Het grote niets. Waarom we te veel vertrouwen hebben in de wetenschap

Nieuw Licht #16

by Rosanne Hertzberger

De mens denkt zijn bestemming te hebben bereikt in een zakelijk, redelijk en evidence-based bestaan. De lifestyle van meditatie en mindfulness past perfect binnen die nihilistische tijdsgeest: ieder voor zich, emoties negerend én wetenschappelijk verantwoord.

Maar het vertrouwen in de wetenschap is te groot en misplaatst, betoogt Rosanne Hertzberger op onnavolgbare wijze. Ze laat zien hoe we onze ogen sluiten voor de valkuilen van wetenschappelijk onderzoek en hoe we stelselmatig vergeten dat we ook zonder geloof nog altijd mens zijn: hopeloze kuddedieren, tot in onze tenen onredelijk, dol op rituelen en theater. Om niet door het grote niets van onze tijd te worden opgeslokt luidt Hertzberger de noodklok: geef de mens zijn irrationele leven terug en de wetenschap haar zekerheid.

Genres: Science, Nonfiction

96 pages, Paperback

First published May 9, 2019

Reviews

[Wouter van der Hoff]

Als fervent vertrouweling in de wetenschap moest ik in eerste instantie mijn wenkbrauwen fronsen over de titel. Toch was ik positief verrast over de inhoud en nuance van het betoog, al blijft de ondertitel nog steeds misleidend. Dit pamflet is niet zozeer een kritiek op wetenschap of de wetenschappelijke methode an sich, maar een kritiek op sciëntisme, maatschappelijk-toegepast taylorisme en gewoon matige wetenschapsbeoefening.
Het onderzoek naar 'mindfulness' wordt hierbij als voorbeeld gebruikt (iets wat ik al een langere tijd belachelijk maak). Terwijl de Westerse mens zich lijkt te onttoveren van bijgeloof en 'achterlijke religie', blijft de mens toch in wezen een zeer irrationeel dier die afhankelijk is van rituelen om zijn wereld geur en kleur te geven. Mindfulness is, aldus Hertzberger, zo'n typisch atheïstisch / nihilistisch ritueel, een manier van de seculiere mens om zich van zijn eigen sterfelijke bestaan te overstijgen (denk aan die New Age-typige mensen die 'spiritueel, maar niet religieus' zijn). Het is zogenaamd wetenschappelijk onderbouwd en 'blijkt' positieve effecten te hebben op de menselijke gezondheid. Je voelt het al aankomen: deze 'onderzoeken' zijn in vele opzichten onverantwoord. De onderzoekers zijn vrijwel altijd zelf mindfulness-aanhangers en aangestuurd door mindfulness-bedrijven (dat wil zeggen, onderzoek wordt gedaan met een winstmotief), de controlegroepen zijn zeer beperkt en de conclusies worden extreem overhaast getrokken (en ze moeten altijd spectaculair goede resultaten opleveren; van negatieve resultaten wordt de Dollar niet vrolijk).
Het is overigens noemenswaardig om te melden dat dit boek in 2019 is uitgegeven, dus nog vóór de pandemie. Over het algemeen vind ik dat het pamflet goed met de tijd is meegegaan, op een aantal details na. Het belangrijkste is dat het vertrouwen in de wetenschap - daarmee bedoel ik geverifieerde wetenschappelijke instituties - sterk is gedaald met de opkomst van de wappiebeweging. Van een onbetwist vertrouwen in de ('mainstream') wetenschap is geen sprake meer van. Deze heeft ruimte moeten maken voor 'alternative facts' en Facebookvirologen die pretenderen de 'echte' wetenschap te beoefenen. Deze wetenschappelijke oriëntatie en autoriteit is wellicht gebleven; de context is echter radicaal veranderd.
Ook in dit pamflet zijn vervreemding en zelfvlucht belangrijke thema's. Deze menselijke toestand blijft continu - soms impliciet, soms expliciet - spoken in elk onderwerp dat getuigt over een vermeende crisis. Dit betoog spreekt van een crisis in de huidige wetenschap; de oorzaak hiervan ligt echter niet in de wetenschap zelf, maar hoe de mens in zijn hoedanigheid hiermee omgaat. Ook in andere crises - zij het moreel, politiek of economisch (al zijn deze in mijn optiek één en hetzelfde) - ligt de oerzonde bij de menselijke toestand; in het bijzonder in de gedaante van de inauthentieke mens, ofwel de massamens ofwel het Men, die verveemd is ten opzichte van zichzelf, van Anderen en de wereld om zich heen, resulterend in de vlucht voor deze aanzichten - met catastrofale gevolgen voor de samenleving (kortzichtigheid, zorgeloosheid en individualisme zijn hierin de kardinale zonden). Dwaling blijft een nachtmerrie, ook na tweeduizend jaar. Daarom blijft, naar mijn mening, de existentiefilosofie voorrang te hebben boven alle andere vormen van wijsbegeerte. Immers, deze vormt de grondlaag van alle wetenschap (in de breedste zin van het woord), die telkens met een veronderstelling van Zijn moeten werken, die, helaas, voortdurend verborgen blijft. Toch moeten we, ondanks alles, deze zoveel mogelijk zien te doorgronden, al zullen we nooit tot een absolute waarheid komen.
(Nu ben ik weer teveel uitgewijd in mijn eigen gedachtenspinsels. Om nog op het pamflet terug te komen: het is goed en geestig geschreven met veel actuele en relevante voorbeelden. Een aanrader voor wie niet in woorden kan vatten waarom deze mindfulness-industrie zo troep is.)

[Inge]

Rosanne Hertzberger is een Nederlandse microbioloog, schrijver en voormalig parlementariër. Dit boekje vormt een onderdeel van de filosofische reeks ‘Nieuw Licht’.

Dit pamflet zet een kritische noot bij wetenschappelijk onderzoek. Omdat de term ‘wetenschappelijk onderzoek’ vertrouwen inboezemt bij de burger, wordt deze term te pas en te onpas ingezet. Veel onderzoeken worden gebruikt om hun gelijk te bewijzen en niet langer gebruikt om tot nieuwe kennis te komen. Daardoor wordt er in de praktijk vaak gemanipuleerd, gefraudeerd en misbruik gepleegd.
Bovendien gaat de mens in deze tijd ervan uit dat hij bijzonder rationeel denkt terwijl we in de werkelijkheid nog steeds last hebben van vertroebelingen van de geest, net zoals vroeger.
Om haar betoog kracht bij te zetten, focust de auteur zich op wetenschappelijk onderzoek naar mindfulness. Ze geeft hierbij een ruime opsomming waarin vele onderzoeken te kort hebben gedaan.

Deze kritische kanttekening is bijzonder belangrijk omdat steeds vaker gelijkaardige berichten over grote tekortkomingen bij wetenschappelijk onderzoek hun weg vinden naar de buitenwereld, o.a. over voeding maar ook over psychologische en psychiatrische methodieken.

De auteur verwoordt het als volgt: “Dat feilloze instituut wetenschap produceert niet alleen kennis, maar ook een heleboel misleidingen.”

De belangrijkste oorzaak is geen kwade wil of opzettelijkheid. De crisis in de wetenschap wordt vooral veroorzaakt omdat wetenschappers kuddedieren zijn met steeds grotere belangen (baanbrekende resultaten, carrièremogelijkheden, …). Tevens een belangrijke opmerking is dat vooral goede resultaten gepubliceerd worden en negatieve resultaten zelden. Dit geeft een vertekend beeld (vb. één goede publicatie tegenover 10 resultaten die niet gepubliceerd werden).

Tot slot heeft de auteur nog enkele aanbevelingen: een grotere nadruk op gedegen wetenschap i.p.v. publicaties (nu is er vooral een publicatiedruk), minder concurreren en een grotere transparantie. Maar vooral is ze een vurig voorstander van ‘innerlijke kennis’ zodat de nood aan bewijslast mindert en wetenschap opnieuw in haar waarde kan hersteld worden: genereren van kennis.

Het pamflet leest heel vlot en is bijzonder toegankelijk met talrijke duidelijke voorbeelden. Een aanrader!

[Maarten]

Rosanne Hertzberger zwengelt een relevante discussie aan door te stellen dat de wetenschap als kwaliteitsstempel faalt. Een enkel onderzoekje over het effect van koffie op je gezondheid bewijst niets. Onderzoeken door mindfulness-fans naar de heilzame werking ervan zijn gekleurd. Ze heeft gelijk als media, professionals, commercieel belanghebbenden en de argeloze medemens te klakkeloos meegaan in de claims van wetenschappers en jubelende persberichten over onderzoeker. Logischer zou echter zijn dat er beter onderscheid gemaakt wordt tussen goede en slechte wetenschap. Omdat, zo erkent Hertzberger zelf ook, wetenschap nog steeds de beste methode is om tot betrouwbare kennis te komen.

[Maikel]

In dit essay uit de Nieuw Licht-reeks plaatst Hertzberger kanttekeningen bij wetenschappelijk onderzoek, zonder relativering van de waarde die (goede) wetenschap kan hebben. Hertzberger schrijft altijd in klare taal en is niet wars van polemiek, maar met haar hoofdbewering uit dit boek zullen weinigen het oneens zijn: een echt nieuw licht werpt zij dus niet op de materie. Ondanks de beperkte lengte bevat het boek herhalingen en de verwijzingen naar de tekst van Bacon (waartoe dit essay zich verhoudt) zijn plichtmatig. Maar door de vele voorbeelden en de fijne schrijfstijl zal het pleidooi voor goede wetenschap voorlopig nog in mij resoneren.

[Sander]

Opmerkelijk om in een maatschappij te leven waarin meer dan een derde een professionele bachelor heeft, papers heeft moeten schrijven, onderzoeken heeft moeten evalueren en vaak zelfs onderzoeken heeft moeten uitvoeren, maar waarin bijna niemand een kritische kijk heeft op wetenschappelijk onderzoek. Goed onderwijs en het klimaatbeleid hangen onder meer af van wetenschap. Een emotionele verhouding met de wetenschap, die bij hoogopgeleiden zeker niet minder aanwezig is, zal nefaste gevolgen hebben.

[Thomas Lambrecht]

Vertrouwen we de wetenschap te snel, plaatsen we een te groot vertrouwen in de wetenschap? Hoe wordt de wetenschap bedreven; de resultaten die ze bereikt zijn die wel te vertrouwen?

Aan de hand van het (wetenschappelijk) bestuderen van de meditatie en mindfullness werkt Rosanne Hertzberger rond deze vragen om ons blinde vertrouwen in de wetenschap te peilen en bloot te leggen...

[Bert Vanhooff]

Kort, krachtig en zeer vlot te lezen. Een herinnering dat er ook binnen wetenschappelijk onderzoek veel fout gaat, of zelfs gefraudeerd wordt. De boodschap: bekijk onderzoek ook zelf kritisch, geloof iets niet blindelings omdat er een paper over verschijnt (zeker niet als de conclusie perfect in uw - en de onderzoekers’ - kraam past).

[Kirsten Thijssen]

Slim, toegankelijk en zet aan het denken. Ik kijk voorlopig een stukje kritischer naar wetenschap en mindfulness. Onderzoeken naar dat laatste gebruikt Hertzberger namelijk als voorbeeld om te laten zien waarom er ook wetenschappelijke onderzoeken zijn waarvan de resultaten “wetenschappelijk” zijn. Best heftig als je bedenkt dat veel grote beslissingen en beleid op wetenschap gebaseerd worden.

[Gerard Hulsebos]

Genuanceerd pamflet. Is kritisch ten aanzien van de feelgood business . En uiteraard is alle wetenschap niet altijd repliceerbaar en falsificeerbaar . Slechts wiskunde is absoluut. Met de rest zulke we moeten leven.

[Jaap]

"Men zou gewoon weer eens wat kunnen proberen te geloven, in plaats van het bewezen willen zien. Het zou van grote zelfkennis getuigen."

[Rens]

mee eens en nu wil ik francis bacon lezen en de Twitter CEO een sukkel noemen

[Frank Rensen]

Dit pamflet laat aan de hand van mindfulness als case-study zien dat wetenschap "gebruikt kan worden als een buikspreekpop", om bepaalde concepten een onverdiende wetenschappelijke ruggengraat te geven . Een belangrijk inzicht, met aanvullende aantekeningen over een gevaarlijk gebrek aan reproduceerbaarheid in wetenschap, pseudo-wetenschap en de negatieve invloed van de kwetsbare menselijke psychologie op wetenschap. Al met al geeft de tekst de lezer een duidelijke, korte samenvatting van 'waarom we te veel vertrouwen hebben in de wetenschap'. Mijn kritiek is daarentegen dat 'wetenschap' hierin een vrij gegeneraliseerde vorm krijgt. Er wordt niet veel onderscheid gemaakt tussen alfa-, bèta- of gamma-wetenschap. Daarom is het moeilijk de inzichten van de tekst direct toe te passen. De deugd van het pamflet is daarentegen voornamelijk als case-study, een voorbeeld, waarin algemenere ideeën gevonden kunnen worden.