Μανώλης

by Allain Glykos, Antonin (Illustrator)

Οι Τούρκοι στρατιώτες χώρισαν τους άντρες από τις γυναίκες. Δε μας έδωσαν παρά λίγα λεπτά για να φτιάξουμε τους μπόγους μας. Περπατούσαμε σε σειρές στους δρόμους που ήταν σπαρμένοι με πτώματα. Όταν μπάρκαρα με τη γιαγιά μου για ένα ταξίδι χωρίς επιστροφή, ο πατέρας μου μάλλον είχε ήδη πεθάνει. Κανείς δεν ήξερε πώς και κανείς δεν ήξερε τι είχε απογίνει το πτώμα του. Η θάλασσα ήταν κόκκινη απ' το αίμα. Πάνω στην αναμπουμπούλα, η μάνα και τ' αδέρφια μου πήραν άλλο καράβι...»
Αυτό μου διηγούταν συχνά ο πατέρας μου. Μια ιστορία τόσο μακρινή και συνάμα τόσο κοντινή. Μια αφήγηση που αντηχεί μέχρι σήμερα, με τη φωνή του να κόβεται απ' τα δάκρυα και τις σιωπές. Εικόνες και λέξεις κόντρα στη λήθη.

Genres: Comics, Graphic Novels, Bande Dessinée

192 pages, Paperback

First published May 1, 2013

About the author

Ο Allain Glykos, γεννημένος το 1948, ελληνικής καταγωγής από την πλευρά του πατέρα του, ζει και διδάσκει στο Μπορντώ. Είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Μπορντώ 1 και συγγραφέας σχεδόν είκοσι μυθιστορημάτων. Είναι επίσης ο δημιουργός ενός ντοκιμαντέρ με θέμα τον πατέρα του που γυρίστηκε για τη γαλλική και την ελληνική τηλεόραση. Μαζί με τον εικονογράφο Antonin έχουν δημιουργήσει άλλα δύο graphic novels, το ένα εκ των οποίων το Μανώλης (Εκδόσεις Μικρός Ήρως, 2022).

Reviews

[Βασίλης Δ. Πεσλής · Rating 4 out of 5]

Πρόκειται για μια Οδύσσεια που διαδραματίζεται εν μέσω μιας από τις πιο μελανές στιγμές του ελληνισμού και της παγκόσμιας ιστορίας. Είναι η πικρή ιστορία ενός ξεριζωμού, μιας ζωής που γκρεμίστηκε, μιας οικογένειας που κατακερματίστηκε και ενός μικρού παιδιού που, πέρα από τις αντιξοότητες, θα κάνει ό,τι περνά από το χέρι του για να βρει ξανά τα αγαπημένα του πρόσωπα και τα χαμένα του όνειρα.
Πρόκειται για μια ιστορία εμπνευσμένη από τη ζωή του πατέρα του συγγραφέα -η οποία αποτυπώθηκε αρχικώς σε βιβλίο.
Μελαγχόλικο, συγκινητικό, χρησιμοποιεί απλά, αλλά δυνατά, σκίτσα, λιτή περιγραφή και λιγοστά λόγια -δεν χρειάζονται πολλά άλλωστε, καθώς τα καρέ μιλάνε από μόνα τους. Το graphic novel δεν θα προσθέσει κάτι καινούργιο στις γνώσεις σας γύρω από τη Μικρασιατική καταστροφή, αλλά θα καταφέρει να σας υπενθυμίσει πόσο διαχρονική είναι η θεματολογία του -κυρίως σε αντιπαραβολή με τους καιρούς που διανύουμε και τα κύματα των σύγχρονων προσφύγων που αναζητούν μια καλύτερη τύχη.

[Leab · Rating 4 out of 5]

Une BD poignante bien qu'un peu rapide, j'ai beaucoup aimé et j'ai surtout beaucoup appris ! Je n'avais jamais appris cette partie de l'Histoire à l'école donc je suis très contente d'avoir pu y remédier aux côtés de Manolis, qui était aussi courageux qu'attachant 🫶🏼

(en vrai c'est trop triste quand même)

[Manos Vasileiou Aronis · Rating 5 out of 5]

Το κεντρικό θέμα του κόμικ αντλείται απ’ το τραυματικό βίωμα του ξεριζωμού του πρωταγωνιστή από τον τόπο του, τα Βουρλά, στο πλαίσιο του βίαιου διωγμού των ελληνικών πληθυσμών απ’ τα μικρασιατικά παράλια, συνεπεία της Μικρασιατικής Καταστροφής. Ο πρωτοπρόσωπος αφηγητής και πρωταγωνιστής του έργου, ο Μανώλης, φέρει τις μνήμες του πατέρα του συγγραφέα, αναδομώντας τις ψηφίδες του παρελθόντος του. Πρόκειται για τις μνήμες ενός Μικρασιάτη ελληνικής καταγωγής, ο οποίος δεν γνώρισε άλλη πατρίδα πέρα από τα Βουρλά. Εκεί ζούσε με την οικογένειά του, εκεί έπαιζε με τους φίλους του, οι οποίοι τύχαινε να μην έχουν ούτε την ίδια μητρική γλώσσα με εκείνον, ούτε την ίδια θρησκεία. Όμως μεγάλωναν μαζί, σχημάτιζαν παρέες, έπαιζαν, ζούσαν τους πρώτους τους παιδικούς έρωτες, όπως αντίστοιχα διαβιούσαν από κοινού και οι ενήλικοι χριστιανικοί και μουσουλμανικού πληθυσμοί. Επομένως, η οπτική του αφηγητή – πρωταγωνιστή χαρακτηρίζεται από τη νοσταλγία ενός παρελθόντος ειρηνικού, στο οποίο οι εθνικές και θρησκευτικές διαφορές ήταν μεν υπαρκτές (για παράδειγμα ήταν εμφανείς στις παιδικές του μνήμες από τις δίγλωσσες αφίσες του Καραγκιόζη), όμως δεν αποτελούσαν εστίες παραγωγής μίσους και βίας.

Η κατάσταση της ειρηνικής διαβίωσης, όμως άλλαξε ραγδαία για τον πρωταγωνιστή και την ελληνόφωνη κοινότητα (στην οποία εντασσόταν η οικογένειά του), μετά την κατάρρευση του μικρασιατικού μετώπου και τον βίαιο διωγμό των ελληνόφωνων/χριστιανικών πληθυσμών απ’ τον αντεπιτιθέμενο στρατό του Κεμάλ. Απ’ τη μία στιγμή στην άλλη ο πρωταγωνιστής βρέθηκε καταδιωγμένος, ξεριζωμένος απ’ τον τόπο του, ένας πρόσφυγας που προσπαθούσε να επιβιώσει υπό την προστασία της ηλικιωμένης γιαγιάς του.

Παράλληλα με την κεντρική αφήγηση, σημαντικό ρόλο σαν παράλληλο κείμενο διαδραματίζει η Οδύσσεια, η οποία συντροφεύει τον πρωταγωνιστή ήδη απ’ τα παιδικά του χρόνια μέχρι την ενηλικίωση. Η Ιθάκη ως ο τελικός προορισμός ενός γεμάτου εμπόδια ταξιδιού λειτουργεί ως η προσδοκώμενη λύτρωση, η οποία βεβαίως καταλήγει στη διάψευσή της, καθώς η πραγματικότητα πολλές φορές είναι πιο σκληρή από την ανθρώπινη φαντασία. Έτσι η Οδύσσεια λειτουργεί ως μία πανταχού παρούσα λογοτεχνική μεταφορά στο έργο για τη διήγηση των τραυματικών εμπειριών της προσφυγιάς. Ενδιαφέρον έχει ότι ένα από τα «τέρατα» τα οποία έπρεπε να αντιμετωπίσει ο πρωταγωνιστής προκειμένου να επιβιώσει ως πρόσφυγας ήταν οι ντόπιοι πληθυσμοί του ελληνικού κράτους που αντιμετώπιζαν τους καταδιωγμένους με καχυποψία, μνησικακία έως και εχθρότητα (μία -εν πολλοίς- αποσιωπημένη πραγματικότητα που ανέπτυξε με ενάργεια ο Θανάσης Πέτρου στο βραβευμένο κόμικ του «1923: Εχθρική Πατρίδα»). Με την επιλογή του αυτή ο Glykos επιχειρεί να συνδυάσει την προσφυγική μνήμη που διατηρείται στη συλλογική συνείδηση του σύγχρονου ελληνικού κράτους με το ομηρικό έπος ως αναφορά στην αρχαιοελληνική γραμματεία και ποίηση. Υιοθετώντας ως πρότυπο τον Οδυσσέα, ο πρωταγωνιστής αναρωτιέται τι θα έκανε στη θέση του ο ομηρικός ήρωας, διατηρώντας με αυτόν τον νοητικό μηχανισμό την ελπίδα του ζωντανή:

«Ο Οδυσσέας είχε ταξιδέψει σε αυτή τη θάλασσα, είχε ξεπεράσει τόσες δυσκολίες, είχε υπερνικήσει τόσα εμπόδια κι είχε γυρίσει στην Ιθάκη. Γιατί να μην γυρίσω κι εγώ στα Βουρλά;»

Τελικά, με σκοπό να επιζήσει και να ξανασυναντήσει την οικογένειά του, αναγκάστηκε να καταφύγει σε πολλούς τόπους, διέσχισε πολλές θάλασσες, όμως πατρίδα σαν τα Βουρλά δεν ξαναγνώρισε. Κι όταν κατάφερε κι επέστρεψε σε αυτήν δεκαετίες αργότερα, γέρος πια, ως ταξιδιώτης στην πατρίδα του, δεν είχε απομείνει κανείς για να τον υποδεχτεί, κανείς δεν τον θυμόταν πλέον. Ξένος στον τόπο του κι όχι βασιλιάς, σαν τον Οδυσσέα. Πρόσφυγας μέχρι την τελευταία του πνοή.

Κείμενο στο Smassing Culture

[Bill Anagno · Rating 4 out of 5]

Ο Μανώλης, με την παιδική του αθωότητα μέσα στην φρίκη του πολέμου, δεν μπορεί να σε αφήσει ασυγκίνητο.