De grauwe vogels

by Arthur van Schendel

'De grauwe vogels' is een verhaal over de tuinbouwer Kasper Valk en speelt zich af in het Hollands rivierenland. Kasper verzet zich tegen het geloof in God. Hij vertrouwt boven alles in zijn eigen kracht, eerlijkheid en deugdzaamheid. Zijn vrouw Heiltje koestert daarentegen een diep geloof in God. Hoewel Kasper het ene ongeluk na het andere overkomt, slaat hij vele wijze adviezen van (diep gelovige) vrienden af en bijt hij zich koppig vast in zijn ongeloof. Hij houdt er zijn eigen betekenissen van eerlijkheid en menselijkheid op na en stapt niet af van zijn eigen overtuigingen.Vanuit Kasper's ratio dat niets bestand is tegen de loop der dingen relativeert Van Schendel het praktische nut van religie en overtuiging. Het lot, waarover Van Schendel vaker schrijft, blijft onvoorspelbaar. -

Unknown Binding

First published January 1, 1937

About the author

Arthur François Emile van Schendel was een Nederlands neo-romantisch schrijver.

Arthur van Schendel in de Nederlandstalige Wikipedia: http://nl.wikipedia.org/wiki/Arthur_v...

Arthur François Emile van Schendel
was a Dutch neo-romantic writer.

Arthur van Schendel in the English Wikipedia: http://en.wikipedia.org/wiki/Arthur_v...

Reviews

[Joost · Rating 4 out of 5]

Iedereen met een mening over de Nederlandse identiteit zou op zijn minst één boek van Arthur van Schendel gelezen hebben, en dan bij voorkeur een van zijn 'Hollandse romans'. Wat Van Schendels werk voor mij zo aantrekkelijk maakt om te lezen is de typisch Hollandse situering met de focus op typisch Hollandse karakters: relativerend, eigenzinnig, hardwerkend, ingetogen en trouw aan zichzelf. De grauwe vogels is na De waterman, Een Hollandsch drama, Het fregatschip Johanna Maria en Jan Compagnie de vijfde roman uit de jaren '30, het decennium waarin Van Schendel als gerijpte auteur misschien wel zijn beste werk schreef.
De grauwe vogels is het verhaal van de tuinbouwer Kasper Valk die leeft zonder God, maar vertrouwt op zijn eigen kracht, zijn deugdzaamheid, zijn eerlijkheid en zijn zorgzaamheid. Hij is getrouwd met Heiltje, die in tegenstelling tot haar man een diep geloof in God heeft. Kasper en Heiltje leven een klein en arbeidzaam leven, maar niets blijft hen bespaard. Het vele bidden van Heiltje voorkomt het ongeluk niet. En de nuchterheid van Kasper evenmin. Arthur van Schendel laat zien dat tegen het noodlot, het toeval, of de Voorzienigheid - hoe je het ook noemen wil - niets bestand is. Als zijn diep gefrustreerde, indirect door Kaspers schuld blind geworden broer Thomas bij het jonge gezin intrekt, omdat Kasper schuld en medelijden voelt, begint de ellende pas goed. Kasper drinkt de gifbeker in alle bescheidenheid leeg.
Toch wekt de stijfkoppigheid van Kasper verbazing. Goede raad van (diep gelovige) vrienden slaat hij in de wind. Hij heeft zijn eigen definities van eerlijkheid en medemenselijkheid, en blijft trouw aan zijn overtuigingen. Daarmee haalt hij zich wel de nodige ellende op de hals. Maar Kasper houdt halsstarrig stand.
Misschien is dat wel een kenmerk van de Nederlandse identiteit, zo daarvan sprake zou zijn. De nuchterheid die maakt dat men zijn eigen overtuiging trouw blijft, terwijl diezelfde nuchterheid het relativeringsvermogen om niet te vervallen in hovaardigheid ten opzichte van wie een overtuiging is toegedaan. Tolerant maar vastberaden dus.
Van Schendel laat zien dat die combinatie van eigenschappen respect verdient. Maar dat het niet impliceert dat het altijd de verstandigste keus is. Kasper Valk moet dikwijls kiezen tussen trouw aan zichzelf óf aanpassen aan de situatie. De held van het verhaal is daar duidelijk in: hij hoort iedereen stoïcijns aan, maar kiest vanuit zijn eigen overtuiging.
De grauwe vogels relativeert hiermee het praktisch nut van een overtuiging of van religie. Niets is bestand tegen de loop der dingen. Hooguit brengt het (valse) hoop, die maakt dat het ongeluk beter te dragen is. Het lot is onvoorspelbaar.
Maar ook het menselijk wezen in onkenbaar. De mens handelt dan weer rationeel, dan weer niet. Ziekte en toevallige omstandigheden maken dat in het menselijk gedrag zich ineens verrassende wendingen kunnen openbaren. Het leven is ongrijpbaar, niet maakbaar.

[Peter Boot · Rating 4 out of 5]

Prachtig boek. Hoe het lot een fatsoenlijk man de ene na de andere slag toedient, hoe de omgeving maar blijft praten over God, hoe zijn aanvankelijk gelovige vrouw de conclusie trekt (die Karel van het Reve zal beargumenteren in De ongelooflijke slechtheid van het opperwezen):
"Wij hebben onze plichten gedaan, zonder zelfzuchtigheid. De armen hebben wij geholpen, aan de ongelukkige hebben wij onze rust geofferd. Alle beproevingen hebben wij gedragen, wij die als leem waren in zijn hand. Langzaam heeft hij ons gemarteld, de behoeder zonder genade, heel het leven door, en wij hebben niet gemord, tot mijn sterkte vergaan was. Hard en wreed is hij voor ons geweest, gul met bitterheid. Hij heeft ons nooit gespaard en wij hebben gezegd: uw wil geschiede. Erger dan hij ons in dit leven heeft gedaan kan het hierna niet worden. Voor wreed spel heeft hij ons geschapen en ik heb op hem vertrouwd. Op hem moet ik toch vertrouwen dat hij niet eeuwig verstoten zal en bidden moet ik toch."
En dan moet de laatste ramp nog komen.

[Arjan Van Noort · Rating 4 out of 5]

Weinig blijft Kasper bespaard, maar treuriger nog is het lot van zijn vrouw Heiltje, die aan de basis staat van het ongeluk met Thomas en het hele boek weet heeft van haar tekortschieten in de van haar gevraagde barmhartigheid omdat zij altijd een diepe reserve tegenover hem houdt die hij op zijn beurt bemerkt en door zijn rancuneuze gedrag aanwakkert. Uit dit fundament van wantrouwen komt niets dan rampspoed voort, ook al werkt Kasper zich ook een slag in de rondte en weet hij bij tijden een zekere schijn van voorspoed te bewerkstelligen. Telkens slaat het noodlot toe en verliezen zij door noodweer en ziekte hun kinderen, gezondheid en welstand. De ondermijnende aanwezigheid van Thomas en zijn aan lager wal rakende vrouw raken zij niet kwijt en het boek eindigt met de dood van Heiltje, door Thomas in zijn waanzin met een bijl vermoord. Kasper blijft geslagen achter met zijn dochter Sofie.