Προπαγάνδα και παραπληροφόρηση στο ίντερνετ

by Άρης Χατζηστεφάνου

Ήταν ο Σωκράτης το πρώτο τρολ της ιστορίας; Γιατί ένα ισραηλινό μποτ «αυτομόλησε» και άρχισε να επιτίθεται στο Τελ Αβίβ; Ποιες μορφές παραπληροφόρησης κρύβονται στους χάρτες της Google, σε βιντεοπαιχνίδια και στον αλγόριθμο του Netflix ή του TikTok; Πώς η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης από μηχανές αναζήτησης μπορεί να «σκοτώσει» το διαδίκτυο αλλά και τη δημοσιογραφία όπως τη γνωρίζαμε μέχρι σήμερα; Είμαστε πράγματι εγκλωβισμένοι σε «θαλάμους ιδεολογικής αντήχησης» όπου αναπαράγονται μόνο οι δικές μας απόψεις;

Στο βιβλίο αυτό, συνέχεια του Προπαγάνδα και παραπληροφόρηση: Πώς τις εντοπίζουμε (2022), ο δημοσιογράφος Άρης Χατζηστεφάνου προσφέρει ένα εγχειρίδιο για τον εντοπισμό και την αντιμετώπιση οργανωμένων μορφών χειραγώγησης της κοινής γνώμης στο ίντερνετ. Εξετάζει τους τρόπους που οι αλγόριθμοι και τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, όπως το ChatGPT, προωθούν στερεότυπα και αναπαράγουν τις κυρίαρχες αφηγήσεις. Παράλληλα, αμφισβητεί τους τεχνοφοβικούς μύθους που βλέπουν σε κάθε τεχνολογική εξέλιξη έναν εχθρό αντί για ένα εργαλείο απελευθέρωσης του ανθρώπου.

Σε κάθε κεφάλαιο του βιβλίου περιλαμβάνονται QR-codes που οδηγούν σε βίντεο, φωτογραφίες και podcasts με περισσότερες πηγές και παραδείγματα.

Genres: Nonfiction

288 pages, Paperback

First published November 3, 2025

About the author

Ο Άρης Χατζηστεφάνου γεννήθηκε στην Αθήνα το 1977 και είναι απόφοιτος του Τμήματος Πολιτικών Επιστημών και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών. Εργάστηκε ως ραδιοφωνικός παραγωγός της Ελληνικής Υπηρεσίας του BBC στο Λονδίνο και ως ανταποκριτής στην Κωνσταντινούπολη. Στην Ελλάδα έχει συνεργαστεί με εφημερίδες όπως η Ημερησία και Η Καθημερινή, καθώς και με αρκετά περιοδικά και ραδιοφωνικούς σταθμούς. Είναι δημιουργός της ραδιοφωνικής και τηλεοπτικής εκπομπής Infowar του ΣΚΑΪ και αρθρογραφεί στην εφημερίδα Πριν. Το 2005 παρουσίασε το πρώτο του βιβλίο με τίτλο Τουρκία: Ανατολικά της ΕΕ . Ως φωτογράφος και δημοσιογράφος έχει πραγματοποιήσει αποστολές στις περισσότερες χώρες της Μέσης Ανατολής και της Ευρώπης, στη Λατινική Αμερική και την Ασία. Είναι ο δημιουργός των ντοκιμαντέρ "Debtocracy", "Catastroika" και "Φασισμός ΑΕ". Εργάζεται ως διανομέας ντοκυμαντέρ στην εφημερίδα "Guardian" και ως αρθρογράφος στο περιοδικό "Unfollow" και στην "Εφημερίδα των Συντακτών".

Reviews

[Panagiotis Efraimidis · Rating 5 out of 5]

Το βιβλίο πραγματεύεται ένα από τα πιο καίρια ζητήματα της σύγχρονης ψηφιακής εποχής: τη χειραγώγηση της πληροφορίας στο διαδικτυακό περιβάλλον και τον τρόπο με τον οποίο αυτή επηρεάζει τη σκέψη, τη συμπεριφορά και τελικά τη δημοκρατική λειτουργία των κοινωνιών. Ιδιαίτερα εύστοχη είναι η σύνδεση των παραδοσιακών μορφών προπαγάνδας με τις σύγχρονες ψηφιακές πρακτικές, δείχνοντας ότι το φαινόμενο δεν είναι νέο, αλλά έχει προσαρμοστεί στα μέσα της εποχής.

[Pantelis Mavromatis · Rating 4 out of 5]

Σε μία εποχή όπου περνάμε το ένα τρίτο της ημέρας μας στο ίντερνετ, ενώ η πληροφορία είναι πιο προσιτή και εύπεπτη από ποτέ, το συγκεκριμένο βιβλίο είναι ένα απαραίτητο εγχειρίδιο αποφυγής "παγίδων" στη ζούγκλα του διαδικτύου. Μας θυμίζει ότι η έγκυρη και σφαιρική ενημέρωση είναι πολύ παραπάνω από ανάγνωση τίτλων και πρωτοσέλιδων· είναι μία απαιτητική αλλά απαραίτητη διαδικασία διασταύρωσης πληροφοριών, εύρεσης πηγών και εντοπισμού αλγοριθμικής παραπληροφόρησης.

Εξαιρετικά καλογραμμένο και χωρισμένο σε μικρές θεματικές ενότητες, καταναλώνεται εύκολα και ευχάριστα σαν σοκολατάκι πριν τον ύπνο.

Ένα επίκαιρο "must read", έστω και υπό το πρίσμα των ιδεολογικών προκαταλήψεων του συγγραφέα.

[Eirini Zazani · Rating 5 out of 5]

Δεν περίμενα κάτι λιγότερο από τον Χατζηστεφάνου: ερευνητική δημοσιογραφία και σεβασμός απέναντι στον αναγνώστη. Περιμένω πάντα από κείνον το επόμενο πόνημα.

[Kostas Karavassilis · Rating 4 out of 5]

Το βιβλίο του δημοσιογράφου και αναλυτή Άρη Χατζηστεφάνου, «Προπαγάνδα και παραπληροφόρηση στο ίντερνετ», αποτελεί μια κριτική διερεύνηση των μηχανισμών ελέγχου της πληροφορίας στον ψηφιακό κόσμο. Ο συγγραφέας αναλύει πώς οι νέες τεχνολογίες, αντί να απελευθερώσουν την ενημέρωση, συχνά γίνονται εργαλεία χειραγώγησης στα χέρια πολιτικών και οικονομικών ελίτ.

1. Σύντομη Συνολική Περίληψη

Το κεντρικό επιχείρημα του βιβλίου είναι ότι η προπαγάνδα στο διαδίκτυο δεν αποτελεί απλώς μια «ψηφιακή έκδοση» της παραδοσιακής προπαγάνδας, αλλά μια ποιοτικά νέα κατάσταση που βασίζεται στην ανάλυση μεγάλων δεδομένων (Big Data) και τη χρήση αλγορίθμων. Ο Χατζηστεφάνου υποστηρίζει ότι τα κοινωνικά δίκτυα και οι μηχανές αναζήτησης έχουν μετατραπεί σε υποδομές που ευνοούν τη διάδοση ψευδών ειδήσεων (Fake News) και τη δημιουργία «θαλάμων αντήχησης», εξυπηρετώντας συγκεκριμένα γεωπολιτικά και ταξικά συμφέροντα.
Παράλληλα, το βιβλίο αποδομεί την αντίληψη ότι το διαδίκτυο είναι ένας ουδέτερος χώρος, αποδεικνύοντας ότι η αρχιτεκτονική του ίντερνετ είναι στενά συνδεδεμένη με το οικονομικό μοντέλο του «καπιταλισμού της επιτήρησης» και τις κρατικές υπηρεσίες πληροφοριών.

2. Κεντρικές Θέσεις και Ιδέες

1. Η εμπορευματοποίηση της προσοχής: Η οικονομία του διαδικτύου βασίζεται στη διαρκή απόσπαση της προσοχής του χρήστη, γεγονός που ευνοεί το συγκρουσιακό και συναισθηματικά φορτισμένο περιεχόμενο (clickbait) έναντι της τεκμηριωμένης είδησης.
2. Μικρο-στόχευση (Micro-targeting): Η δυνατότητα των διαφημιστών και των πολιτικών επιτελείων να στέλνουν εξατομικευμένα μηνύματα σε συγκεκριμένες ομάδες χρηστών, εκμεταλλευόμενοι τις ψυχολογικές τους αδυναμίες.
3. Ο ρόλος των αλγορίθμων: Οι αλγόριθμοι δεν είναι αντικειμενικοί, αλλά αντανακλούν τις προκαταλήψεις των δημιουργών τους και τις ανάγκες κερδοφορίας των πλατφορμών.
4. Η «κατασκευή συναίνεσης» 2.0: Η κλασική προπαγάνδα εξελίσσεται σε μια αποκεντρωμένη μορφή, όπου οι ίδιοι οι χρήστες γίνονται ακούσιοι φορείς διάδοσης προπαγανδιστικών μηνυμάτων.
5. Ψηφιακή λογοκρισία: Η καταστολή της πληροφορίας δεν γίνεται πλέον μόνο με την απαγόρευση, αλλά με τον «πνιγμό» της αλήθειας μέσα σε έναν ωκεανό άσχετης ή ψευδούς πληροφορίας.

3. Θεωρητικό Πλαίσιο

Ο συγγραφέας κινείται στο πλαίσιο της Κριτικής Θεωρίας των Μέσων και της Πολιτικής Οικονομίας της Επικοινωνίας. Η ανάλυσή του έχει σαφείς επιρροές από τον μαρξισμό και τη σχολή της Φρανκφούρτης, ενώ αντλεί δεδομένα από τη σύγχρονη έρευνα στις επιστήμες των υπολογιστών και την ψηφιακή δημοσιογραφία. Χρησιμοποιεί παραδείγματα από διεθνή σκάνδαλα (π.χ. Cambridge Analytica) και γεωπολιτικές συγκρούσεις για να θεμελιώσει τις θέσεις του.

4. Βασικές Έννοιες

• Echo Chambers (Θάλαμοι αντήχησης): Ψηφιακά περιβάλλοντα όπου ο χρήστης εκτίθεται μόνο σε απόψεις που επιβεβαιώνουν τις δικές του προκαταλήψεις.
• Astroturfing: Η τεχνική δημιουργίας μιας ψεύτικης εικόνας «λαϊκής βάσης» ή αυθόρμητης υποστήριξης για μια ιδέα ή πολιτικό πρόσωπο μέσω χιλιάδων ψεύτικων λογαριασμών (bots).
• Big Data: Ο τεράστιος όγκος πληροφοριών που συλλέγεται για τις συνήθειες των χρηστών, ο οποίος επιτρέπει την πρόβλεψη και τη χειραγώγηση της συμπεριφοράς τους.
• Deepfakes: Η χρήση τεχνητής νοημοσύνης για τη δημιουργία ρεαλιστικών αλλά ψεύτικων βίντεο και ηχητικών ντοκουμέντων.

5. Σκοπός του Βιβλίου

Σκοπός του Χατζηστεφάνου είναι να αφυπνίσει τον αναγνώστη απέναντι στην ψευδαίσθηση της «ελεύθερης επιλογής» στο διαδίκτυο. Προσπαθεί να προσφέρει εργαλεία ψηφιακής αυτοάμυνας, εξηγώντας πώς λειτουργούν οι μηχανισμοί της παραπληροφόρησης, και να υποστηρίξει την ανάγκη για μια ανεξάρτητη, ερευνητική δημοσιογραφία που θα αμφισβητεί τις κυρίαρχες αφηγήσεις.

Σημασία, Σύγκριση και Κριτική

Σημασία στο πεδίο:

Το βιβλίο αποτελεί μια από τις πληρέστερες καταγραφές της ψηφιακής προπαγάνδας στην ελληνική βιβλιογραφία. Η σημασία του έγκειται στην ικανότητά του να συνδέει την τεχνολογική εξέλιξη με τις κοινωνικές και πολιτικές επιπτώσεις, προσφέροντας μια ολιστική θεώρηση του φαινομένου.

Σύγκριση με άλλους στοχαστές:

• Noam Chomsky: Το έργο αποτελεί μια σύγχρονη εφαρμογή του μοντέλου της «Κατασκευής της Συναίνεσης» (Manufacturing Consent), προσαρμοσμένο στην εποχή των αλγορίθμων.
• Shoshana Zuboff: Όπως η Zuboff στο «Καπιταλισμός της Επιτήρησης», έτσι και ο Χατζηστεφάνου επικρίνει τη χρήση των δεδομένων ως μέσο ελέγχου, αλλά εστιάζει περισσότερο στη δημοσιογραφική και γεωπολιτική διάσταση.
• Evgeny Morozov: Συμπλέει με τον Μορόζοφ στην κριτική του «τεχνολογικού λυτρωτισμού» (την ιδέα ότι η τεχνολογία θα λύσει αυτόματα τα κοινωνικά προβλήματα).

Κύριες Κριτικές:

1. Πολιτική μονομέρεια: Ορισμένοι κριτικοί υποστηρίζουν ότι ο συγγραφέας εστιάζει κυρίως στην προπαγάνδα των δυτικών κέντρων εξουσίας, δείχνοντας λιγότερο ενδιαφέρον για αντίστοιχους μηχανισμούς αυταρχικών καθεστώτων άλλων γεωπολιτικών μπλοκ.
2. Τεχνολογικός πεσιμισμός: Υπάρχει η άποψη ότι το βιβλίο υποτιμά τις δυνατότητες του διαδικτύου ως εργαλείου οργάνωσης χειραφετητικών κινημάτων, εστιάζοντας υπερβολικά στις δυστοπικές πτυχές του.