Indringend boek over leven in Roemenië ten tijde van de Ceausescu-dictatuur.
Aantekeningen voor mezelf gemaakt. Een grote spoiler.
Roemenië, land in midden-Europa, tussen Hongarije en Moldavië, aan de zuidkant grenzend aan Servië en Bulgarije. Roemeens is een Romaanse taal, net als het Moldavisch, en dus verwant aan Italiaans, Frans, Spaans en Portugees, terwijl in de andere omringende landen een slavische taal of Russisch wordt gesproken. Ooit een provincie in het Romeinse rijk (Dacië), later opgedeeld in Transsylvanië, Walachije en Moldavië. Transsylvanië is lang door Hongarije overheerst, Walachije en Moldavië door de Turken in het Ottomaanse rijk. Roemenië heeft een roerige geschiedenis van oorlogen en annexaties in delen door Hongaren, Oostenrijkers, Russen en Turken. Aan het begin van de tweede wereldoorlog greep generaal Antonescu de macht en installeerde een militaire dictatuur, geholpen door fascisten en samenwerkend met nazi-Duitsland. WO2 eindigde in Roemenië met de inval van Rusland die er een communistisch regime installeerde. Vanaf dat moment geldt Roemenië als een staat onder directe invloed van Rusland. Het echtpaar Nicolae en Elena Ceausescu zijn de volgende dictators van Roemenië. Na een welvarende periode in je jaren 60 en 70 verarmt Roemenië doordat Ceausescu alle staatsschuld afbetaalt over de hoofden van gewone mensen. In 1989 werden de Ceausescus in een volksopstand afgezet en geëxecuteerd. Sindsdien is het land lid geworden van de EU en bezig met bestrijden van corruptie, georganiseerde misdaad en het oude netwerk van de voormalige communistische geheime dienst, de securitate.
Gegoede intellectuelen
Als ik aan Roemenië denk, denk ik niet aan weelde of privilege, eerder aan armoede maar Roemenië is dus ooit bloeiend en welvarend geweest. De schrijfster van dit boek is van gegoede komaf. Voldoende in ieder geval om in het Duits opgevoed te kunnen zijn door een nanny. “Het wemelde in Boekarest van lieve Tantes (Duitse kindermeisjes, red.) die bevoorrechte kinderen begeleidden.” De ouders zijn gegoede intellectuelen. Over sporten: “Wie ging er nou fietsen of wandelen wanneer je in die kostbare tijd thuis een pakje sigaretten kon roken met een nog voor de oorlog vertaalde tragedie van Euripides in de hand?”
Indoctrinerend
De schrijfster heeft in haar jeugd relatief vrij onderwijs genoten, maar ook wat zij noemt “indoctrinerend onderwijs” met politieke vakken en verplichte deelname aan jeugdorganisaties van de partij. Het is beangstigend hoeveel je uit dit boek terugziet in het Rusland van nu: verheerlijking van mannelijkheid en het leger, thought control tot en met een geheime dienst die je voor willekeurige vergrijpen kan oppakken, persoonsverheerlijking van de hoogste leider, anti-westerse propaganda om de eigen superioriteit te onderstrepen: “al die mooie spullen die wij aan het westen toeschreven vormden maar een nietig vernisje op de armoede en morele verdorvenheid van die samenlevingen die niet met de geneugten van de socialistische ethiek hadden mogen kennismaken. Hordes werklozen zouden daar drugsverslaafd door de troosteloze straten in verpauperde wijken zwerven, voor de rest van hun leven veroordeeld tot een bestaan zonder werk en waardigheid.” In plaats van over werklozen gaat de Russische retoriek anno nu over queers en vermeende nazi’s, maar het idee is hetzelfde. Roemenië werd onder de dictatuur steeds armer, onder andere omdat alle goede producten aan het westen werden verkocht. “De partij reserveerde de mooiste producten voor dat vervloekte westen waarop voortdurend gescholden werd, terwijl het gelukkigste land op aarde met de bedorven resten achterbleef.” Oh ironie… En de militaire inval van Rusland in Tsjechoslovakije…
Houding
“Wie de kapotte wereld van achter het IJzeren Gordijn niet kent kan zich niet voorstellen hoe overrompelend de eerste kennismaking met de andere kant is.” De eerste reis beschrijft Marbe mij net iets te feestelijk. Mogelijk ervaarde ze het zo maar inmiddels moet ze weten dat noch de communistische heilstaat noch het westen een ideale utopie (is dit dubbelop??) zijn. Marbe heeft het wel door: “Wie verliefd is, ziet geen keerzijde.”Wel treffend vond ik dit, over de mensen in het westen als ze die voor het eerst ziet: “Maar het meest opvallend was hun houding. Ze gedroegen zich soeverein en ongedwongen, niet door zorgen of angsten getekend.” Het omgekeerde herkent iedereen die wel eens in voormalig oostblok-landen heeft gereisd.
Emigratiebreuk
Marbes ouders hebben haar laten vluchten. Haar moeder was een bekend componiste en musica die om die reden werd toegestaan om af en toe te reizen om concerten te geven. Een van de meest ontroerende momenten in dit boek, begrijpelijk tegen het eind, is als de schrijfster zich realiseert dat haar moeder veel van haar internationale reizen niet voor zichzelf had gemaakt, maar om een nieuw thuis, een gastgezin voor haar dochter te vinden - en haar dochter vervolgens te laten vertrekken…