Verlicht en vilein

by Marleen de Vries

De achttiende eeuw was een eeuw van dromers, denkers en paradijsvogels. Zonder hen zouden wij nu niet leven in een democratie met vrijheid van meningsuiting en mensenrechten. Voor deze en andere verworvenheden werd gestreden tijdens de Verlichting, een uitzonderlijke periode die een moderner Nederland inluidde. Revolutionaire mannen grepen naar de wapens om zich te bevrijden van de stadhouder en van corrupte regenten. Nederland balanceerde op de rand van een burgeroorlog en toen in 1795 de Nederlandse Revolutie uitbrak, vluchtte de stadhouder naar Engeland en koos het land definitief voor meer empathie, vrijheid, gelijkheid en democratie. Wat deed de Pruisische koning Frederik de Grote in een trekschuit op de Vecht en waarom schaatste de flamboyante Italiaanse verleider Casanova op de Amstel? Waarom droegen mannen pruiken en publiceerde de Gelderse baron Joan Derck van der Capellen het radicale Aan het volk van Nederland? Met grote kennis van zaken duikt Marleen de Vries in Verlicht en vilein in de levens van strijdlustige, veelal vergeten achttiende-eeuwers. Ze beschrijft uiterst toegankelijk hoe een nieuw medialandschap ontstond en hoe de kapitalistische moerasdelta een iets beschaafder land werd, met aandacht voor wat ‘cultuur’ zou gaan heten. Voor wie dacht dat deze periode saai was: welkom in de achttiende eeuw.

Genres: History

784 pages, Kindle Edition

Published October 10, 2023

Reviews

[Gerbrand · Rating 4 out of 5]

Het was de eeuw van godsdienstvrijheid. Maar katholieken mochten alleen in schuilkerken hun geloof belijden en ze hadden geen toegang tot overheidsfuncties. De eeuw waarin de gegoede burgerij pruiken droeg. Er veel werd gedicht. Broodschrijvers vermaakten het publiek met wat we nu tijdschriften noemen. Maar ook onderwerpen als slavernij, antisemitisme, sodomietenvervolging, windhandel en kwakzalverij komen voorbij. Net als de trekschuit, de intercity van de 18e eeuw. Vaccinatie deed zijn intrede. En daar wilde natuurlijk niet iedereen aan. De geschiedenis herhaalt zich, dat merk je als je dit boek leest. Een ander voorbeeld, in 1788 stonden predikanten stil bij al het gescheld in de media:

“De vrijheden in de pers zijn, zonder enige tegenwerking of beknotting ontmoet te hebben, tot zo’n hoogte van onbeschaamdheid, onbetamelijkheid en dolle drift gestegen dat de geschiedenis van geen enkel beschaafd volk zich ermee kan meten.”

Je hoeft alleen maar pers door sociale media te vervangen. Het was ook de eeuw van de strijd tussen patriotten en de Orangisten. We waren vanaf 1795 zelfs even een republiek.

Veel, heel veel informatie. Dat is altijd een beetje het nadeel maar inherent aan dit soort boeken. Maar toch met plezier gelezen mede dankzij de grote hoeveelheid prachtige afbeeldingen.

[Marc · Rating 4 out of 5]

Hoewel Nederland economisch in de 18e eeuw door een dal ging (het idee is dat door de oorlogen tegen Frankrijk de staatsschuld zo hoog was geworden, dat de belastingen zo hoog waren dat arbeid zo duur werd dat ondernemers hun geld alleen staken in kapitaalintensieve activiteiten), was het cultureel en politiek een hele interessante periode, waarin Nederland bijna een democratie werd.

Marleen de Vries legt het allemaal fraai uit in een boek dat zowel thematisch als chronologisch geordend is, in 20 hoofdstukken. Dat sluit af en toe niet lekker aan, maar is toch heel aardig gelukt.

Politiek ging de strijd tussen de regenten, de stadhouder en de rest van de bevolking. Aan de regenten had iedereen ongeveer de pest, want dat was een gesloten kaste van zeer rijken die elkaar aan de macht en rijk hielden. De stadhouder was voor veel mensen de held die voor meer rechtvaardigheid moest zorgen, maar de meeste stadhouders, vooral de laatsten, waren daar veel te zwak voor en steunden ook op de elite. Daardoor werden ze steeds minder populair bij de culturele bovenlaag.

En dat was het bijzondere van de 18e eeuw, dat cultuur en opleiding een ding werden, een politiek ding ook. De ideeën van de Verlichting werden steeds beter verspreid, omdat meer mensen pamfletten gingen schrijven, en andersom. En de schrijvers kwam niet alleen uit de hoek van de regenten, maar ook, en veel meer, uit de burgerij. Kennis werd veel belangrijker gevonden en in al het geschrijf was publieke moraal (politiek dus) een belangrijk onderwerp.

Zo ontstaat er een politieke beweging, de patriotten, die in 1787 een greep naar de macht doen. Als ze vrouw van de stadhouder schofferen, grijpt haar broer, de koning van Pruissen in. De patriotten zijn geen partij voor zijn goed getrainde leger. Uiteindelijk wordt Nederland toch nog even een soort democratie als de Fransen binnenvallen.

Dit leer je zoals zoveel dingen niet op de lagere school, en ook niet op de basisschool. Dat er een revolutie is geweest in Nederland. Die mislukt uiteindelijk ook in tweede instantie, als de voorloper van het parlement het niet eens kan worden over een grondwet. En in 1799 grijpt Napoleon de macht om 15 jaar zinloze oorlogen te voeren en wordt alles weer autoritair.

Dat was een van de grote teleurstellingen van de late 18e eeuw, voor de patriotten dan. De Verlichting heeft wel tot het besef geleid dat het ene geloof niet beter of slechter is dan het andere. Dat was 150 jaar na de 80-jarige oorlog, die we nu kennen als religieuze oorlog. Misschien heeft het ook een eeuw of wat nodig om te beseffen dat verschillen in politieke opvattingen ook acceptabel zijn.

Whatever. De Vries heeft een dik, boeiend boek geschreven over wat er allemaal gebeurde in de 18e eeuw in Nederland, en dat allemaal heel beeldend en concreet (voor als je bijvoorbeeld wilt weten hoe het is om in trekschuit te reizen, het meest Nederlandse vervoermiddel uit de wereldgeschiedenis). Met plezier gelezen.

[Anne Bergsma · Rating 4 out of 5]

Hoe komt het dat Nederland, na zich te hebben losgeweekt van Spanje, zich niet meteen ook politiek wist te bevrijden? Op die vraag geeft dit prachtige boek een veelstemmig antwoord. De schrijfster weet, zoals de ondertitel al zegt, een biografie van achttiende-eeuws Nederland te schetsen. Binnen het bestek van nog geen 500 pagina’s krijg je als lezer tal van mini-biografietjes van bekende, vergeten en onbekende achttiende-eeuwers te verwerken. Het antwoord op de hierboven gestelde vraag staat op pagina 446. “De achttiende eeuw laat zien waarom dit nooit zou zijn gelukt. Rond 1800 accepteerden Nederlanders eindelijk elkaars godsdienstige privé-levens. Ze waren in staat om, in de woorden van Johannes Kinker, ‘die ongelukkige drift op het godsdienstige vlak te matigen en de bekoelen.’ Op politiek gebied lukte dat niet. Elke wil om compromissen te sluiten en verschillen te accepteren ontbrak. Consensus bleek onmogelijk. De scheuringen werden dagelijks groter, alle opgedane zelfkennis ten spijt. Belle van Zuylen schreef in 1805: ‘De mens kent zichzelf heden ten dage van buiten, maar hij schiet daar niets veel mee op’.

[Peter Altena · Rating 3 out of 5]

Interessant en rijk boek, bijzonder overzicht van de intellectuele ontwikkelingen in Nederland in de achttiende eeuw. Als je er al veel van weet, stuit je met enige regelmaat op bekende verhalen. Enkele bijzondere lijnen in het boek: zoals de secularisering van Nederland, het steeds belangrijker worden van het Nederlands. In het boek treedt steeds een Lady Verlichting op, zij begint als boreling en eindigt als oude vrouw en zij beziet soms met afgrijzen en dan weer met tevredenheid wat zich in Nederland voordoet. Ik vond dat wat gekunsteld. De achttiende eeuw wordt meer dan eens vergeleken met onze eigen tijd. Op zich is dat natuurlijk en juist, maar het pakt niet steeds goed uit. Dat er in de achttiende eeuw geen smartphones waren, is niet echt een ontdekking van formaat. De stijl van schrijven is prima, los, maar de auteur vliegt stilistisch ook enkele keren uit de bocht.

[Hubert · Rating 4 out of 5]

De 18e eeuw was een beetje een blinde vlek voor mij. De 17e eeuw (Gouden Eeuw) en de 19e eeuw (start moderne tijd) zijn veel bekender.
Het blijkt een eeuw van economisch verval voor Nederland, maar ook de tijd dat er een publieke opinie ontstaat, tijdschriften floreren, alle Nederlanders lijken te dichten, er grote ongelijkheid is tussen de regentenklasse en het volk.
Interessants (voor mij) is de periode na 1885, als ook Nederland in de ban komt van het gelijkheidsdenken, dat ook leidde tot de Amerikaanse revolutie. Wat werd vormgegeven door de Patriottenbeweging. Die in opstand komen tegen Willem de V. Die daarna de opstand neerslaat met hulp van het Pruisische leger. Waarna de Franse revolutionairen binnenvallen en Willem de V de benen neemt naar Engeland. De vorming van een eerste parlement. De eerste (soort van) grondwet.

[R. De · Rating 5 out of 5]

Boeiend geschreven geschiedenis van de Nederlandse 18e eeuw. Voor wie niet zoveel van deze eeuw weet, zal dit boek een openbaring zijn. De Verlichting was een bijzonder interessante periode. Hoewel ik geloof dat de geschiedenis zich niet herhaalt zijn er wel degelijke grote en opvallende overeenkomsten met de huidige tijd. Individualisme, nepotisme, egoisme, wantrouwen tegen vaccineren. Zijn we daadwerkelijk wijzer geworden de afgelopen 200 jaar?

[Jos · Rating 1 out of 5]

Een beetje een saai boek met een Wikipedia achtige vertelstructuur.