Teokrasi ve Laiklik

by Niyazi Berkes

First edition 1984.

Genres: Nonfiction

215 pages, Paperback

Published July 1, 1997

About the author

1908’de Kıbrıs’ta doğdu. 1927’de İstanbul Lisesi’ni bitirdikten sonra İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nde felsefe ve sosyoloji öğrenimi gördü. Bu sırada aynı fakültenin Tarih bölümünden de sertifika alan Berkes, bir süre Ankara’da Türk Ocağı Kütüphanesi’nde ve Türk Eğitim Derneği’nin kurduğu deneme lisesinde öğretmenlik ve müdürlük yaptı. 1934’te üniversitenin yeniden yapılanması sırasında Edebiyat Fakültesi’nin Felsefe Bölümü’nde sosyoloji asistanı oldu. Bir yıl sonra ABD’ye giderek Chicago Üniversitesi Sosyoloji Bölümü’nde çalıştı. 1939’da Türkiye’ye döndükten sonra Ankara’da Dil, Tarih ve Coğrafya Fakültesi’ndeki sosyoloji doçenti olarak göreve başlayan Berkes, 1945’e kadar burada çalıştı. Aynı yıl tasfiye hareketi sonucunda kürsüsü kaldırıldı. Bunun üzerine gelişen olaylar sonucunda 1952’de yurtdışına gitti. Kanada’da McGill Üniversitesi İslâm Araştırmaları Enstitüsü’nde önce misafir profesör olarak görev yapan Berkes, 1956’da aslî profesör oldu. 1958-1959 arasında bu görevinin yanısıra Hindistan’da Aligarh Üniversitesi’nde de ders verdi, Pakistan, Endonezya ve Japonya’yı ziyaret etti. Emekli olduktan sonra İngiltere’ye yerleşen Niyazi Berkes, çalışmalarını burada sürdürdü. 18 Aralık 1988’de İngiltere’de Hythe’da öldü.

Reviews

[Tuncer Şengöz · Rating 5 out of 5]

Niyazi Berkes'in Türkiye'de Çağdaşlaşma ve Türkiye İktisat tarihi isimli kitapları klasikleşmiş eserler. Tarihe, sosyolojiye, iktisada ilgi duyan herkesin bu iki kitabı okuması gerekir.

Teokrasi ve Laiklik kitabı, Berkes'in 1950 ve 60'lardaki konferans notlarının ve 1970'lerdeki gazete yazılarının derlemesi. Teokrasi ve Laiklik, dört bölümden oluşan kitabın ilk bölümünü oluşturuyor. İkinci bölüm, 70'lerde ısınan Kıbrıs sorunu bağlamında Yunanistan, üçüncü bölüm tarih, sosyoloji ve yönetim bilimleri, dördüncü bölüm de yayınlar ile ilgili görüşlerinden oluşuyor.

Kitaba ismini veren teokrasi ve laiklik konusunda Berkes'in oldukça ilginç ve aykırı görüşleri var. Laiklik (laicite) kavramının Türk tarihine sonradan girdiği ve tam karşılığını bulamadığı fikrinde. Bu fikrini iki biçimde gerekçelendiriyor:

1) Hıristiyanlık ve İslam, çok farklı yollar izleyen iki din, ilki bir yeraltı inanışı olarak başlıyor ve birkaç yüzyıl sonra devlet dini oluyor, ikincisi ise kuruluşunun hemen ardından bir devlet dini haline geliyor. Bu iki farklı gelişim çizgisi, iki dinin sonraki aşamalarında din sınıfının ortaya çıkışı ya da güdük kalışını da belirliyor. İslam dininde kilise (ecclesia) olmadığı için, laiklik sorunu kiliseye karşı gelişen bir itiraz ve politik program değil; bizde laiklik daha çok halkçılık ve milliyetçilik ilkelerinin kaçınılmaz sonucu.

2) Berkes'e göre İslam devleti diye bir kavram yok. Çünkü İslam dininin orijinal kaynakları, belli bir İslam devleti tanımı yapmıyor. Bu da tarihte İslami referansları olan devletlerin yaygın çeşitliliğine yol açıyor. Osmanlı tarihinde ise İslam'ın, devletin unsuru olarak ulema ve cemaatler biçiminde örgütlenmiş tarikatlar tarafından farklı biçimlerde yaşandığına ve yorumlandığına dikkat çekiyor. Dahası, dinin elitler ve halk tarafından yorumlanışı da farklı; elitlerin inanışı sufi-sofu-softa, halkın inanışı ise peasant-pagan, yani önemli ölçüde geleneklerle karışmış bir tür pagan inanışı. Sanayi Devrimi ve Aydınlanma sonrası gerileyen geleneklerin, dinin içine gömüldüğü ve din gibi anlaşıldığı olgusundan hareketle, Türkiye'de bir "İslam Devleti" ihtimali görmediğini, ancak din istismarına dayalı bir diktatörlüğün daha muhtemel bir tehlike olduğunu söylüyor. Berkes bu fikirleri 1950-60-70'lerde dile getiriyor ve işte 2020'lerde buradayız.

Berkes'in çok ilginç ve çarpıcı fikirlerle dolu tüm kitaplarının dikkatle okunmasını tavsiye ederim.

[Aydin Bulbul · Rating 3 out of 5]

Spoiler warning: This review discusses the author’s main arguments.

Teokrasi ve Laiklik is not among Niyazi Berkes’s best-known works. Berkes is primarily recognized for Türkiye’de Çağdaşlaşma (The Development of Secularism in Turkey / Turkey’s Coming of Age), which remains his most systematic and influential study. This book, by contrast, is not a unified monograph but a compilation of newspaper articles and conference speeches delivered between the 1950s and 1980s.

I do not particularly recommend this book, mainly because of its repetitive nature. This repetition is partly due to the format: the same core arguments reappear across different texts written for different audiences and political moments.

The first section consists of lectures delivered at American universities, where Berkes discusses Islam and secularism in Turkey, especially in relation to Western interpretations of these concepts. Later sections focus more heavily on Greek–Turkish relations, the role of the Greek Orthodox Church during the Cyprus Peace Operation, and various religious and political issues.

Since this review touches on Berkes’s main arguments, readers may wish to proceed with caution.

One of Berkes’s central claims is that Western approaches to secularism are often ill-suited for understanding the Islamic world, particularly the Ottoman–Turkish experience. In his view, Western theories tend to project the historical struggle between Church and State in Europe onto societies where no equivalent institutional structure existed.

Berkes argues that, unlike the Catholic Church—which functioned as a transnational institution with its own canon law and the authority to challenge kings—Islam historically developed within state structures. Religious rules and practices varied across Muslim polities, and there was no centralized religious authority independent of political power. In the Ottoman Empire, for example, the ulema formed an integral part of the state apparatus: they served as judges applying sharia law, teachers in madrasahs, and officials within the bureaucracy. Their influence, however, was structurally constrained by the authority of the sultan, unlike the Pope’s capacity to excommunicate rulers in medieval Europe.

Beginning in the nineteenth century, as the Ottoman Empire confronted its inability to compete with Western powers, reform became unavoidable. The Tanzimat period introduced Western-style administrative practices and social reforms, including changes in education, law, and even dress. Yet these reforms were implemented hesitantly and without fully dismantling traditional institutions.
According to Berkes, this half-hearted modernization produced a long-lasting duality: madrasahs coexisted with modern schools; religious courts with new secular legal institutions; the ulema with ministries modeled after European states. This dual structure, which lasted nearly a century, created persistent tension and inefficiency within the state.

Berkes sees the proclamation of the Republic as the decisive end of this duality. He argues that the continued influence of traditional religious institutions had been a major obstacle to progress, and that their confinement to the sphere of religious affairs was a necessary condition for modernization.
This summary inevitably simplifies Berkes’s position, but it captures the core argument that runs throughout the book. It is also clear that Berkes is an unapologetic supporter of Turkey’s modernization and secularization project.

While the book may be of interest to readers already familiar with Berkes’s work or with Turkish intellectual history, those looking for a coherent, tightly argued study would be better served by his more systematic writings.*

*Disclaimer: I took help from AI in improving my main text