Jump to ratings and reviews
Rate this book

Aan het eind van de dag

Rate this book
Katharina Mercedes Donker, ex-minister en auteur van twee bestsellers over politiek en de rol van de vrouw, krijgt het verzoek mee te werken aan haar eigen biografie. Ze wil niet. Ze voert een aantal weerspannige gesprekken met haar aspirant-biografe, maar herinneringen dringen zich steeds meer aan haar op. Wat wil ze per se niet kwijt aan de biografe? Wat is te persoonlijk? Wat is te pijnlijk?

In Aan het eind van de dag voert Nelleke Noordervliet haar hoofdpersoon terug naar de jaren zeventig-tachtig, naar Suriname en de DDR. Katharina Donker kijkt naar haar rol als dochter, echtgenote, vriendin, politica, publiek figuur. En moeder. Ze ontmaskert leugens en illusies die zij en haar generatiegenoten hebben aangehangen en maakt de rekening op van een leven van goede bedoelingen en tragische uitkomsten.

347 pages, Paperback

First published November 2, 2016

3 people are currently reading
68 people want to read

About the author

Nelleke Noordervliet

70 books36 followers

Ratings & Reviews

What do you think?
Rate this book

Friends & Following

Create a free account to discover what your friends think of this book!

Community Reviews

5 stars
24 (18%)
4 stars
53 (41%)
3 stars
39 (30%)
2 stars
11 (8%)
1 star
2 (1%)
Displaying 1 - 22 of 22 reviews
Profile Image for Marc Lamot.
3,487 reviews2,019 followers
November 23, 2022
Dit is misschien een niet helemaal geslaagde roman, maar in elk geval een boeiende. Noordervliet weeft verschillende thematieken door elkaar: een portret van de babyboomgeneratie, van de glorieuze jaren ’60 tot de desillusies van begin 21ste eeuw; de wisselvalligheden van een persoonlijk en een publiek leven met zijn topmomenten en mislukkingen; de spagaat tussen idealisme en cynisme in de politiek, enz. De oudere hoofdfiguur Katharina Mercedes Donkers blikt angstvallig terug op haar leven, getriggerd door de confrontatie met een jonge, ambitieuze onderzoekster die een biografie over haar wil schrijven. Want blijkt dat Katharina erg actief is geweest aan de linkerzijde van de politiek, en het ook tot minister heeft geschopt.

De aankomende biografie brengt een heel proces van herinneringen en mijmeringen op gang, vooral aan pijnlijke episodes in haar persoonlijke en publieke leven. Doorheen het boek zie je Katharina proberen in het reine te komen met zichzelf en vooral met de dikwijls verkeerde keuzes die ze heeft gemaakt. Boeiend, en Noordervliet brengt het er op dit vlak erg goed van af. Met veel zin voor nuance legt ze de dilemma’s bloot waar we allemaal wel mee geconfronteerd worden in ons leven.

Terwijl ik dit boek las, moest ik onvermijdelijk denken aan De jaren van Annie Ernaux, dat een beetje dezelfde manier van terugblikken op een gevuld leven volgt. Noordervliet is iets minder ambitieus dan Ernaux (die er vooral een collectieve biografie van maakte), en ze verliest zich naar mijn aanvoelen ook meer in goed klinkende maar soms wat gratuite filosofische uitweidingen. En al even onvermijdelijk kwam ook Connie Palmen in beeld, vooral door die malicieuze afhankelijkheid van impressionante mannelijke figuren, die echter stuk voor stuk grote kinderen of cynische machtsmensen blijken te zijn. Stilistisch en compositorisch is deze roman ook wat ongelijk: in te veel passages gaat de verfijnde stijl van Noordervliet over in opzichtige mooischrijverij, en zeker naar het einde toe waaiert het verhaal uiteen in te episodische fragmenten. Gemengd oordeel dus, rating 2.5 sterren
Profile Image for Eva.
272 reviews68 followers
February 9, 2018
Een indrukwekkende wervelende roman waar de naoorlogse geschiedenis van de twintigste eeuw aan je voorbijtrekt. Van de wederopbouw tot de dolle mina's, de sociaal democratie, de onafhankelijkheid van Suriname en Franco's Spanje.

De fictieve oud-politica Katharina Donker vertelt, niet chronologisch, haar levensverhaal. De aanleiding is het verzoek aan een schrijfster die een boek over haar wil schrijven. Ze beleeft haar leven opnieuw en weegt alle keuzes. Terugkijkend op haar leven vraagt ze zich af of haar keuzes de juiste waren en in hoeverre je daar terugkijkend over kan oordelen.Was ze te egoïstisch? Gaf ze teveel voorrang aan haar carrière?

'Aan het einde van de dag' voelt als een heel persoonlijk roman. Zo persoonlijk dat ik mij af en toe niet aan het gevoel kan onttrekken dat Nelleke Noordervliet Katharina Donker is. Of in ieder geval, dat ze veel met elkaar gemeen hebben.

Het verhaal eindigt met een gedicht dat alles zegt over het boek, en de thema's die het raakt: De laatste koorzang van Antigone

Gezegend hij wiens leven niet smaakt naar het kwaad
want grijpt een God eenmaal je huis
dan volgt snel ellende
ellende gaat niet weg
ze spoelt over de generaties
woelt het zout van de zwarte nacht op van de zeebodem
en al je geranselde kusten kraken

Ik zie hele archieven verdriet op dit huis vallen
dood op geboorte geboorte op dood, geen einde neemt het
een of andere God stapelt het op
een laatste spruit reikt naar het licht in het huis van Oidipous
maar het bloedige stof van de dood
hakt haar neer, maait haar neer
Het hoge gebergte van haar geest

Zeus je wint je wint altijd
al de zuurstof van de macht
is van jou
slaap vat het niet
tijd slijt het niet
jouw Olympus gloeit als een witte steen naar deze wet
niets groots raakt het leven van stervelingen zonder verderf
maar natuurlijk is er hoop
kijk daar komt
de hoop aangelopen
om je voeten te kietelen
dan merk je dat je zolen in brand staan

een wijze raad
als het kwaad je goed lijkt
dan is dat een God die je op weg zet naar de hel
Profile Image for Ria.
909 reviews
December 23, 2017
‘Niets moet zijn zoals het is, er zit geen bedoeling achter, alles is zoals het is. Ik ben al mijn herinneringen bij elkaar, alle blikken, woorden, stiltes, woedes, liefdes, vrolijkheid, droefenis, van minuut tot minuut opgebouwd en gegroeid. ‘

Aan het eind van dag is een prachtige, vlot en krachtig geschreven roman vol met passages zoals hierboven aangehaald. En als het boek uit is, ontsnapt een WOW!
Als in een polygoonjournaal gaat er een film aan nieuwsfeiten aan het oog voorbij; de jaren zestig, zeventig en tachtig met Dolle Mina’s, provo’s, het feminisme, de vrijheid in denken, de onafhankelijkheid van Suriname, het regime in Griekenland, Spanje en Franco, Tsjernobyl en geen groente eten uit de tuin, vervolgens Berlijn met oost en west voorafgaand aan die Wende begin jaren negentig tot aan een nieuw kabinet op het bordes van Huis ten Bosch. Al deze feiten zijn naast persoonlijke herinneringen verweven in het verhaal dat Nelleke Noordervliet neerzet over de fictieve oud-politica Katharina Mercedes Donker. Het boek geeft een tijdsbeeld van hoe de verschillende sociale milieus leefden. ‘Niet een van mijn linkse politieke vrienden is opgegroeid zonder badkamer. En aan mijn kant is een boekenplank een zeldzaamheid.’ Slechts op één moment, tijdens Donkers’ promotie, zijn alle sociale klassen verenigd. Het arbeidersmilieu van de familie, haar politieke vrienden en de wetenschap worden slechts verbonden door ‘de ober met het blad dranken’.

Dit boek is niet zomaar een opsomming van het leven van Katharina Donker. Het tijdsbeeld begint met de ontvangen brief van biografe Clara Hartong waarin zij aan de oud-politica toestemming en medewerking vraagt voor het schrijven van een biografie. Katharina blijft met deze vraag worstelen die haar confronteert met het verleden waardoor het tijdsbeeld ook een biografie wordt, ‘Het persoonlijke is politiek.’

Vanuit een prettig wisselend, niet chronologisch en beeldend vertelperspectief wordt de lezer goed gedoseerd bekend met het hele levensverhaal van Katharina. In zorgvuldig gekozen woorden en vlotte schrijfstijl wordt al analyserend verteld over de eeuwige worsteling van carrière en gezin die je als vrouw kan hebben, de politieke keuzes of juist beslissingen die worden gemaakt, de relaties die zijn aangegaan of spontaan zijn ontstaan, over vreugde en verdriet. Welke keuze je ook maakt, het publieke oordeel weet het altijd beter, de politiek heeft het altijd gedaan, wanneer doet men het goed? En zo trekt ook aan Katharina haar leven als een film aan haar voorbij tijdens het opschrijven van de gebeurtenissen die zij niet beschreven wil hebben in een biografie. ‘Dit spiegelpaleis van levens tornt al mijn naden los.’ Haar wordt verweten dat ze nooit werkelijk een keuze heeft gemaakt in haar leven, altijd zijdelings bij grote gebeurtenissen betrokken is geweest totdat ze op hoge leeftijd toch wel een keuze maakt.

Ondanks dat het boek veel vaart en herkenbaarheid heeft, is het geen boek dat zomaar even kan worden gelezen, er is veel om over na te denken, veel om te onthouden, kortom een geweldige roman met inhoud. Een lezer die in de beschreven tijd is opgegroeid of toen al iets ouder was, zal tijdens het lezen een eigen terugblik in de tijd ervaren. Een verhaal dat niet snel loslaat. Aan het eind van een dag, aan het einde van een leven is er veel om over te verhalen en na te denken. Een balans wordt opgemaakt. ‘Alles is zoals het is.’ Een aanrader.
Profile Image for Martijn Nicolaas.
305 reviews21 followers
April 3, 2017
Wat een geweldig boek! Krachtig geschreven, interessant, gevoelig ook, juist in de pogingen van de hoofdpersoon die emoties te vermijden. Een gevecht met zichzelf, herkenbaar dus, ondanks de leeftijd waarop zij nu terugkijkt op haar leven en de balans op maakt. De verwijzingen naar Medea zijn niet storend: macht als het gulden vlies... En de schets van de Nederlandse politiek en maatschappij geeft een mooi ironisch commentaar op de jaren '70, '80 en '90.
Profile Image for Saskia.
322 reviews7 followers
September 30, 2021
Intrigerend boek dat veel thema's aansnijdt.

In de eerste plaats hoe je een verhaal van je leven maakt, dat tegelijkertijd waar en gelogen kan zijn. Verbanden die je legt, dingen die je naar voren haalt, de manier waarop je het in taal giet. Dat alles maakt natuurlijk uit, en dan hebben we het nog niet eens over het perspectief van iemand anders, dat de gebeurtenissen weer heel anders kan kleuren. Dit zelfonderzoek doet de hoofdpersoon, oud-politica Kat Donkers in deze roman, onder druk van een op handen zijnde biografie.

Maar tegelijkertijd is dit boek dan ook een meer persoonlijke versie van die biografie. Met aandacht voor de recente geschiedenis en politiek, emancipatie en macht. Persoonlijk versus publiek leven. Idealen die verwateren of vertroebelen. Een interssante en goed gecomponeerde constructie. Maar alles wat daarin wordt aangeroerd is niet even goed geslaagd. De andere personages blijven vrij plat met inwisselbare namen, zodat je je regelmatig afvraagt wie is dit ook weer? Frits, Martin, Otto, Simon, Hugo, David... Dat zit weleens in de weg, vooral omdat het ook niet helemaal chronologisch is.

Kat is gefascineerd door het verhaal van Medea. Daarmee eindigt het boek ook. Wat Noordervliet daar precies mee wil zeggen? Is Kat een soort Medea? Vaak onbegrepen en multi-interpretabel? Schuldig aan de "dood" van haar kinderen, beland in een slangenkuil? Ik ben er niet zeker van en denk dat ik iets mis. Datzelfde geldt voor het begin van het boek met de dood van schrijver Robert Walser en een herinnering aan l'étranger van Camus. En daarna volgen nog talloze verwijzingen naar literaire werken en meer. Zijn het pijlen naar een diepere laag, waarnaar ik op zoek zou kunnen gaan? Of wil de schrijver iets te graag belezenheid tonen? Ik ben benieuwd hoe anderen dat zien.
84 reviews
January 15, 2021
Een lastig boek en ik twijfel tussen 3 of 4 sterren. Drie, omdat ik af en toe het verhaal helemaal kwijt was en er stukken in zaten waarvan ik het verband niet zag. Het boek gaat over Kat Donker, die zich losmaakt uit haar ouderlijk milieu en politieke carrière maakt. Het gaat over het hebben van macht, het politieke spel en hoe dat niet samengaat met liefde en liefdevol moederschap. Is er een link met Hedy D'Ancona? Misschien een beetje omdat het in dezelfde tijd speelt. Om dat ze niet het achterste van haar tong wil laten zien bij een biografe, gaat ze reflecterend het boek door en dat is soms aangrijpend.
Vier sterren omdat de taal en de analyses messcherp zijn en ze soms prachtige zinnen maakt. Het is een boek om te herlezen, ook al vanwege de taal. Geen prachtig boek, maar zeer de moeite waard om te lezen.
Profile Image for Eline.
189 reviews
August 6, 2020
Gaat over een vrouw van (ik geloof) bijna tachtig die terugkijkt op haar leven. Zaten mooie dingen in dit boek, maar ik vond het wat onevenwichtig. Over sommige dingen had ik meer willen lezen (haar leven in de politiek bijvoorbeeld), andere delen spraken me minder aan (de monologen van haar bipolaire ex-man).
Een opmerking die een paar keer terugkwam in het boek en die me aansprak, was dat veel mensen altijd overal verklaringen en uitleg voor zoeken als het gaat om hoe je leven verloopt en welke keuzes je maakt (bijv. hoe je als politicus bent verklaren door terug te grijpen op je jeugd en relatie met je ouders) terwijl dat niet altijd kan. Veel dingen gebeuren ook door toeval of omdat dingen gewoon lopen zoals ze lopen, zonder dat daar allerlei redenen voor aan te geven zijn.
1 review
December 9, 2017
Nelleke Noordervliet heeft met de roman ‘Aan het eind van de dag’ een hele rijke en boeiende roman geschreven waarin een mooi spel wordt gespeeld met de werkelijkheid en met het thema van het boek. Want waar het boek gaat over de worsteling van de hoofdpersoon met de vraag of zij wil meewerken aan een biografie die ook een tijdsbeeld moet zijn, komt juist uit die strijd een verhaal voort dat een biografie en tijdsbeeld ineen is. Katharina Donker moet niets van een biografie en van de biograaf hebben. Die vraag en de gesprekken die zij vervolgens daarover heeft leiden tot een voortdurende confrontatie met haar verleden en de keuzes die zij heeft gemaakt. Daarmee worden wroeging, boosheid, zelfrechtvaardiging aan de ene kant maar ook de zoektocht naar identiteiit en wat Katharine echt wil, centrale thema’s in het boek.
Katharina is eerlijk over zichzelf en over haar eigen processen. Zij ziet scherp wat ze meeneemt uit het verleden en hoe dat onvermijdelijk lijkt uit te lopen tot wat ze is geworden. Maar vanuit het bewustzijn ontbreekt het haar aan het laatste beetje moed en kracht om ook daadwerkelijk te veranderen. Dit heeft dramatische gevolgen voor haar huwelijk, de relatie met haar kinderen en haar politieke ambities. Zij moet concessies doen aan zichzelf en aan haar omgeving en dat frustreert haar. Nelleke Noordervliet beschrijft dit authentiek en geloofwaardig. Ondertussen krijgen we veel mee over de politie situatie in Nederland in de jaren ‘80 en ‘90 met boeiend uitstapjes naar de toenmalige DDR en Suriname.
Het boek is met veel vaart geschreven. Noordervliet schrijft in korte, heldere zinnen en formuleert krachtig. Tegelijkertijd zijn er volop perspectiefwisselingen die het verhaal levendig houden. Het boek is zorgvuldig opgebouwd zonder dat de lezer het gevoel krijgt dat het gemaakt is, het blijft zijn echtheid behouden.
Ik vind dit een van de beste boeken van Nelleke Noordervliet. Heel anders van toon dan haar andere boeken en daarom daarmee niet zo goed vergelijkbaar. Maar wat blijft staan is dat zij een uitstekend schrijver, die mooie boeken schrijft die aan de lezer kleven. Boeken die zich ogenschijnlijk snel gewonnen geven maar waar nog behoorlijk viel diepgang inzit.
Profile Image for Marjan Kloosterman.
98 reviews3 followers
May 5, 2017
Zoals Noordervliet kan schrijven en duiden, als geen levend ander!
Over het leven van een politica in ruste en een biograve op jacht naar het verhaal van de politica.
Over zin en onzin van een biografie.
Over waarheid, werkelijkheid en verdichting van een mensenleven.
Over inzicht en op latere leeftijd het roer nog een keer totaal durven omgooien.
Dat wat is, dat zet Noordervliet neer.
Een aanrader.
Profile Image for Margreeth.
1,173 reviews5 followers
August 31, 2018
Originele aanpak van een biografie. Mooi tijdsbeeld.
Profile Image for Danielle.
84 reviews
Read
June 1, 2023
Doorgebeten en volgehouden tot het einde, maar de conclusie : niet voor mij, dit boek. De meerderheid van de leesgroep dacht er anders over.
32 reviews
June 25, 2024
Het duurde even tot ik erin kwam want het verhaal loopt niet heel soepel, maar toen ik er eenmaal in zat vond ik het heel boeiend
Profile Image for Carpe Librum.
60 reviews
August 26, 2018
Aan het einde van de dag:

Een krachtige, levendige en boeiende roman over een politica, (Katharina Mercedes Donker) met pensioen die twijfelt of ze wel mee wil werken aan een biografie. Ze wil niks van de biografe weten en loopt tegen haar verleden aan, wat ze juist uit de weg wil. Ze wil niks delen wat te pijnlijk is of een negatief beeld van zichzelf neerzetten. Ondanks dat dit een zoektocht is naar identiteit, krijg je ook veel mee over de politieke situatie in Nederland in de jaren 80 en 90. Stukjes over Suriname en de DDR. Uiteindelijk leer je Katharina echt kennen en zie je de keuzes (de goede en de slechte) die zij in de loop van haar leven heeft gemaakt. Ik vond dit een heel sterk boek, wat echt nog even blijft hangen nadat je het uit hebt.
Profile Image for Karin.
79 reviews1 follower
December 17, 2016
Ik ben nog maar op pagina 25 als ik deze recensie schrijf. Want ik wil dit genieten delen en aanbevelen. Vanwege bijvoorbeeld:
"Dit ben ik. Dit is mijn ruimte en dit is mijn tijd. Voor het eerst van mijn leven ervaar ik mijzelf en word ik gevangen in mijn lichaam, verlaat ik de wereld van de sprookjes. Ik weet het zoals een kind dat kan weten. Vers en zonder verdriet. Voor altijd: ik."
En deze, p 16: "Schaamte is een hyena, een onaangenaam dier waar niemand van houdt".
En de opening van het verhaal laat er geen twijfel over bestaan dat ik dit boek gretig, maar ook langzaam proevend zal uitlezen.
Profile Image for Anton Segers.
1,323 reviews20 followers
January 2, 2017
Nelleke schrijft vaardig en best interessant. Maar zo vlak na 'Het smelt' weer eens geconfronteerd worden met een jonge protagoniste die zich op onverklaarbaar passieve wijze laat manipuleren door weerzinwekkende representanten van het mannelijk ras, dat wordt me net iets te veel...
Profile Image for Doornroosje.
84 reviews1 follower
January 28, 2017
begon heel veelbelovend, maar naarmate het vorderde vond ik het steeds vager worden en ging m'n leesplezier omlaag.
123 reviews1 follower
Read
May 7, 2018
Prachtig boek! Je wilt steeds de namen opzoeken!
Profile Image for Daniël.
36 reviews1 follower
April 23, 2019
Wat een heerlijk boek. Het luisterboek is zeer de moeite waard. Aan het eind van het luisterboek vertelt Nelleke Noordervliet hoe het boek tot stand is gekomen. Haar taalgebruik is subliem en om van te smullen. Prachtige zinnen. Het verhaal gaat over de biografie van hoofdpersoon Katharina Donker. Verschillende tijdvakken uit haar leven passeren door elkaar de revue. Fictie en non-fictie komen daarbij samen.
Displaying 1 - 22 of 22 reviews

Can't find what you're looking for?

Get help and learn more about the design.