuốn sách này viết bởi những người trẻ làm nghiên cứu khoa học, thể nghiệm kiến trúc theo một cách nhìn mới nên cách trình bày cực kì lớp lang, trật tự, dễ đọc, dễ cảm.

Mở đầu là cái nhìn bao quát, nền tảng khi “Đặt chân đến miền đất phương nam” với đặc điểm địa hình, thủy văn, sự phân bố vật liệu xây dựng. Rồi từ đó mới dần kể chuyện kiến trúc, chuyện nhà, những xu hướng, trào lưu, phong cách, những đan xen cũ mới với Art Deco, chủ nghĩa hiện đại…

Trước khi đọc cuốn sách này, mình có rất nhiều ý kiến về căn nhà gỗ đất nện ở nhà ông bà mình, như kiểu:

- Có bao nhiêu tiền dồn hết cho gian thờ, còn gian ở chính lại toàn là những thứ nhiều khi hư hỏng mòn vẹt cả.

- Rất thiếu sáng, hầu hết gian thờ đều tối hù, toàn hình chạm khắc hoa văn kì lạ.

- Hay treo tranh sự tích như Trầu cau, Lưu Bình Dương Lễ bằng đá khảm, mà cũng thiếu sáng nốt.

- Không có hàng rào, cùng lắm là có 1 hàng hoa dâm bụt ngăn sân nhà với đường cái, cực kì thiếu an toàn.

- Các cánh cửa ở dưới thì đặc, ở trên chạm rỗng (đọc xong mới biết tên là thượng song hạ bản).

- Kiến trúc Pháp (như lam thông gió, cửa sổ xếp..) đi cùng với kiến trúc thuần Việt (bàn thờ, sạp..) nhưng vẫn cực kì hợp lí.

- Nền đất mỗi năm lại phải nện 1 lần, có khi trời ẩm quá nền đất còn chảy cả nước.

- Nhà đi theo sông, ít theo hướng của thầy bói chỉ.

- Cấu trúc nhà luôn luôn là: 1 hàng rào hoa (hoặc không có)- nhà gỗ- vườn-ruộng-mồ mả tổ tiên.

- Không cần quạt vẫn mát vô cùng, thông gió siêu đỉnh.

Và trên hết, mình có cảm giác thông qua kiến trúc, mình đã phần nào hiểu được tổ tiên hơn. Ước vọng của họ được thể hiện qua các hình chạm khắc, sở thích được thể hiện qua các hiện vật bài trí, thời thế thể hiện qua cách chọn vật liệu xây dựng, và cá tính riêng của từng vị vô cùng rõ ràng.

Những căn nhà cổ bỏ hoang, lạc hậu, vô chủ, hết thời, cỏ mọc hoang tàn, đổ nát ở phần cuối khiến lòng mình se lại. Thời gian chẳng bỏ quên thứ gì cả, phải chăng ngay lúc còn kịp, chúng ta hãy bảo tồn, gìn giữ một chút còn lại từ nghìn xưa này? Để mai sau còn tự hào nói lên mấy tiếng “tui là người miền Nam đó nghen”.

[Thuận Trần · Rating 5 out of 5]

Một cuốn sách sơ lược, tóm tắt và đủ để người đọc có cái nhìn tổng quát và đặt ra được nhiều câu hỏi, vấn đề để có thể nghiên cứu chuyên sâu hơn một mảng nào đó trong quyển này. Tuy nhiên cũng ko yêu cầu quá cao cho việc thu thập nghiên cứu vì hiểu rõ tính chất phứt tạp và nhiều vùng địa lý chia cắt, lịch sử phân hóa nên việc có được 1 tập hợp các thông tin ntn là rất giá trị.

Những ví dụ như lát cắt dọc các công trình theo địa hình vùng miền, theo dòng lịch sử của trang trí vật liệu (đá, sỏi, gỗ...), sự thay đổi của tư duy thiết kế trong không gian (thờ phượng, sân vườn, mái lợp, mặt tiền..), và rất nhiều thông tin bổ ích khác. Bạn có thể sẽ bắt gặp những câu chữ, vật liệu hoặc một trang trí quen thuộc cuả tuổi thơ như: nhà rường, gian, chái, mái âm dương...đến những hình ảnh quen thuộc như lam cửa, khung cửa chữ 亞, nhà chữ 田, và muôn hình vạn trạng các không gian thờ, sân vườn, chi tiết cửa và trang trí.

Mình từng là sinh viên Kiến Trúc nên số lượng thông tin và kiến thức có thể dễ tiếp thu, còn bạn nào không có hứng thú tìm hiểu về Kiến Trúc (đặc biệt là Nam bộ) có lẽ khó để tiếp cận. Một điều vui là bạn nào sống ở miền quê vùng Nam Bộ có thể sẽ bắt gặp nhiều hình ảnh của căn nhà của mình đấy.

Lối viết dễ tiếp cận, nhiều dẫn chứng và thông tin tra cứu, hình ảnh màu và chi tiết khá tốt. Chứng tỏ đây là một cuốn sách có nhiều sự đầu tư nghiên cứu, xứng đáng giá tiền bỏ ra
Chất lượng giấy khá tốt, màu khá chuẩn, dàn trang chỉnh chu. Ra thêm phiên bản bìa cứng để lưu trữ luôn team ơi :)))

Xin cảm ơn về cuốn sách và chúc team luôn có những sản phẩm chất lượng./.

[celia tr · Rating 5 out of 5]

history + arts well put together. great use of language. acknowledged and passionate researchers!