Psychologisation in Times of Globalisation

by Jan de Vos

Today more than ever, our understanding of ourselves, others and the world around us is described in psychological terms. Psychologists deeply influence our society, and psychological-discourse has invaded companies, advertising, culture, politics, and even our social and family life. Moreover, psychologisation has become a global process, applied to situations such as torture, reality TV and famine. This book analyses this ‘overflow of psychology’ in the three main areas of science, culture and politics. The concept of psychologisation has become crucial to current debates in critical psychology. De Vos combines these debates with insights from the fields of critical theory, philosophy and ideology critique, to present the first book-length argument that seriously considers the concept of psychologisation in these times of globalisation. The book contains numerous real-world examples making it an accessible and engaging analysis that should be of interest to researchers, postgraduates and undergraduate students of psychology and philosophy.

Genres: Psychology, Philosophy

176 pages, Hardcover

First published January 1, 2011

Reviews

[Maxim Vandaele · Rating 4 out of 5]

In 2019 kwam ik voor het eerst in contact met het werk van Jan De Vos. Op internet botste ik op een artikel van zijn hand waarin hij dezelfde thema's bespreekt als in dit boek. Ik was direct geïntrigeerd en ben dit boek gaan halen in de bib, maar las het niet uit. Nu, een goeie twee jaar later, had ik het geluk voor een bepaald vak werkcolleges te krijgen van de auteur van dit boek. Ik heb het boek opnieuw opgepikt en gelezen.

"Psychologisering" kan breed begrepen worden als het gebruik van psychologische concepten om over onszelf en anderen te praten. Men kan stellen dat er tegenwoordig steeds meer psychologisering is: met name in de media is uitleg door psychologen nooit ver weg. De Vos keurt deze fenomenen niet zonder meer af: hij stelt niet dat er te veel psychologen, te veel psychologisering is. Dit zou namelijk suggereren dat men de mens kan begrijpen zoals hij is en dat al die psychologen dat nogal verhinderen. Zijn conclusie is veel radicaler: het zijn juist de (mainstream) psychologen die de schijn wekken dat zij de mens bestuderen en begrijpen zoals hij is, en dat dan aan ons kunnen gaan uitleggen:

Om duidelijk te zijn, [...] pleit ik niet voor het idee dat er ergens een echte fantasievrije realiteit zou bestaan. Dit is overigens precies wat ik de mainstream psychologie aanwrijf, te pretenderen toegang te hebben tot de mens zoals hij echt is (bepaald door neurotransmitters, evolutionaire patronen, emoties, cognities, oedipus- en andere complexen, ...). Ik pleit dus geenszins voor een zoektocht naar de werkelijke mens of de werkelijke wereld voorbij de psychologisering. (p. 83)

Net zoals Kant stelt dat we de wereld zoals hij is niet kunnen kennen, stelt De Vos hier dat psychologen niet (in tegenstelling tot wat te vaak nog gedacht wordt) de mens bestuderen, maar wel de mens in tijden van psychologie. Dat betekent natuurlijk niet dat mensen 200 jaar geleden (toen er nog geen psychologen waren) totaal anders waren dan vandaag, maar wel dat de psychologie zelf deel uitmaakt van haar eigen theorieën en verklaringen: geen psychologie zonder psychologen. Bij zijn even scherpe als vermakelijke bespreking van de beruchte experimenten van Milgram en Zimbardo merkt De Vos op: "Als Milgram de psychologie van de gehoorzaamheid wil bestuderen, wat betekent het dan dat de scène die hij hiervoor opzet de psychologie zelf betreft?" (p. 53). We moeten Milgrams shockexperiment dus niet begrijpen als een experiment over de gehoorzaamheid aan autoriteiten, maar de gehoorzaamheid aan de psychologie, de psychologisch onderzoeker. Wat we dus moeten begrijpen is niet 'de mens zoals hij is', maar de manieren waarop de mens vandaag de dag begrepen wordt te zijn.

Zoals Žižek het stelt: het is niet dat we het verkeerde idee hebben hoe de dingen werkelijk zijn, maar eerder dat we het verkeerde idee hebben hoe de dingen verhuld worden. Eenvoudig gesteld: als we proberen sluiers op te lichten, hebben we niet de werkelijke wereld in handen, maar de sluiers zelf. Vandaag de dag lijken het vooral de mainstream psy- en sociale wetenschappen te zijn die voor het materiaal zorgen van dewelke de mystificerende sluiers gemaakt zijn. (p. 83)

Psychologie helpt ons dus ironisch genoeg de mens niet begrijpen zoals hij is (wat toch onmogelijk is), maar is vaak juist 'mystificerend', iets dat ervoor zorgt dat de psychologie niet alleen te weinig kritisch is voor zichzelf, maar nog veel meer te weinig kritisch is over de samenleving:

De psy-wetenschappen hebben de onmiskenbare tendens om te depolitiseren:
de politieke en socio-economische realiteit wordt gereduceerd tot het individuele; materiële condities en machtsverhoudingen worden ingeruild voor intrapsychische processen. Rellen in de voorsteden van Parijs bijvoorbeeld bekijken we door een sociaalpsychologische eerder dan door een politieke bril: een zaak voor de psy-experts en niet zozeer voor de politiek. (p. 85)

Wie dit boek gelezen heeft, zal nooit meer op dezelfde manier naar de psychologie kunnen kijken. Dat was bij mij toch het geval. "Nu u het weet, hoe voelt u zich?"