Παναγιώτης Κανελλόπουλος: Ο πολιτικός, ο διανοούμενος και η εποχή του

by Μελέτης Η. Μελετόπουλος

Η περιπετειώδης ζωή ενός κορυφαίου Έλληνα πολιτικού και διανοούμενου, που διατρέχει ολόκληρη την ταραγμένη πορεία της Ελλάδας τον 20ό αιώνα, με αποκαλυπτικά στιγμιότυπα και άγνωστα παρασκήνια.

Ακολουθώντας τον πρωταγωνιστή, ο αναγνώστης θα ξεκινήσει από την Πάτρα της Belle Époque, θα ταξιδέψει στην Χαϊδελβέργη των φιλοσόφων και των ποιητών και θα επιστρέψει μαζί με τον νεαρό κοινωνιολόγο στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου, των σφοδρών ιδεολογικών συγκρούσεων και της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου. Θα ακολουθήσει τον Κανελλόπουλο στο μέτωπο του ελληνοϊταλικού πολέμου και θα διαφύγει μυστικά μαζί του στην Μέση Ανατολή, όπου αυτός συγκρότησε τον Ιερό Λόχο. Θα συμπορευθεί με τον πρωταγωνιστή στην δραματική μοναχική του πορεία μέσα στον Εμφύλιο Πόλεμο, που έθεσε επιτακτικά διλήμματα στις συνειδήσεις. Ακολουθεί η πολιτική καριέρα του Κανελλόπουλου, ως κορυφαίου στελέχους της Δεξιάς, στο πλευρό του Παπάγου και του Καραμανλή, ενώ η υπονόμευση της δημοκρατίας την δεκαετία του ΄60 περιγράφεται με αποκαλυπτικές λεπτομέρειες. Το βιβλίο ολοκληρώνεται με την σύλληψη του πρωταγωνιστή ως πρωθυπουργού την 21 Απριλίου 1967.

Ακολουθεί ο επίλογος και η μοναδική για Έλληνα πολιτικό αυτοκριτική για τα γεγονότα της μεταπολεμικής εποχής.

Το βιβλίο βασίζεται σε πολυετή έρευνα σε ελληνικά και ξένα αρχεία, ενώ συμπληρώνεται με σπάνιες, ανέκδοτες φωτογραφίες.

Genres: Biography

752 pages, Hardcover

First published October 26, 2020

About the author

Ο Μελέτης Μελετόπουλος υπηρετεί στη Μέση Εκπαίδευση, όπου διδάσκει Οικονομία και Κοινωνιολογία στο Λύκειο. Από το 2015 είναι Λυκειάρχης της Ιονίου Σχολής. Ταυτόχρονα διδάσκει στην Σχολή Πολέμου Αεροπορίας. Δίδαξε επίσης στην Εθνική Σχολή Δημόσιας Διοίκησης, στην Αστυνομική Ακαδημία, στο Πανεπιστήμιο της Γενεύης και στο Πανεπιστήμιο της Κρήτης. Διηύθυνε επί εικοσιπέντε χρόνια την επιστημονική επιθεώρηση Νέα Κοινωνιολογία και άλλα δώδεκα την πολιτική επιθεώρηση Νέα Πολιτική (εκδόσεις Παπαζήση). Έχει αρθρογραφήσει επί σειρά ετών στον ημερήσιο τύπο, κυρίως για την διεθνή πολιτική.

Reviews

[Miltiadis Michalopoulos · Rating 5 out of 5]

Ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος υπήρξε μία από τις μεγάλες μορφές της πολιτικής και πνευματικής ζωής της πατρίδας μας. Δυστυχώς, είναι περισσότερο γνωστός ως πολιτικός και παραβλέπεται η τεράστια προσφορά του στη διανόηση. Ακόμη και εκείνοι που ισχυρίζονται ότι γνωρίζουν το πνευματικό του έργο, περιορίζονται συνήθως στην κλασική πλέον Ιστορία του Ευρωπαϊκού Πνεύματος και σε ένα διό δημοφιλή έργα του, αγνοώντας το τεράστιο σε εύρος και ποιότητα φιλοσοφικό και κοινωνιολογικό του έργο. To βιβλίο του Μελέτη Μελετόπουλου «Παναγιώτης Κανελλόπουλος. Ο πολιτικός, ο διανοούμενος και η εποχή του» έρχεται να καλύψει αυτό το μεγάλο κενό στην ιστοριογραφία αναδεικνύοντας όχι μόνο την προσωπικότητα αλλά και ολόκληρο το πνευματικό έργο του μεγάλου Έλληνα στοχαστή. Κάθε επιστημονική μελέτη, κάθε κοινωνιολογική πραγματεία, κάθε δοκίμιο και σχεδόν κάθε υπόμνημά του(!) περιγράφεται και αναλύεται διεξοδικά, ενώ συχνά παρατίθενται αποσπάσματα, έτσι ώστε ακόμη και ο πιο απαιτητικός αναγνώστης να σχηματίσει μια ολοκληρωμένη εικόνα της σκέψης του. Αυτό είναι απαραίτητο προκειμένου να ερμηνεύσει κανείς την πορεία μιας τόσο πολυσχιδούς και αντιφατικής προσωπικότητας.

Παρά τις 750 σελίδες του το βιβλίο διαβάζεται με μεγάλο και αυξανόμενο ενδιαφέρον, γεγονός που αποκαλύπτει το μέγεθος της πνευματικής προσπάθειας αλλά και της χαρισματικής γραφής του συγγραφέα.

Ο Κανελλόπουλος ανήκει ασφαλώς σ’ εκείνους που μπορούν να καυχηθούν πως έζησαν την ιστορία σε πρώτο πρόσωπο. Η ιστορική του διαδρομή συνδέεται στενά με τη νεότερη ελληνική ιστορία: Η περιγραφή της διαδρομής του είναι ταυτόχρονα και η περιγραφή μιας ολόκληρης εποχής∙ αυτό είναι ακόμα ένα ισχυρό σημείο του βιβλίου. Ξεκινώντας από Πάτρα, τον τόπο γέννησής του, ο αναγνώστης παρακολουθεί την πορεία του στη Χαϊδελβέργη, το παγκόσμιο πνευματικό κέντρο όπου ο 18χρονος Παναγιώτης είχε την τύχη να παρακολουθήσει μαθήματα από «πραγματικούς κολοσσούς της παγκόσμιας σκέψης» όπως ο Ρίκερτ, ο Γιάσπερς και ο Αλφρεντ Βέμπερ. Εκεί διαμόρφωσε τις βασικές του πολιτικές και κοινωνικές αντιλήψεις. Η ιδιότυπη ιδεολογία του θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως η «μέση οδός» μεταξύ καπιταλισμού και κομμουνισμού. Κρατά αποστάσεις, αλλά ταυτόχρονα δέχεται τις επιδράσεις και των δύο αυτών πολιτικών ρευμάτων. Γράφει χαρακτηριστικά ότι την περίοδο εκείνη είχαν διασταυρωθεί μέσα του ο γερμανικός ιδεαλισμός με τον μαρξισμό. Γενικά απεχθάνεται τον αυταρχισμό, την αυθαιρεσία και την βία απ’ όπου κι αν προέρχεται. Ιδιαίτερα όμως απεχθάνεται την βία των μαζών, την επαναστατική βία. Το τελευταίο είναι εμφανές από τα πρώτα κιόλας έργα του, όπου εκφράζει τον θαυμασμό του προς την αναγεννησιακή Ιταλία, ενώ ασκεί σφοδρή κριτική στην Γαλλική Επανάσταση. Θεωρεί ότι η κοινωνική πολιτική χειραφέτηση των πληβείων οδήγησε στην πολιτική άνοδο του καισαρισμού με τον Ναπολέοντα και στην έκρηξη του γαλλικού ιμπεριαλισμού. Εδώ πιστεύω ότι βρίσκεται το κλειδί της μετέπειτα αλλαγής της πολιτικής του και της προσχώρησής του στο βαθύ δεξιό κράτος.

Τις αντιλήψεις αυτές επιχειρεί να μεταφέρει στη πολιτική και ιδρύει το Εθνικό Ενωτικό Κόμμα, το οποίο όμως δεν έχει ιδιαίτερη απήχηση στο λαό. Δεν του λείπει το θάρρος. Αντιτίθεται στη δικτατορία του Μεταξά και το 1937 και εξορίζεται στην Κύθνο. Με την κήρυξη του πολέμου κατατάσσεται εθελοντής και πηγαίνει στο μέτωπο όπου υπηρετεί ως απλός στρατιώτης. Στη διάρκεια της Κατοχής ιδρύει δύο αντιστασιακές οργανώσεις και καταδικάζεται από τους Γερμανούς εις θάνατον. Καταφεύγει στην Αίγυπτο όπου αναλαμβάνει το υπουργείο στρατιωτικών και την αντιπροεδρία της εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης∙ στη συνέχεια ιδρύει τον Ιερό λόχο. Η πολιτική της «μέσης οδού» τον φέρνει σύντομα σε σύγκρουση τόσο με τους ακροδεξιούς όσο και με τους αριστερούς. Οι μεν τον θεωρούν "κρυπτοκομμουνιστή" οι δε τον χαρακτηρίζουν "μοναρχοφασίστα". Τα πολιτικά του κείμενα κατά την περίοδο αυτή αποκαλύπτουν την αποστασιοποίησή του και από τα δύο άκρα: «δεν θα μπαλώσω τις τρύπες του αστικού καθεστώτος με κόκκινη κλωστή και τις τρύπες του κομμουνιστικού συστήματος με τα απροσδιόριστα αστικά χρώματα» σημειώνει. Όμως η λύση που προτείνει είναι μάλλον ουτοπική, ενώ δεν κρύβει την απέχθειά του προς τις μάζες και στο ενδεχόμενο κυριαρχίας τους. Στην πραγματικότητα-κι ας μην παραδέχεται- είναι και αισθάνεται αριστοκράτης. Η ψυχή του ανήκει στο πλευρό της βασιλικής παράταξης -κι ας έχει αποκηρύξει τον βασιλιά απ’ τα νεανικά του χρόνια. Για ένα διάστημα αγωνίζεται να παραμείνει πιστός στις αρχές του, ακολουθώντας τη «μέση οδό» και σεβόμενος τη φωνή της μειοψηφίας. Και στο βαθμό που οι εξελίξεις το επιτρέπουν το επιτυγχάνει, δίχως να υπολογίζει το προσωπικό πολιτικό κόστος. Όταν όμως θα αναγκαστεί εκ των πραγμάτων να επιλέξει στρατόπεδο, θα το κάνει χωρίς δισταγμό. Και τότε θα επιλέξει το βαθύ κράτος της Δεξιάς. «Όταν οι εμφύλιες έριδες έφθασαν σε αιματηρή σύγκρουση» θα σημειώσει αργότερα, «πήρα θέση, τάχθηκα με τη μία από τις δύο πλευρές, όχι μόνο παθητικά, αλλά ενεργά και υπεύθυνα. Πριν μου το διδάξει αυτό ο Σόλων, μου το είχε επιβάλλει η ίδια μου η συνείδηση». Προς το τέλος των Δεκεμβριανών, μιλώντας από θέσεως ισχύος σε συγκέντρωση όλων των πολιτικών αρχηγών, επιτίθεται άγρια εναντίον των εκπροσώπων του ΕΑΜ και τους κατακεραυνώνει. Τα κείμενά του κατά την περίοδο εκείνη, απηχώντας το πνεύμα της εποχής, ξεχειλίζουν από αντικομμουνιστικό μένος. Κατηγορεί το ΕΑΜ ότι με το πρόσχημα της αντίστασης στον κατακτητή επιδίωξε να μεταβάλλει σε υποχείριά του όσους προσχώρησαν σε αυτό. Αργότερα, βέβαια, θα αναθεωρήσει. Πολύ αργότερα όμως.

Αυτή η αλλαγή της στάσης του είναι δυνατόν να εξηγηθεί, ακόμη και να δικαιολογηθεί, στα πλαίσια του γενικότερου κλίματος της ταραγμένης εκείνης περιόδου. Όμως η μετέπειτα προσχώρησή του στην ΕΡΕ κατά την περίοδο 1951-1967 αμαύρωσε την εικόνα του. Ο άνθρωπος που παλαιότερα δήλωνε πως «το ηθικό και νομικό χαρακτηριστικό της δημοκρατίας δεν είναι η κυριαρχία της πλειοψηφίας αλλά η ελευθερία της μειοψηφίας», κατέληξε να στηρίζει ενεργά τις διώξεις και τις εκτοπίσεις συμπολιτών του, (ακόμη και προσωπικών του φίλων !) στην Μακρόνησο και να τους αποκαλεί «συμμορίτες». Μιλώντας από το βήμα της Βουλής, δεν διστάζει να απειλήσει έμμεσα τον πρόεδρο της ΕΔΑ Ηλία Ηλιού, υπενθυμίζοντάς του ότι αν βρίσκεται στη Βουλή (και όχι στην εξορία!) αυτό οφείλεται στην ανοχή των κυβερνώντων. Τον προειδοποιεί μάλιστα ότι η ανοχή αυτή «δεν θα συνεχισθεί επ’ άπειρον και τον καλεί να συμμορφωθεί με «τας ελληνικάς και χριστιανικάς παραδόσεις». Πόση αντίθεση οι πράξεις του με τα θεωρητικά κείμενά του! Ο Μελετόπουλος παρατηρεί εδώ πολύ εύστοχα ότι η ένταξη του Κανελλόπουλου στο μετεμφυλιακό σύστημα εξουσίας, όπου παρέμεινε επί δεκαπέντε ολόκληρα χρόνια, υπήρξε μια παρέκκλιση από «τις νεανικές ιδεολογικές αρχές του και το αξιακό του σύστημα … Ο Κανελλόπουλος λειτούργησε όχι μόνον ως μέρος του σκληρού πυρήνα του πολιτικού κατεστημένου, αλλά και ως βασικός του εκφραστής και απολογητής».

Πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι η πνευματική ακτινοβολία του Κανελλόπουλου δεν επηρεάζει στο ελάχιστο την κρίση του βιογράφου του, ο οποίος δεν προσπερνά τα αμφιλεγόμενα ζητήματα αλλά τα εξετάζει σχολαστικά και με νηφαλιότητα. Καταρρίπτει τις μυθοπλασίες που διαδόθηκαν εις βάρος του Κανελλόπουλου (όπως π.χ. την περιβόητη φράση «Στρατηγέ ιδού ο στρατός σας!» που έβαλαν στο στόμα του οι εχθροί του, ή την υποτιθέμενη σύνδεση της Μακρονήσου με τον Παρθενώνα), χωρίς όμως και να του χαρίζεται πουθενά. Στηλιτεύει τον ρόλο του στην Αποστασία του 1965, χαρακτηρίζοντάς τον ως ένα ολέθριο σφάλμα, το οποίο συνέβαλε στην αποσταθεροποίηση «του ούτως ή άλλως προβληματικού και δυσλειτουργικού πολιτικού συστήματος» και τελικά οδήγησε στη δικτατορία των συνταγματαρχών. Η ειρωνεία της τύχης ήταν ότι ο Κανελλόπουλος υπήρξε ο μοιραίος πρωθυπουργός που ανατράπηκε από τους συνταγματάρχες. Έτσι «ο άνθρωπος που το 1935 ευαγγελίστηκε την ανατροπή της παλαιοκομματικής ολιγαρχίας, ενσάρκωσε το 1967 παραδόξως την πτώση της, με την δική του βίαιη ανατροπή από την πρωθυπουργία».
Στη διάρκεια της δικτατορίας ο Κανελλόπουλος θα ξαναβρεί τον παλιό καλό εαυτό του. Θα αντιταχθεί με σθένος στο καθεστώς των συνταγματαρχών και θα διωχθεί, αλλά θα συνεχίσει να το αντιμάχεται ανένδοτος. Με την παλινόρθωση της δημοκρατίας αποστασιοποιείται από τις τρέχουσες πολιτικές διαμάχες. Σε ομιλία του στην Ακαδημία Αθηνών δεν διστάζει να χαρακτηρίσει τον Μαρξ ως «τον Τιτάνα της Γερμανίας στα μέσα του 19ου αιώνος,», σκανδαλίζοντας έτσι τους φανατικούς αντικομμουνιστές. Κάνει σκληρή αυτοκριτική και παραδέχεται τα σφάλματά του. Αναγνωρίζει ότι το ΕΑΜ δεν ήταν συμμορία σφαγέων αλλά ένας πανελλήνιος ξεσηκωμός εναντίον των κατακτητών, αποδομώντας έτσι ολόκληρο το πλέγμα των ιδεολογημάτων της «σκληρής» δεξιάς. Φυσικά είναι πια πολύ αργά για να επανορθώσει. Όμως η στάση του είναι σπάνια για πολιτικό και απαιτεί γενναιότητα, την οποία και διαθέτει. Όταν του προτείνουν να αναλάβει το αξίωμα του Προέδρου της Δημοκρατίας εκείνος θα αρνηθεί. Κακώς, παρατηρεί ο Μελετόπουλος. Αν είχε δεχθεί «ως υπερκομματικός πρόεδρος με πανελλήνια απήχηση» θα μπορούσε να αποτελέσει πρότυπο για τις νεότερες γενιές και να αποτελέσει «μέτρο σύγκρισης για το σύνολο του πολιτικού κόσμου».
Το βιβλίο κλείνει με μια αποτίμηση του έργου του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, όπου αναδεικνύονται ισότιμα οι αρετές και τα σφάλματά του. Εκεί γίνεται αναφορά και στον άνθρωπο (την προσωπικότητα, τις συνήθειες και την καθημερινή του ζωή). Η αποτίμηση είναι φυσικά θετική. Αυτό το συμπέρασμα προκύπτει αβίαστα στο τέλος του βιβλίου.

Πρόκειται για μια εξαιρετική εργασία η οποία αποτελεί απαραίτητο βοήθημα σε κάθε ιστορικό ερευνητή που επιθυμεί να σχηματίσει μια ολοκληρωμένη εικόνα του μεγάλου αυτού Έλληνα πολιτικού και στοχαστή αλλά και να γνωρίσει εις βάθος την νεότερη ελληνική ιστορία.

Το μόνο μειονέκτημα στην εξαιρετικά επιμελημένη έκδοση (εκδόσεις ΚΑΠΟΝ), είναι η έλλειψη ευρετηρίου η οποία καθιστά την αναδρομή στις σελίδες του βιβλίου προβληματική.