L'Europe et ses nations

Idee i Historia

by Krzysztof Pomian

L'unification de l'Europe aujourd'hui en marche oblige à repenser à neuf son histoire. C'est en fait la troisième tentative d'unité. En deux cents pages, ce livre retrace l'écartèlement de l'histoire européenne entre l'unification et le morcellement sur quinze siècles. Quinze siècles de déplacement des limites externes et de réaménagement des frontières internes. Quinze siècles de construction étatique, de modernisation, de révolutions, d'expansion coloniale, de guerres. Après le divorce de Rome et de Constantinople, la première unification, religieuse, imposa le même moule à tous les peuples de la chrétienté latine et orienta dans le même sens leur histoire. Elle sombra avec la Réforme. La deuxième, unification culturelle des élites, fut victime des mouvements démocratiques et nationaux consécutifs à la Révolution française. Les guerres mondiales ont interrompu une unification économique portée par l'essor de l'industrie. Cahque fois les nations ont triomphé de l'Europe. Le désir de voir le continent enfin unifié est certes très fort. Mais les nations ont-elles dit leur dernier mot ? C'est la question qui donne son actualité à ce précis, le premier, de l'histoire d'Europe. Ce que tout bon Européen doit savoir de son passé.

Genres: Nonfiction

262 pages, Paperback

First published January 1, 1990

Reviews

[Carmel-by-the-Sea · Rating 5 out of 5]

Tożsamość europejska z jej kolorytem wielonarodowości i dziedzictwem setek lat burzliwej historii, to główny temat książki profesora Krzysztofa Pomiana "Europa i jej narody". Najnowsze wydanie z 2009 roku składa się z głównego eseju historycznego, stanowiącego ok. 60% zawartości, i z mniejszych esejów zawierających teksty tematyczne skupione na kondycji współczesnej Europy. Całość stanowi świetny asumpt do pochylenia się nad pytaniami o nas - skąd przychodzimy, gdzie jesteśmy i czego powinniśmy od siebie wymagać na przyszłość, jako Europejczycy. Historyk w swojej pracy nakreślił podstawowe procesy historyczne, które zebrane w jednej zwartej narracji, definiują ramy geopolityczno-gospodarczo-kulturowo-społeczne dla tworu, który zwiemy Europą.

Pomian w głównym historycznym i chronologicznym eseju, odtworzył kluczowej fakty z dziejów kontynentu, ale tak, by pokazać konsekwencje procesów dziejowych, formowanie się granic wpływów i dziedzictwa - greckiego, rzymsko-łacińskiego, chrześcijańskiego i oświeceniowego. Podane fakty, które świadomie niemal nie wybiegają poza szkolny kurs historii, są zaledwie wstępem do głębokich przemyśleń o źródłach narodowych uprzedzeń i tarć sąsiedzkich czy cywilizacyjnych zapóźnień Europy Środkowej i Wschodniej. Wielostronne potraktowanie historycznych przemian ujętych w syntetyczny tekst główny, pozwala czytelnikowi ogarnąć całość. Jest romański uniwersalizm i barbarzyńska Północ i Wschód, dominacja scholastyczna, ruchy reformacyjne, oświeceniowe ideały, wzloty i upadek kolonializmu, nacjonalizm narodowy, hekatomba wojen światowych i wysiłek zjednoczenia. Czyli formalne fakty, to właściwie pretekst do analiz bardzo ciekawych otwartych problemów, które współcześnie powracają w różnych kontekstach - przy okazji wypracowywania tzw. konstytucji europejskiej, pojawiających się fal imigrantów i przy dyskusji o stopniu integracji. Pomian przekrojowo przerabia najistotniejsze tematy - jakość dziedzictwa chrześcijańskiego, kompleks niższości i wyższości Europejczyków w stosunku do narodów na innych kontynentach, protestanckie i oświeceniowe ideały.

Kluczowy okres prowadzący do współczesnego kształtu Europy, w opinii autora, to wiek XVII i XVIII. Z własnej francuskiej perspektywy, bez nadęcia i patosu, umieścił historyk Polskę w ciekawym kontekście - jako kraj, który niewystarczająco sprawnie zakorzeniał się w nowożytną państwowość i uległ prężnym sąsiadom. Podobny los spotkał większość średniowiecznych niewielkich państw tej części Europy. Jednocześnie Pomian rozliczył z sukcesów dominacji Prusy, Francję i monarchię Habsburgów. Z kolei Rosję umieścił w geopolitycznym 'przedsionku' Europy, jako hybrydę cech swoistych i inkorporowanych elementów z Zachodu, a Wielką Brytanię docenił za modelowy parlamentaryzm i Glorious Revolution z 1688. Te fakty fundamentalnie określają miejsce, w którym jesteśmy obecnie. Sporo daje do myślenia chociażby taki fragment:

"Wszystkie warunki przynależności do Europy spełniały w połowie XVIII wieku zaledwie dwa kraje: Anglia i Francja. Pozostałe były europejskie w mniejszym lub w większym stopniu: jedne, jak państwa włoskie, głównie za sprawą swego udziału w rzeczypospolitej piśmiennictwa, nauk i sztuk, inne – jak Cesarstwo Habsburgów, Prusy i Rosja, zwłaszcza z uwagi na ich rolę w systemie równowagi sił. Niewiele było jednak krajów takich jak Polska, których europejskość na tym niemal wyłącznie polegała, że stanowiły od wieków część chrześcijaństwa łacińskiego. I które, inaczej niż Hiszpania Burbonów i Portugalia Pombala, do połowy XVIII wieku nie tylko nie zbliżały się do Europy, ale wręcz powiększały dystans dzielący je od niej we wszystkich dziedzinach."

Dodane już w XXI wieku eseje, to pro-zjednoczeniowe teksty z historią w tle. Jest o wartościach wspólnych dla całego kontynentu i o Polsce w tym kontekście, o potrzebie czerpania z dobrego dziedzictwa i tragicznych błędach z przeszłości, o zagrożeniach wynikających z popularności separatyzmów i różnych działań zmierzających do rozsadzenia Unii.

"Europa i jej narody" jest bezcennym źródłem historycznej wiedzy 'w kapsułce'. Język autora wymaga uwagi, by wydobyć sedno przekazu. Pomian stosując długie zdania z nieoczywistym szykiem, jakby lubował się barokowych eksperymentach szkatułkowej formy, zmusza czytelnika do skupienia. Warto jednak je zachować, bo ostatecznie lektura pozostawia z odpowiedziami na wiele kwestii, które obecnie populiści podnoszą wykorzystując historię w karykaturalnej formie. Historia zapewne uczy, ale tylko wtedy, gdy umiejętnie i uczciwie z niej korzystamy:

"Wystarcza też, by uznać za bezpodstawne jakże częste w Polsce wywody o „Zachodzie” czy „Europie” jako zaabsorbowanych jedynie pogonią za dobrami materialnymi, zasklepionych w krótkowzrocznym egoizmie, niewrażliwych na cudzą biedę i cudzą krzywdę. W jakiejś mierze Europa jest sama sobie winna, gdyż częściej krytykuje własne wady, niż wystawia sobie samej świadectwo dobrego sprawowania. Sądzę jednak, że lepiej jest praktykować wartości, niż deklamować o wartościach, kierując się zarazem znanym, cynicznym powiedzeniem, że drogowskazy wskazują drogę, ale same po niej nie chodzą."

"Europa i jej narody" to świetna powtórka z historii, z takiej potrzebnej nam bazy z otwartymi pytaniami o patriotyzm europejski w epoce wędrówek ludów za chlebem, terroryzmu, globalizacji i dominującej śmieciowej informacji. Kawał historii zebrany w rozsądnej wielkości książce mądrego i przenikliwego człowieka.

Gorąco polecam.

ŚWIETNE 8.5/10

[Arek Trzepacz · Rating 3 out of 5]

Pierwsza część książki to dobre wprowadzenie w historię Europy od czasów imperium rzymskiego po I wojnę światową.
Pozostałe rozdziały (głównie na temat Unii Europejskiej) choć poruszały ciekawe tematy były mocno rozwleczone.