Δίκες των δοσιλόγων, 1944-1949: Δικαιοσύνη, συνέχεια του κράτους και εθνική μνήμη

by Δημήτρης Κουσουρής, Αγγελική Τσέλιου (Translator)

Οι δοσίλογοι της Κατοχής ήρθαν, τελικά, αντιμέτωποι με τον νόμο. Τα δικαστικά αρχεία, που έχουν περιέλθει σταδιακά στη διάθεση της ιστορικής έρευνας, φέρνουν στο φως έναν μηχανισμό που εξέτασε δεκάδες χιλιάδες καταγγελίες και διεξήγαγε χιλιάδες δίκες. Μέσα από τις δίκες αναδύεται ένας ολόκληρος κόσμος, με τις αντιτιθέμενες μνήμες, μαρτυρίες και αντιλήψεις του περί δικαίου και αδίκου.
Με το ένα πόδι σταθερά μέσα στις αίθουσες των δικαστηρίων και το άλλο έξω από αυτές, στις πολιτικές και κοινωνικές διεργασίες που επηρέασαν το έργο της Δικαιοσύνης, o συγγραφέας τού ανά χείρας βιβλίου χαρτογραφεί μια σκοτεινή περιοχή της σύγχρονης ιστορίας, που παρέμενε επί δεκαετίες ταμπού για τη δημόσια μνήμη του πολέμου. Αυτή η πρώτη καταγραφή του έργου των Ειδικών Δικαστηρίων Δοσιλόγων, και των διοικητικών εκκαθαρίσεων που εφαρμόστηκαν στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, διασταυρώνει την ελληνική εμπειρία με εκείνες άλλων ευρωπαϊκών χωρών, προσφέροντας έτσι μια λοξή ματιά στην ταραγμένη δεκαετία του 1940 και αμφισβητώντας εδραιωμένα στερεότυπα, όπως, π.χ., ότι η ατιμωρησία αποτέλεσε ελληνική ιδιαιτερότητα, ότι οι συνεργάτες των κατακτητών ήταν λίγοι και ασήμαντοι, ή ότι τα όρια ανάμεσα στην αντίσταση και τον δοσιλογισμό ήταν εξαρχής παγιωμένα και στεγανά.

Η Δικαιοσύνη δεν ανέλαβε μόνο να διασφαλίσει τη συνέχεια του κράτους σε συνθήκες ακραίας πόλωσης, αλλά αποτέλεσε και έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες διαμόρφωσης της συλλογικής μνήμης για τον πόλεμο και την Κατοχή. Τα δικαστικά αρχεία μάς επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε τις νοοτροπίες, τις συμπεριφορές και τα κίνητρα της δράσης των ιστορικών υποκειμένων, προτού διαμορφωθούν –ή, καλύτερα, ενόσω διαμορφώνονταν– τα ιδεολογικά σχήματα που καθόρισαν ποιες πλευρές του πρόσφατου παρελθόντος θα έρθουν στο φως και ποιες θα απεμποληθούν από τη δημόσια σφαίρα. Η μελέτη τους μάς δίνει την ευκαιρία να παρακολουθήσουμε ποιοι δίκασαν και ποιοι δικάστηκαν, ποιες πράξεις κρίθηκαν, ποια κριτήρια επικράτησαν για την έκδοση της ετυμηγορίας των δικαστών, ποιοι γνωστοί και άγνωστοι σήμερα πολιτικοί, στρατιωτικοί, οικονομικοί παράγοντες ή απλοί πολίτες ανέλαβαν να εκπροσωπήσουν στις αίθουσες των δικαστηρίων την οπτική της μίας ή της άλλης πλευράς της σύγκρουσης που λάμβανε χώρα έξω από αυτές.
Μας επιτρέπει επίσης να διακρίνουμε ποιοι συμβιβασμοί και ποιες συμμαχίες σφραγίστηκαν, ποιοι ήταν οι λίγοι που πλήρωσαν για τις πράξεις τους, και ποιοι οι πολλοί που επανενσωματώθηκαν στον κρατικό μηχανισμό, ή στην πολιτική, οικονομική και πνευματική ζωή του τόπου.

Η μελέτη του Κουσουρή είναι εντέλει ένα άρτιο επιστημονικό έργο και ταυτόχρονα μια καίρια πολιτική επεξεργασία. Ο συνδυασμός αυτός καθίσταται ιδιαίτερα πολύτιμος, ειδικά σε μια συγκυρία όπου οι χρήσεις και οι καταχρήσεις της ιστορίας συγχέονται, συχνά σκόπιμα, με τη συγκροτημένη πολιτική θέση την οποία ο επιστήμονας μπορεί να συνεισφέρει στον δημόσιο διάλογο.
(Χρήστος Τριανταφύλλου, περιοδικό ΧΡΟΝΟΣ)

ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ ~ ΠΡΟΛΟΓΟΣ ~ ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Δικαιοσύνη, συνέχεια του κράτους και εθνική μνήμη
"Δικαστική ανασυγκρότηση" και μετάλλαξη του διεθνούς εμφυλίου πολέμου
Το περίγραμμα της Κατοχής στην Ελλάδα: Επανάσταση, αντεπανάσταση και η "γκρίζα ζώνη" του αντικομμουνισμού
Το ζήτημα της τιμωρίας των δοσιλόγων στην Ελλάδα

ΜΙΑ ΣΥΝΤΟΜΗ ΜΕΣΟΒΑΣΙΛΕΙΑ
Η πρώτη Απελευθέρωση
Ένοπλοι και λαϊκή κινητοποίηση στην πρωτεύουσα
Η εξωδικαστική εκκαθάριση
Συλλήψεις δοσιλόγων και άταφοι νεκροί
Ο έλεγχος του εθνικού χώρου
"Θέμα χρόνου": Η εύθραυστη συναίνεση για τη δημιουργία δικαστικού μηχανισμού
Προδοτολογία
Η Συντακτική Πράξη υπ' αριθ. 1 και η λειτουργία του δικαστικού μηχανισμού
"Ώδινεν όρος και έτεκε μυν"

Η ΕΠΟΧΗ ΤΩΝ ΘΕΣΜΩΝ
Το ανέφικτο τέλος του πολέμου
Ο νέος κρατικός αντιφασισμός
Η νέα έννομη τάξη
Το αντικομμουνιστικό εθνικό συμφέρον
Οικονομική συνέχεια και κοινωνική κινητικότητα
Οι λογικές της "λευκής τρομοκρατίας"
Κράτος δικαίου και κράτος εθνικοφρόνων
Η εκκαθάριση της Δημόσιας Διοίκησης, ή μια σύναξη των "κομμένων κεφαλών"
Πραγματικά και συμβολικά ξεκαθαρίσματα λογαριασμών
Η εκκαθάριση των εκκαθαριστών
Η μέθοδος των αμοιβαίων μεταθέσεων, ή "ράβε ξήλωνε, δουλειά να μη σου λείπει"
Η εφαρμογή της ποινικής εκκαθάρισης: Η Συντακτική Πράξη υπ' αριθ. 6
"Αντιποίησις αρχής": Ο σφετερισμός της νόμιμης εξουσίας
Η μεγάλη δίκη των κυβερνήσεων
Από την Αθήνα στην Ασμάρα, μετ' επιστροφής
Οι δοσίλογοι "διαδηλώνουν"
Η αυλαία σηκώνεται: Μια θυελλώδης έναρξη
Από το ένα παρελθόν, το άλλο: Η κληρονομιά της "δίκης των έξι"
Οι μάρτυρες κατηγορίας και η "απέραντος πλειοψηφία του ελληνικού λαού"
Το "εθνικό κεφάλαιο" της θυσίας
Η βία των Ταγμάτων Ασφαλείας
Ο κρατικός μηχανισμός ως πολιορκημένο φρούριο
Η εθνικοποίηση της αντίστασης
Οι μάρτυρες υπεράσπισης και η υπεράσπιση του καθεστώτος
Οι κανόνες αλλάζουν: Μια πύρρειος νίκη;
Από τον έναν εμφύλιο, ο άλλος;
Η ολοκλήρωση της δίκης
Τα προανακριτικά βουλεύματα
Ιστορική και πολιτική δικαιοσύνη
Αλήθεια εναντίον Δικαιοσύνης;
Νέα συμβολική τάξη;
Ιστορικός συμβιβασμός και θερμιδοριανή αντίδ...

Genres: History

688 pages, Paperback

First published November 1, 2014

About the author

University of Vienna, Department of Byzantine and Modern Greek studies.

Ο Δημήτρης Κουσουρής γεννήθηκε στον Πειραιά το 1974. Αποφοίτησε από το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και υποστήριξε τη διδακτορική του διατριβή το 2009 στην Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales (EHESS) στο Παρίσι. Έχει εργαστεί ως επισκέπτης καθηγητής και ως ερευνητής στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, στην ΕΗΕSS και στα Πανεπιστήμια του Πρίνστον, του Σικάγου και της Κωνσταντίας. Έχει δημοσιεύσει εκτενή άρθρα σε ελληνικά και διεθνή επιστημονικά περιοδικά, καθώς και σε συλλογικούς τόμους. Η έρευνά του επικεντρώνεται στις σχέσεις ανάμεσα στον πόλεμο και την πολιτική στην Ευρώπη του 20ού αιώνα, στη δεκαετία του 1940, στη συλλογική μνήμη και στην ιστορία της ιστοριογραφίας.

Reviews

[Alex · Rating 5 out of 5]

Εδώ έχουμε μια σημαντική ιστορική μελέτη που εστιάζει σε μια κρίσιμη περίοδο της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, την περίοδο μετά την απελευθέρωση από τη γερμανική κατοχή και τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Η έρευνα του Κουσουρή επικεντρώνεται στις δίκες των δοσιλόγων, δηλαδή των Ελλήνων που συνεργάστηκαν με τις δυνάμεις κατοχής κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Κουσουρής αναλύει τις δίκες αυτές μέσα από ένα διεπιστημονικό πρίσμα, συνδυάζοντας ιστορική ανάλυση, νομικές διαστάσεις και κοινωνιολογικές προσεγγίσεις.

Το βιβλίο εξετάζει πως οι δίκες σχετίζονταν με τη διαμόρφωση της εθνικής μνήμης, την ανασυγκρότηση του ελληνικού αστικού κράτους και την προσπάθεια να αποκατασταθεί η δικαιοσύνη σε μια περίοδο πολιτικής και κοινωνικής αναταραχής. Η μελέτη του δεν περιορίζεται μόνο στις νομικές διαδικασίες, αλλά επεκτείνεται στην πολιτική χρήση των δικών, τη σχέση τους με την εθνική ταυτότητα και τον τρόπο με τον οποίο επηρέασαν τη μεταπολεμική ελληνική κοινωνία. Το σημαντικό είναι ότι βασίζεται σε εκτεταμένη αρχειακή έρευνα, συμπεριλαμβανομένων δικαστικών εγγράφων, κρατικών αρχείων, εφημερίδων και προσωπικών μαρτυριών. Η χρήση αυτών των πηγών του επιτρέπει να παρουσιάσει μια πολυδιάστατη εικόνα των γεγονότων, αναδεικνύοντας τόσο τις επίσημες όσο και τις ανεπίσημες πτυχές των δικών.

Ο Κουσουρής υπογραμμίζει ότι οι δίκες των δοσιλόγων δεν ήταν απλώς νομικές διαδικασίες, αλλά και πολιτικές πράξεις. Η διαδικασία της δικαιοσύνης χρησιμοποιήθηκε για να καθιερωθεί μια νέα πολιτική τάξη, αλλά ταυτόχρονα αντιμετώπισε κριτική για επιλεκτικότητα και πολιτικοποίηση. Μια από τις κεντρικές θέσεις του βιβλίου είναι η ιδέα της συνέχειας του κράτους πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την κατοχή. Ο συγγραφέας εξετάζει πως το ελληνικό κράτος, παρά την κατοχή και την αντίσταση, διατήρησε μια μορφή θεσμικής συνέχειας, η οποία επηρέασε σε συντριπτικό βαθμό τη διαδικασία των δικών. Η ανάλυση του Κουσουρή για την εθνική μνήμη είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Οι δίκες των δοσιλόγων συμβάλλουν στη διαμόρφωση της συλλογικής μνήμης για την κατοχή, την αντίσταση και τη συνεργασία, θέματα που παραμένουν ευαίσθητα στην ελληνική ιστορία.

Ο Κουσουρής υπογραμμίζει ότι πολλοί δοσίλογοι δεν καταδικάστηκαν ποτέ, ειδικά αν ανήκαν σε κοινωνικές ή πολιτικές ελίτ. Για παράδειγμα, μέλη της αστικής τάξης ή του προπολεμικού καθεστώτος συχνά απέφυγαν τη δίωξη λόγω πολιτικών συμμαχιών. Αυτό εγείρει ερωτήματα για την ισότητα απέναντι στο νόμο. Οι δίκες χρησιμοποιήθηκαν ως εργαλείο για να εξασθενήσει η αριστερά στη μεταπολεμική Ελλάδα. Παράλληλα, η δεξιά και οι φιλοβασιλικοί κύκλοι επέβαλαν μια αφήγηση που εξύψωνε τη "εθνικοφροσύνη" και κατήγγειλε την αριστερά ως "αντικαθεστωτική", προετοιμάζοντας το έδαφος για τον Εμφύλιο. Οι δίκες συχνά είχαν συμβολικό χαρακτήρα, με τους καταδικασθέντες να γίνονται "πρόθυμες θυσίες" για να δείξει το κράτος ότι λειτουργεί. Ωστόσο, πολλές φορές οι πραγματικοί υπεύθυνοι για θηριωδίες (π.χ. μέλη των Ταγμάτων Ασφαλείας) δεν αντιμετωπίστηκαν με την ίδια σοβαρότητα. Η κατασκευή της εθνικής μνήμης γύρω από τις δίκες δεν ήταν αθώα. Αποσιώπησε τις ασυμφωνίες εντός της αντίστασης (π.χ. συγκρούσεις μεταξύ ΕΑΜ-αντιεαμικών ομάδων) και προώθησε μια μονολιθική εικόνα της "ηθικής νίκης" του κράτους, παρά την πραγματική πολυφωνία της ιστορίας. Παρά τις δίκες, πολλοί δοσίλογοι επανεντάχθηκαν στο κράτος μετά το 1950, ιδιαίτερα με την άνοδο της δεξιάς και την έναρξη του Ψυχρού Πολέμου. Αυτό δείχνει ότι η "εκκαθάριση" ήταν επιφανειακή και υπηρέτησε περισσότερο τις άμεσες πολιτικές ανάγκες παρά την ηθική αποκατάσταση.

Αν και ο Κουσουρής παραμένει ακαδημαϊκά αντικειμενικός, η ανάλυσή του εγείρει άμεσα το ερώτημα: Πόσο δίκαιη μπορεί να είναι η δικαιοσύνη σε μια κοινωνία που αναδεικνύεται από πόλεμο και εμφύλιο; Η επιλεκτική εφαρμογή του νόμου δείχνει ότι η μεταπολεμική Ελλάδα δεν έσπασε πλήρως με το παρελθόν, αλλά διατήρησε δομές και ανισότητες που χαρακτήριζαν το προπολεμικό καθεστώς. Παράλληλα, η πολιτική χρήση των δικών ως "καθαρτικού τελετουργικού" μπορεί να θεωρηθεί μια μορφή συλλογικής αυταπάτης, όπου η κοινωνία "τιμωρεί" συμβολικά μερικούς για να μην αντιμετωπίσει βαθύτερες δομικές αδικίες.

[Doros Grigoropoulos · Rating 5 out of 5]

Πριν λίγες μέρες σε μία ανάρτηση μου σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με αφορμή την αγόρευση που έκανε η εισαγγελέας Αδαμαντία Οικονόμου, στη δίκη της χρυσής αυγής που στην ουσία "έβγαζε λάδι" την ηγεσία της για τη δολοφονία του Παύλου Φύσσα έγραφα: "Ας μη γελιόμαστε. Ζούμε σε μία άκρως συντηρητική, για να μην πω τπτ χειρότερο, χώρα που "κουμάντο" μεταπολεμικά έκαναν οι δοσίλογοι και οι συνεργάτες των ναζί. Σαν μαέστρος σε όλο αυτό το σκηνικό η ελληνική "δικαιοσύνη" που όποτε χρειάστηκε έκανε τη νύχτα μέρα και το μαύρο άσπρο. Όπως και σήμερα, στη δίκη της χρυσής αυγής. Αυτόν τον καιρό διαβάζω το εξαιρετικό βιβλίο του Δημήτρη Κουσουρή "Οι δίκες των δοσίλογων 1944-1949". Όπως και τότε έτσι κ σήμερα και πολύ φοβάμαι και αύριο το "βαθύ κράτος" και οι "γκρίζες ζώνες" θα στέκονται εμπόδιο σε κάθε προσπάθεια απονομής δικαιοσύνης ή εξέλιξης αυτής της κοινωνίας".