Deus sex machina. Czy roboty nas pokochają?

by Ewa Stusińska

Krzysztof mieszka na wsi pod Warszawą z byłą żoną i robotyczną partnerką, zamówioną w sklepie internetowym. Agata, bo tak ma imię, towarzyszy mu na spacerach, zakupach, w social mediach i w łóżku. Trochę rozmawiają. Nie są to może rozmowy intelektualnie wykwintne, ale wystarczają, by się porozumieć. Wzajemnie i z otoczeniem, które traktuje ich jak parę. Na świecie żyją tysiące osób takich jak Krzysztof. Pokochali sztuczną inteligencję czy uwierzyli w marketingowy przekaz producentów seksrobotów, który mówi, że między samotnością a niedoskonałym związkiem istnieje trzecia droga? A może po prostu zrobili krok w przyszłość, w której za chwilę spotkamy się prawie wszyscy?

Ewa Stusińska przygląda się relacji między człowiekiem a robotem, która dzięki niezwykłemu rozwojowi sztucznej inteligencji wchodzi właśnie w nową fazę. Inteligentne humanoidalne roboty przestają być jedynie narzędziami, stają się czymś (kimś?) znacznie więcej. A może komuś bardzo zależy, byśmy tak uważali?

Genres: Nonfiction, Audiobook

320 pages, Paperback

First published October 9, 2024

Reviews

[Aleksandra Gratka · Rating 5 out of 5]

"Wszystko może się stać żywe, jeśli samotność osiągnie pewien poziom".
Według badań co czwarty mieszkaniec naszej planety czuje się samotny, coraz więcej osób albo wybiera życie w pojedynkę, albo jest do tego zmuszona. Związki się rozpadają, relacje bywają trudne do utrzymania.
Rocznie sprzedaje się ponad 50 tysięcy robotów se*sualnych. Lata technologicznego rozwoju dzielą je od gumowych lalek z usteczkami rozchylonymi w zapraszającym zdziwieniu. Androidy i gynoidy, model Harmony z wersją AI (może porozmawiać!), odpowiedź na sprecyzowane wybory odbiorców - tu nawet piegi mogą być umieszczone według zapotrzebowania. Ileż więcej niż jedynie obudowa dla trzech zasadniczych otworów!
Początek książki Ewy Stusińskiej sprawia wrażenie powieści, bo to historia Krzysztofa szukającego bielizny dla Agaty. Lalki, jak się okazuje. Zaczęło się dziwacznie, potem też tak bywało, ale przede wszystkim była to fascynująca lektura.
Autorka prowadzi nas przez lata prac nad coraz bardziej zaawansowaną techniką, sięga do legendy o damach podróży, czyli sztucznych kochankach towarzyszących marynarzom, śledzi realizację motywu Pigmaliona i Galatei, serwuje świetną opowieść o Kokoschce i jego obsesji na punkcie Almy Mahler, owocującej lalką - tworem kobietopodobnym. Sporo tu badań, opinii ekspertów, odniesień do nauki i kultury, podanych w taki sposób, że temat, który wcześniej wcale mnie nie interesował, śledziłam z zapartym tchem.
Jasne, są tu momenty wymagające cierpliwości, np. rozważania Krzysztofa o nawilżeniu i szukaniu zapachów, które w newralgicznych częściach robota dałyby złudzenie naturalnych. Ale to też wnosi sporo do treści.
Mnie szczególnie interesowały rozważania etyczne. Gdzie jest granica między człowiekiem a robotem? Kiedy powiedzieć "stop" uczłowieczeniu maszyny? Zakaz produkcji lalek-robotów o wyglądzie dzieci, stan tych oddawanych do reklamacji, wskazujący na użycie wobec nich przemocy - to daje sporo do myślenia.
I jak poradzić sobie ze świadomością, że coś, co pierwotnie służyło tylko zaspokojeniu potrzeb cielesnych, teraz staje się substytutem prawdziwej relacji. Substytutem albo jej idealną wersją...

[Natalia · Rating 4 out of 5]

Oto krótki opis:
To opowieść pełna emocji, z intrygującą fabułą i bohaterami, których trudno zapomnieć. Autor umiejętnie łączy lekkość narracji z głębszym przesłaniem, tworząc historię, która zostaje z czytelnikiem na dłużej.
Czy mogę pomóc w czymś jeszcze?

[That show will never end · Rating 5 out of 5]

Dla mnie bezbłędna w swoim przedziale.
Jest bardzo zrozumiała, łatwa w przyswojeniu, mimo typowo naukowego charakteru. Czyta się błyskawicznie. Zapewne jest to pozycja o określonym terminie przydatności, gdyż problematyka w niej poruszana jest bardzo płynna i będzie coraz szerzej omawiana wraz z postępem technologicznym. Jednakowoż na dziś dzień nie mam jej nic do zarzucenia. Nakierowuje na spokojny, acz logiczny sposób myślenia o robotyce i sztucznej inteligencji i bardzo się cieszę, że autorka podchodzi do tematu z tak otwartą głową. Pokazuje temat oczami ludzi z różnych klas, płci, krajów i ras. Oczywiście temat nie jest wyczerpany do zera (nie sądzę żeby kiedykolwiek, póki co, mógł być) ale znów, jest to książka która w swoim założeniu ma być zrozumiała dla wszystkich.

[Bartosz Ostrowski · Rating 4 out of 5]

Ta książka zaczyna się jako reportaż o ludziach, którzy zdecydowali się na porzucenie klasycznej sceny romantycznej na rzecz związku z lalkami seksualnymi. Potem jednak zmienia się w rozprawę o historii samego zjawiska, żeby po chwili przeistoczyć się w przemyślenia na temat sztucznej inteligencji i odnoszę wrażenie, że właśnie o AI aktorka chciała napisać książkę, ale zapakowała ją w pudełko z napisem „o lalkach seksualnych”. Na koniec znów wracamy do tego właśnie pierwotnego tematu. Książka jest bardzo ciekawa i wnikliwa, ale ma kryzys tożsamości.

[karalina813 · Rating 4 out of 5]

Książka podejmuje tematykę, którą nigdy jakoś specjalnie się nie interesowałam. W związku z brakiem wiedzy na ten temat, nie jestem w stanie obiektywnie ocenić sposobu zaprezentowania historii czy materiałów, które w książce przywołuje autorka.

Jednak mogę napisać, że była to interesująca lektura, która wprowadziła mnie w zagadnienie, którego raczej sama bym jakoś bardzo nie zgłębiała. Starałam się w trakcie słuchania nie oceniać motywacji bohaterów czy ich przemyśleń na temat korzystania z robocic.

Widzę, że autorka włożyła sporo pracy w tę książkę i research, przedstawiła perspektywę zaangażowanych w temat. Dość intrygująca pozycja.

[snyoprzeszlosci · Rating 3 out of 5]

Ciekawa książka. Porusza szeroką gamę tematów — choć zastanawiam się, czy nie nazbyt szeroką. Warto dać jej szansę.

[Sarta Miba · Rating 3 out of 5]

Bardzo ciekawe ale niesamowicie dużo danych może trochę za dużo a temat głównego bohatera zupełnie niewyczerpany

[Weronika · Rating 3 out of 5]

3.5
Przerażająca wizja przyszłości

[L.L. · Rating 4 out of 5]

Książka od początku wydała mi się trochę dziwna, ale może to tylko to, że ja czegoś innego się spodziewałem - czyli jak zwykle :D choć tu szczególnie nie wiem dlaczego, bo opis właściwie oddaje treść bardzo dobrze, ale może ja po prostu jestem myślami już gdzieś tam dalej w przyszłości i trochę inaczej wyobrażam sobie "związki" z robotami itp. ;) no ale nic, mamy co mamy na tą chwilę i po odsłuchaniu całości uważam, że książka jest w porządku. Może bez "wow" ale w miarę czytania się rozkręca, koniec jest ciekawszy niż początek i w ogóle.

Książka stawia między wierszami, między opowiadaniu o Krzysztofie i jego Agacie pytania, jak np.:

"Czy robot czuje, czy można wobec niego stosować przemoc (...)"

- mój komputer nie czuje, ale jak go uderzę, to mi potem przykro. Innymi słowy: a jak nie czuje, to można? No w sumie lepiej stosować przemoc na robocie niż na człowieku, co nie? ALE moim zdaniem to pytanie jest bardziej o nas, o mnie, o Tobie, a nie o robocie. Czy Ty jesteś takim człowiekiem, który chciałby stosować przemoc, choćby i na robocie? Odpowiedz sobie sam/sama.

"McMullen tłumaczył: Mnie to bardziej przypomina posiadanie zwierzaka, którego bardzo kochasz. Wiesz, że twój pies nie jest tak zaawansowany umysłowo jak istota ludzka, ale jest towarzyszem, który cię kocha. Wiesz, że to nie człowiek, ale przecież postać, która coś dla ciebie znaczy i dla której ty coś znaczysz. Taka była wizja."

- zgadzam się z tym. Ok, w przypadku lalek/robotów może nie ma tego "on(a) cię kocha", za to jest trochę bardziej zaawansowana interakcja niż ze zwierzakiem, więc się wyrównuje :D

"Widzimy uderzającą różnicę między tym, jak ci mężczyźni na forach internetowych przedstawiają się jako faceci, którzy grają na gitarze, słuchają klasycznego rocka i piją piwo, a jednocześnie przyswajają sobie kobiece praktyki, takie jak makijaż, fryzura czy wybór sukienek. Wydaje się, że lalki są może nie wymówką, ale narzędziem, dzięki któremu heteroseksualni mężczyźni czują się bardziej komfortowo, angażując się w kobiece zachowania, nawet hiper kobiece, pisze doktor Kenneth R. Hanson."

- chodzi o to, że przecież to ci mężczyźni muszą swoje lalki-roboty przebierać, malować, dbać o nie, a naprawdę - higiena intymna prawie jak w przypadku człowieka! (albo właściwie nie "prawie", tylko wręcz jeszcze bardziej (trzeba ją umyć, dokładnie, bo przecież sama się nie oczyści). Więc jest to bardzo ciekawe spostrzeżenie!

"Ludzie z mojego świata w większości wiedzą, że biorą udział w tej samej bajce i bawią się razem z nami, opowiada mężczyzna. Tak samo jak ja akceptuję to, że ktoś rozmawia ze swoim psem, żółwiem, papugą czy motocyklem. Skoro to czyni go szczęśliwszym, to wspaniale. Powinien rozmawiać nawet z tłumikiem od tego motocykla. Dlaczego nie? Jeśli spojrzymy na ludzkość globalnie, to w zasadzie nie znajdziemy żadnej trzeźwej jednostki, która żyje wyłącznie faktami i rzeczywistością. Każdy żyje jakimś kłamstwem i wie o tym, że to kłamstwo, a mimo wszystko w nim tkwi."

- no i fajnie. Dokładnie tak samo uważam. Dokładnie tak samo żyję XD

"Do Leviego dotarło z całą mocą, że komputery, jak pisał, będą bardziej kreatywne niż najbardziej kreatywni ludzie. Będą mogły z nami rozmawiać na każdy temat na dowolnym poziomie intelektu i wiedzy, w dowolnym języku i dowolnym głosem męskim, żeńskim, młodym, starym, nudnym, seksownym. Roboty połowy dwudziestego pierwszego wieku będą również mieć ludzką lub nadludzką świadomość i emocje. Skoro pokonały go na jego własnym polu, wszystko było możliwe. Levi nie ulegał jednak apokaliptycznym wizjom, wprost przeciwnie, bardziej prawdopodobne wydawało mu się, że kolejnym krokiem będzie nie pojedynek człowieka z komputerem, jak przewidywało wielu głosicieli apokalipsy ale nieunikniony związek. W 2007 roku, w wieku 62 lat obronił na Uniwersytecie w Maastricht w Holandii doktorat poświęcony tematyce seksu i miłości, ludzi i robotów, w którym korzystając z najnowszych badań z zakresu psychologi, nauk społecznych czy neurobiologii, przekonywał, że bliskie relacje z robotami są tylko kwestią czasu. - To, co wydaje mi się całkowicie rozsądne i niezwykle prawdopodobne, ba, nieuniknione to, że wielu ludzi poszerzy swoje horyzonty w zakresie miłości i seksu, ucząc się, eksperymentując i ciesząc się nowymi formami relacji, które staną się możliwe, przyjemne i satysfakcjonujące dzięki rozwojowi wysoce wyrafinowanych robotów humanoidalnych. Ludzie tworzyli głębokie więzi ze zwierzętami czy znaczącymi przedmiotami. Druga osoba nie była wcale konieczna - argumentował Lewi. Zakochiwali się w osobach poznanych w internecie, z którym nigdy nie widzieli się na żywo, a mimo to odczuwali satysfakcję z tej relacji. Płacili za seks i czerpali przyjemność z intymności, nawet jeśli przez jedną ze stron uczucia były jedynie odgrywane. Druga osoba, realny kontakt czy wzajemność nie były koniecznymi warunkami satysfakcjonujących relacji."

- i z tym się też zgadzam, bo znowu: nasza relacja jest bardziej o nas, niż o tej drugiej stronie...

"Omijając potrzebę uzyskania zgody, roboty seksualne eliminują potrzebę komunikacji, wzajemnego szacunku i kompromisu w stosunkach seksualnych. Korzystanie z robotów seksualnych powoduje dehumanizację seksu i intymności, umożliwiając użytkownikom fizyczne odgrywanie fantazji na temat gwałtu i potwierdzanie związanych z nim mitów. Chociaż nie ma żadnych dowodów empirycznych na to, że posiadanie lalek czy robotów seksualnych przekłada się na podwyższony poziom uprzedmiotowienia seksualnego czy to wobec lalek, czy wobec prawdziwych kobiet, przeciwnicy tej technologii powołują się na anegdotyczne historie."

- no właśnie. Tu moim zdaniem jest to zbyt daleko idąca ostrożność... Tak jak ludzie wiedzą, że żyją w bajce, tak, moim zdaniem, jednak wiedzą też kiedy to jest fantazja seksualna, a kiedy już przegięcie.

"Czy robotem nie jest wreszcie sam człowiek? Ja ty, nasza rodzina, przyjaciele i psy, wszyscy jesteśmy maszynami, twierdzi Rodney Blooks, wieloletni dyrektor MIT Computer Science and Artificial Intelligence Laboratory. Jesteśmy naprawdę wyrafinowanymi maszynami złożonymi z miliardów biomolekuł, które oddziałują na siebie według dobrze zdefiniowanych, choć nie do końca poznanych zasad wywodzących się z fizyki i chemii. Interakcje biomolekularne zachodzące w naszych głowach dają początek naszemu intelektowi, naszym uczuciom, naszemu poczuciu siebie. Niektórzy twierdzą, że emocje robotów nie mogą być prawdziwe, ponieważ zostały one zaprojektowane i zaprogramowane, pisze David Levy, ale czy to naprawdę tak bardzo różni się od tego, jak działają emocje u ludzi? Mamy hormony, mamy neurony i jesteśmy podłączeni w sposób, który tworzy nasze emocje. Roboty będą po prostu inaczej okablowane, ich elektronika i oprogramowanie zastąpią nasze ludzkie hormony i neurony, ale rezultaty będą podobne, jeśli w ogóle możliwe do rozróżnienia. A może robotem będzie dopiero w pełni autonomiczny i świadomy byt, osobliwość, na którą czeka w Ray Kurzweil wierząc, że pozwoli ona udoskonalić człowieka, zniwelować granicę między robotem a nie robotem, człowiekiem, a maszyną, ludzkim i nieludzkim."

- bardzo ciekawe! I też moim zdaniem wcale nie dalekie od prawdy.

Spotkałem się jednak z komentarzami na temat "par" takich jak Krzysztof i Agata w stylu: "To chore", i hmm, tak sobie myślę... Ktoś, kto żyje z lalką, bo uważa się za takiego nieudacznika, że żadna kobieta go nie zechce, chyba nie potrzebuje takich opinii? A ktoś, kto żyje z lalką, ponieważ on nie chce żadnej kobiety, ponieważ tak woli, ponieważ jest mu tak dobrze, to chyba też nie potrzebuje takich opinii :D Więc nie wiem, kto potrzebuje takich opinii, chyba tylko wygłaszający :D Ale tak, komentarz świadczy też więcej o komentującym niż komentowanym...

(słuchana: 20-21.01.2026)
4/5 [7/10]

[Asia · Rating 4 out of 5]

Jest to książka nierówna, a rozwleczone osobiste historie mieszają się w niej z napisanymi w skomplikowany, akademicki sposób akapitami, które na pewno dałoby się rozwinąć i rozjaśnić. Na początku bardzo ciężko mi się słuchało audiobooka. Miałam wrażenie, że autorka znacznie przeszarżowała z ilością informacji i rozdziałów poświęconych właścicielowi seks robotki, Krzysztofowi. Brakowało chyba tylko, żeby wprost napisała: "Drodzy czytelnicy! Bardzo chcę, żebyście współczuli temu panu i zrozumieli, że posiadaczami seks lalek nie powinno się gardzić, warto ich spróbować zrozumieć". Natomiast ja nie uważam, żeby do zrozumienia bohatera potrzebne było podawanie takich szczegółów, jak data uwolnienia matki bohatera z obozu koncentracyjnego. Widzę jednak w wydawnictwie W.A.B. tendencję do promowania takich osobistych, przesadnie szczegółowych historii, więc może to nie wina autorki, ani nawet redakcji, a nacisków wydawcy na kształt książki?
Myślę jednak, że warto było się przebić przez te pierwsze kilka rozdziałów, bo dalej autorka porusza znacznie bardziej różnorodne wątki, natomiast przy wielu rozważaniach zabrakło mi ich pogłębienia. Sposób, w jaki autorka opisywała zmiany w klasyfikacjach medycznych, wydał mi się zaś bardzo nieścisły i mocno upraszczający.
Paradoksalnie książka uświadomiła mi, że sama już wcześniej znałam bardzo wiele zagadnień dotyczących seksualnego użytkowania humanoidalnych robotów i sztucznej inteligencji, bo zdecydowaną większość podanych w książce informacji kojarzyłam z filmów na festiwalu Docs Against Gravity, z popularyzującego naukę festiwalu Przemiany w Centrum Nauki Kopernik czy z anglojęzycznych podcastów. Tutaj te informacje zebrane są w jednym miejscu i chyba po raz pierwszy są tak szeroko dostępne w języku polskim, więc ewidentnie takiej książki brakowało na polskim rynku.
Wiele wniosków autorki uważam za trafne, a wiele zadawanych przez nią pytań za ważne, więc ostatecznie książkę oceniam bardzo dobrze, chociaż odnoszę wrażenie, że gdyby wyszła w innym wydawnictwie, to mogłaby mieć jeszcze lepszy kształt.

[Agnieszka · Rating 4 out of 5]

Mimo dostępu do Internetu, a co za tym idzie sporej liczby ludzi z całego świata, okazuje się, że wiele z nas żyje w samotności. Ostatnio przesłuchałam też książkę o incelach i przegrywach, co wpisuje się w temat. Nie umiemy tworzyć trwałych relacji i związków. Sporą rolę odgrywa też fakt, że kobiety się emancypują i zdecydowanie więcej kobiet niż mężczyzn ma wykształcenie wyższe. Co za tym idzie szukają raczej partnerów ze swojej półki, a ci niżej zamiast szukać problemu w sobie - rozwijają nienawiść do kobiet. Rozkręca się podmiotowe traktowanie i brak szacunku.

Tutaj wchodzi rynek se.slalek czy też robotów o charakterze sek.ualnym. Co prawda historia sięga czasów pierwszych robotów i pierwszych lalek o takim charakterze, ale większość reportażu dotyczy czasów najnowszych. A te okazały się dla mnie sporym szokiem. Można zamówić sobie robota i tworzyć z nim związek. Można takiego robota odtworzyć na podobieństwo np swojej byłej. Mało tego, wszystkie segsualnie aktywne otwory również można zaprogramować na wzór kogoś, kogo znamy lub z kim tworzyliśmy związek.

Aspekt historyczny jest tu fajnym wprowadzeniem, ale największym szokiem okazało się dla mnie właśnie omówienie czasów najnowszych. Z jednej strony mam myśli, że ok, właśnie ci samotni mogą sobie stworzyć związek z taką lalką wzbogaconą o AI. Albo ci o potrzebach, których nie zrealizują w związku, mogą je spełnić z lalką. Z drugiej strony - jak to napędza jeszcze większa podmiotowość kobiet, jak może skłaniać ku ped.filii! Momentami czułam wręcz obrzydzenie.

Kolejną warstwą tego reportażu jest próba wyjaśnienia, czy AI to już osobny byt i czy roboty mają swoje prawa? Był to dla mnie ciekawy wątek, jednak wg mnie obecnie prosty do wyjaśnienia - tak długo, jak AI nie stworzy czegoś sama, a nie na wzór wgranych danych, tak długo nie mamy co myśleć o autonomii.

[Jacek Małecki · Rating 5 out of 5]

Niesamowita książka, jestem pełen podziwu dla autorki za uchwycenie tematu w tak pełny, wielowątkowy sposób, za zaprezentowanie czytelnikowi takiej wielości teoretycznych perspektyw bez zagubienia po drodze ich niuansów. Równie niezwykłe wydało mi się potraktowanie głównego bohatera reportarzu - empatyczne, jednak pozbawione naiwności.

[Jagna · Rating 4 out of 5]

Jako pasjonatka AI i aktywistka feministyczna nie byłam zbytnio zaskoczona treścią tej książki. Największe wrażenie zrobiły na mnie wywiady z posiadaczami lalek. Otworzyło mnie to na nowe perspektywy.
Lekka książka, idealna do poczytania w drodze do pracy.

[Julia · Rating 4 out of 5]

Książka odpowiada na pytania, na które nie wiedziałam, że chcę poznać odpowiedź, a dodatkowo zostawiła mnie z mnóstwem nowych, na które odpowiedzi, póki co brak.Ciekawie napisana, a mimo skomplikowanej i niemal abstrakcyjnej tematyki bardzo przystępna.

[☆ Iga ☆ · Rating 3 out of 5]

Strasznie przeraża mnie ten temat. Reportaż bardzo dobrze zrealizowany – są konkretne historie, jest tło naukowe, psychologiczne, społeczne etc., jest temat poparty badaniami, ale przedstawiony w bardzo przystępny sposób.

[Ika · Rating 5 out of 5]

Bardzo dobrze napisana, prowokująca do przemyśleń lektura.

[Iga Kabat]

DNF.

[Mikołaj · Rating 3 out of 5]

Ciekawa, choć długo się rozkręca i najciekawsze dla mnie wątki pojawiły się dopiero w drugiej połowie (żeby nie powiedzieć, że pod sam koniec).

[Zuzanna · Rating 4 out of 5]

Ale ciekawe