Teokrasi ve Laiklik

by Niyazi Berkes

First edition 1984.

Genres: Nonfiction

215 pages, Paperback

Published July 1, 1997

About the author

1908’de Kıbrıs’ta doğdu. 1927’de İstanbul Lisesi’ni bitirdikten sonra İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nde felsefe ve sosyoloji öğrenimi gördü. Bu sırada aynı fakültenin Tarih bölümünden de sertifika alan Berkes, bir süre Ankara’da Türk Ocağı Kütüphanesi’nde ve Türk Eğitim Derneği’nin kurduğu deneme lisesinde öğretmenlik ve müdürlük yaptı. 1934’te üniversitenin yeniden yapılanması sırasında Edebiyat Fakültesi’nin Felsefe Bölümü’nde sosyoloji asistanı oldu. Bir yıl sonra ABD’ye giderek Chicago Üniversitesi Sosyoloji Bölümü’nde çalıştı. 1939’da Türkiye’ye döndükten sonra Ankara’da Dil, Tarih ve Coğrafya Fakültesi’ndeki sosyoloji doçenti olarak göreve başlayan Berkes, 1945’e kadar burada çalıştı. Aynı yıl tasfiye hareketi sonucunda kürsüsü kaldırıldı. Bunun üzerine gelişen olaylar sonucunda 1952’de yurtdışına gitti. Kanada’da McGill Üniversitesi İslâm Araştırmaları Enstitüsü’nde önce misafir profesör olarak görev yapan Berkes, 1956’da aslî profesör oldu. 1958-1959 arasında bu görevinin yanısıra Hindistan’da Aligarh Üniversitesi’nde de ders verdi, Pakistan, Endonezya ve Japonya’yı ziyaret etti. Emekli olduktan sonra İngiltere’ye yerleşen Niyazi Berkes, çalışmalarını burada sürdürdü. 18 Aralık 1988’de İngiltere’de Hythe’da öldü.

Reviews

[Tuncer Şengöz · Rating 5 out of 5]

Niyazi Berkes'in Türkiye'de Çağdaşlaşma ve Türkiye İktisat tarihi isimli kitapları klasikleşmiş eserler. Tarihe, sosyolojiye, iktisada ilgi duyan herkesin bu iki kitabı okuması gerekir.

Teokrasi ve Laiklik kitabı, Berkes'in 1950 ve 60'lardaki konferans notlarının ve 1970'lerdeki gazete yazılarının derlemesi. Teokrasi ve Laiklik, dört bölümden oluşan kitabın ilk bölümünü oluşturuyor. İkinci bölüm, 70'lerde ısınan Kıbrıs sorunu bağlamında Yunanistan, üçüncü bölüm tarih, sosyoloji ve yönetim bilimleri, dördüncü bölüm de yayınlar ile ilgili görüşlerinden oluşuyor.

Kitaba ismini veren teokrasi ve laiklik konusunda Berkes'in oldukça ilginç ve aykırı görüşleri var. Laiklik (laicite) kavramının Türk tarihine sonradan girdiği ve tam karşılığını bulamadığı fikrinde. Bu fikrini iki biçimde gerekçelendiriyor:

1) Hıristiyanlık ve İslam, çok farklı yollar izleyen iki din, ilki bir yeraltı inanışı olarak başlıyor ve birkaç yüzyıl sonra devlet dini oluyor, ikincisi ise kuruluşunun hemen ardından bir devlet dini haline geliyor. Bu iki farklı gelişim çizgisi, iki dinin sonraki aşamalarında din sınıfının ortaya çıkışı ya da güdük kalışını da belirliyor. İslam dininde kilise (ecclesia) olmadığı için, laiklik sorunu kiliseye karşı gelişen bir itiraz ve politik program değil; bizde laiklik daha çok halkçılık ve milliyetçilik ilkelerinin kaçınılmaz sonucu.

2) Berkes'e göre İslam devleti diye bir kavram yok. Çünkü İslam dininin orijinal kaynakları, belli bir İslam devleti tanımı yapmıyor. Bu da tarihte İslami referansları olan devletlerin yaygın çeşitliliğine yol açıyor. Osmanlı tarihinde ise İslam'ın, devletin unsuru olarak ulema ve cemaatler biçiminde örgütlenmiş tarikatlar tarafından farklı biçimlerde yaşandığına ve yorumlandığına dikkat çekiyor. Dahası, dinin elitler ve halk tarafından yorumlanışı da farklı; elitlerin inanışı sufi-sofu-softa, halkın inanışı ise peasant-pagan, yani önemli ölçüde geleneklerle karışmış bir tür pagan inanışı. Sanayi Devrimi ve Aydınlanma sonrası gerileyen geleneklerin, dinin içine gömüldüğü ve din gibi anlaşıldığı olgusundan hareketle, Türkiye'de bir "İslam Devleti" ihtimali görmediğini, ancak din istismarına dayalı bir diktatörlüğün daha muhtemel bir tehlike olduğunu söylüyor. Berkes bu fikirleri 1950-60-70'lerde dile getiriyor ve işte 2020'lerde buradayız.

Berkes'in çok ilginç ve çarpıcı fikirlerle dolu tüm kitaplarının dikkatle okunmasını tavsiye ederim.