What do you think?
Rate this book
هزارتوی تنهایی: زندگی و شیوه اندیشهورزی در مکزیک
کشور آزتکها و مایاها چنان تاریخ و فرهنگی حیرتانگیز دارد که حتی در سومین دههٔ آغازین هزارهٔ سوم هم هالهای شگفت و عجیب از افسانهها و رازها آن را فرا گرفته است. مکزیک به واقع چیست و چگونه سرزمینیست؟ کشوری که از زمان ورود اسپانیاییهای استعمارگر و خونریز هیچگاه روی آرامش ندیده و انقلاب، کودتا، جنگ، کشتار، تجاوز، آدمربایی و تجارت انسان و مواد مخدر به بخش جداییناپذیر آن تبدیل شده، چندین شاعر، نقاش، نویسنده و فیلمساز هم در میان بزرگترینهای تاریخ دارد و همین برخورد عمیقترین و انسانیترین دستاوردهای فرهنگ بشری در قالب هنر و ادبیات با اعمال شیاطینی که هر روز در این کشور بیوقفه درحال قتل و غارت و تجاوزند، نمودی از رازآمیزی این سرزمین است. سرزمین، پانچو ویلا و زاپاتا، فریدا و دیهگو، فوئنتس و پاز، ایناریتو و دلتورو، به کنکاش، جستجو و تحلیلی نیاز دارد که انگار فقط هم از عهدهٔ روشنفکران و متفکرانی از دل همین جغرافیا برمیآید. اکتاویو پاز، شاعر و نویسندهایست که همواره ورای شعرها و داستانهایش، با نوشتههای فلسفی، اجتماعی و سیاسیاش هر خوانندهای را سر ذوق میآورد. کتاب «هزار توی تنهایی؛ زندگی و شیوۀ اندیشهورزی در مکزیک» مجموعهٔ جستارهای شگرف پاز دربارهٔ زیست - جهان مردم مکزیک و تاریخ و فرهنگ این کشور است. پاز که جستار کوتاه دیالکتیک تنهاییاش متنیست برای همهٔ فصول هر انسانی در همهٔ ادوار، با هزار توی تنهایی ما را به سفری سخت، پرماجرا و هیاهو، فکورانه، تلخ، جانکاه و طنّاز به تاریخ و فرهنگ مکزیک هدایت میکند که به سبب قدرت اندیشهورزی و نیروی مهیج نوشتارش، میخکوبکننده است و نمیشود از خواندنش دست کشید.
211 pages, Paperback
Published April 1, 2021
23 people want to read
About the author
Octavio Paz
552 books1,427 followersOctavio Paz Lozano was a Mexican writer, poet, and diplomat, and the winner of the 1982 Neustadt International Prize for Literature and the 1990 Nobel Prize for Literature ("for impassioned writing with wide horizons, characterized by sensuous intelligence and humanistic integrity.")
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 2 of 2 reviews
Read
February 18, 2022سفر تنهایی
گوستاو فلوبر میگوید: «میتوان دربارۀ زیباییِ یک کتاب، به تناسب قدرتِ تأثیری که روی شما گذاشته و مدت زمانی که برای بازگشت از آن لازم است، قضاوت کرد.» هربارتلاشم برای نوشتنِ پیشنویسی از معرفی کتاب هزارتوی تنهایی، با اشارهای به زندگی پدرم شروع میشد: «به زودی پدرم هفتاد ساله میشود. دوستی ندارد، سری هم به تهماندة اقوام نمیزند. اخیرا از من خواسته است زندگینامهاش را بنویسم و اسم آن را بگذارم "علی تنها".» همان هفتهای که مشغول نوشتن معرفی کتاب بودم، بیخبر، پدرم به خانه من آمد و بی هوا به شمال سفر کردیم. سفر تنهایی. با خودم گفتم اگر برای معرفی کتابی در روزنامه جایی برای نوشتن از تجربه زیسته با کتابی نباشد پس کجا باید نوشت؟ مگر نه است که روزنامه و کتاب خود وسیلهای برای ارتباط است و به قول اکتاویو پاز همین ارتباط است که ما را میسازد. کتابی که مرا دوبار وادار به خواندن کرده است و یک سفر و یک یادداشت را بجا گذاشته است.
از نظر اکتاویو پاز شاعر و دیپلمات مکزیکی، هیچ فردی در جامعه نیست که موثر بر فرهنگ آن جامعه نباشد. تبیین فرهنگ که طنینی از اصالت در اسم خود دارد درواقع همان جستجوی اصالت است. اما نکته در این است که بر خلاف تصور رایج، اصالت صلب و ثابت نیست و متأثر از عواملی است که در جامعه جریان دارد. فرهنگ مثل یک رابطۀ دو سویه، به کنه فردیت راه مییابد و از فرد به کل جامعه تسری پیدا میکند. در کتاب هزارتوی تنهایی نویسنده از رهگذر تحولات تاریخی و اجتماعی اشاره به شیوهای از زندگی و نگرش به زندگی دارد؛ شیوهای که نه از پیش داده است نه قرار است پایدار بماند؛ همچون سفری ماجراجویانه و بی نقشه پیش میرود و تلاقیهای تاریخی خود را میسازد.
کتاب هزارتوی تنهایی مجموعه مقالات اکتاویو پاز یکی از کتابهای شناخته شده او در سال 1950 است و شامل مقالههای: "پاچو و کرانهای دیگر"، "نقابهای مکزیکی"، روز مردگان"، "فرزندان لامالینچه"، " فتح و استعمار"، "از استقلال تا انقلاب"، "روشنفکران مکزیکی"، "دوران کنونی" و "دیالکتیک تنهایی" است. این نویسنده برجستۀ جهانی یکی از ماندگارترین و مهمترین آثارش را بر اساس منش و تاریخ مردم کشورش بهمنظور بهدست دادن تصویری از هویت مکزیکی نوشته است. در معرفیهای نوشتهشده، کتاب هزارتوی تنهایی با کتاب خوزه ارتگا یی گاست ، طغیان تودهها ، مقایسه شدهاست. هزارتوی تنهایی مدخلی برای شناخت مردم مکزیک، و علاوه بر آن شناخت امریکای لاتین و کشورهای جهان سوم است. بنابراین کتاب را با دو هدف میتوان خواند: کتاب درآمدی در تاریخ فرهنگی مکزیک است. همچنین پاز بیان روشنی از مفاهیمی دارد که هر انسانی فارغ از ملیت، جنسیت و یا هر برچسب دیگری در طول مسیر زندگیاش با آنها مواجه میشود، از جمله مهاجرت، استعمار، اعیاد و مراسم اجتماعی، مرگ، فردیت در جامعۀ مدرن و جامعۀ کار، تولید زاینده و تنهایی. طبع ظریفِ پاز در این ژرفبینی به یاری سایر کشورهای درحال توسعه نیز میآید که هویت فرهنگیشان در طول تاریخ افت و خیزهای مشابه را متحمل شده است. جای امیدواری است که خواندن این «شیوه نامه»، حساسیتهایی را در نگاه به خودمان برانگیزاند.
پاز مدعی است که تنهایی در یک فرهنگ از یک عقدۀ شکست روانی سرچشمه میگیرد. برای آزتکها ــ تمدن سرخپوستی در مکزیک تا پیش از قرن 14 ــ این پایمال شدن روح با حاکمانِ به غایت اقتدارگرای خویش شروع شد که با فاتحان اسپانیایی اقتدارگرا ساقط و جایگزین شدند، که خود بعدتر در طول دوره استقلال جایشان را به الیگارشیهای اقتدارگرا دادند و تهدیدهای امریکای شمالی هم در آخر به آنها اضافه شد. نتیجۀ این نوسانِ بین نفرت، خشونت و بی کنشی است. پاز توضیح میدهد که تاریخ مکزیک جستجویی برای ریشههای تاریخی، جستجوی زمانی قبل از «فاجعه» است. تجربه مکزیکی یک آگاهی مبهم است از اینکه ما از همه چیز جدا شدهایم و تلاشی است برای برقراری مجدد پیوندهایی که ما را با جهان متحد میکند. پاز سودمندی اسطورهها را در کاوش این حس از دست دادن تاریخی و بیگانگی پیشنهاد میکند. میتوان پیشفرض او درباره مکزیک را به درک فرهنگهای آسیای شرقی، یا فرهنگهای آمریکای لاتین، اسلام و آفریقا در رویارویی با غرب تعمیم داد. البته این موضوع از طرح اصلی کتاب خارج است. پاز فقط میخواهد مکزیکیِ زمان حال را توصیف کند و تبارشناسی فرهنگ را به دیگران واگذار کند.
همۀ ما با این پرسش مواجه میشویم
پاز مجموعه مقالههای خود را با این مسئله آغاز میکند که در جواب سوال گریز ناپذیرِ "ما کیستیم؟" ممکن است گرفتار فریب تاریخ شویم، «از آن رو که آنچه "ویژگی یک ملت" خوانده میشود فقط مجموعۀ واکنشهایی است که به محرکی داده میشود ]پس[ پاسخها در شرایط گوناگون متفاوت هستند و خصیصۀ ملی که دگرگونناپذیر پنداشته میشود، با آنها تغییر میکند.» (ص 11) عنوان دوم کتاب شیوۀ اندیشهورزی مردم مکزیک است. شیوهای که از خلال مواجهات فرهنگی و تاریخی شکل اندیشه ورزیِ جامعه را تحت تأثیر قرار میدهد. شرفالدین خراسانی در کتاب نخستین فیلسوفان یونان در اشاره به شیوۀ تاریخ نویسی آورده است که «برای اینکه بدانیم آدمیان چگونه اندیشیدهاند و میاندیشند، باید نخست بدانیم که چگونه زیستهاند و میزیند.» (ص 2) برای پاز اشاره به شیوۀ اندیشهورزیِ مکزیکی، همان روایت زندگی روزمره، روابط مردم و تجربه زیستهشان است؛ یعنی فرهنگ که به گفتۀ خودش پیشاپیشِ تاریخ ساخته میشود.
ارتباط خود با دیگری
در هزارتو، فرد سرگشته در جستجوی پیوندی یا مکانی وعده داده شده است. سرگشتگی آن زمان پایان مییابد که انسان با آگاهی از خود، از خویشتن بگذرد و رهایی خود را از طریق واسپاری خویش به دیگری بدست بیارد. پاز قدم به قدم ارتباط فرد با هر وجهی از خود را که در مواجهه با جامعه بروز عینی پیدا میکند برای بیرون آمدن از این سرگشتگی بررسی میکند.
پدیدههای تاریخی همچون مهاجرت، استعمار، جنگ و... آبستن تغییر نگرش و اندیشهورزی است. ثمرۀ مهاجرت رویارویی با تصویر خود در مقابل دیگری است. گم شدن در «برهوتی از آینهها»، تردید در مورد تواناییها و برخورد عیبجویانه به خود حداقل پیآمدِ مهاجرت ـ ازکشوری چون مکزیک ـ است. در تجربۀ مهاجرت، فقدان ارتباط است که نمایان میشود و «بدون ارتباط هیچ سعادتی وجود ندارد.» (ص 25) به لطف این ادعاست که پاز اضافه میکند: «در هر انسانی این امکان وجود دارد که بار دیگر انسان دیگری باشد – یا دقیقتر بگویم – انسان دیگری شود.» (ص 29) همچنین پدیدۀ استعمار علاوه بر هزار و یک دستاورد مدرنی که امکان فراروی از سنت – یا گذشته – را به طور ناگزیر مهیا میکند، نتیجۀ دیگری نیز به جا میگذارد: کمبودها و آرزوها، حکایت هم آنچه نیستیم و هم آنچه دوست داریم باشیم؛ که میوۀ آن زندگی پشت نقاب است. یک جور تظاهر که نتیجۀ آن دروغگوییِ خلاق و ماهرانه، یک بداههسازیِ مداوم و موثر بر روابط فعال در جامعه که روابط عاشقانه و صمیمی را به جای دریچهای به شناخت، به روابط سلطهجو تبدیل میکند و شهامت و شجاعت را پشت نقابی مداراگر و ترسو به دست فراموشی میسپارد. برای چنین جامعهای اعیاد و جشنها که جای تئاتر و تعطیلات کشورهای توسعهیافته را میگیرند، یگانه مجال رها کردن خویشتن میشود، به بیانی روشنتر فرد در جشن، نقاب از خویش برمیدارد: برای مشارکت و صدای احساسات را برآوردن در پیوستگیِ تجملی، بیگانه با «گفت و شنود». «روشن است که صمیمیت ما هرگز به شکل طبیعی شکوفا نمیشود و فقط هنگامی بروز میکند که جشن، الکل یا مرگ آن را برانگیزاند.» (ص 72) به باور پاز «بدگمانی، ظاهرسازی و کنایه، نزاکتی که ما را دور از دسترس غریبه نگاه میدارد؛ همۀ نوسانهای روحی که ما با آنها، در گریز از نگاه غریبه، از خودمان میگریزیم، ویژگیهای انسانهای تحت سلطهای است که در حضور ارباب از ترس به خود میلرزند و چهره عوض میکنند» (ص 72) اینها روابط انسان را مسموم میکنند: ترس از ارباب و بدگمانی نسبت به همتایان، «هر کسی دیگری را میپاید چرا که هر مصاحبی میتواند خائن هم باشد.» (ص 72) تمامی اینها خصیصۀ انزواطلبی را در ما ریشهدار میکند. در انزوا رشدی نیست، تنهاییِ خود خواستهای که ایجاد میکند نشانِ پختگی نیست و نقابِ دروغ، بخشی از منش، فرهنگ و سیاست ما میشود. برای گذر کردن از این احساس بیگانگی و تنهایی چه علاجی بهتر از آشتی دادن «آزادی و نظم»، «کلام و عمل» و دوستی با دیگران؟ «اگر با خویشتن خویشمان چهره به چهره شویم، آنگاه خواهیم توانست زیستن و اندیشیدن را به راستی بیاغازیم.» (ص 175)
دیالکتیک تنهایی
مشهورترین کار پاز، "دیالکتیک تنهایی"، مقالهای احساسی ـ فلسفی دربارۀ حقیقتِ تنهاییست. هیچ اشاره خاصی به مکزیک لازم نیست. چرا که تنهایی خصلتی جهانی و مشترک در همۀ انسانها است. همۀ مردم در لحظهای از زندگی خود احساس میکنند تنها هستند، احساس بیگانگی با دنیا. انسان تنها موجودی است که از تنهایی خود خبر دارد و تنها کسی است که به دنبال دیگری است. این ریشه در چیزی دارد که انسان را پدید آورد: او خود را با «نه» گفتن به طبیعت «بازآفرید». با گسست از یک جهان و تلاش برای تحقق بخشیدن به جهانی دیگر. تنهایی مفهومی است دوپهلو که به دو وجه میتواند بروز پیدا کند: آگاهی از خویشتن و رهایی از خویشتن. این ویژگی از آن رو که ژرفترین حقیقت انسانی است یکسر همراه اوست؛ تنهایی مجالیست برای عشقورزیدن، ایجاد گسست برای دستیافتن به فرصتی برای تطهیر و پیوندی برای تحقق بخشیدن به دنیایی دیگر. این نه سرنوشت محتوم که خود زندگی است. همان مسیری که در هر اسطوره و افسانهای از آن شنیدهایم. بیرون آمدن از هزارتو وعدۀ رستگاری است؛ وعدۀ تحقق بخشیدن به انگارۀ جاودانه زیستن، به دریافتن واقعیتِ انسانهای همقطارمان. «انسان معاصر اساطیر را خِرَدپذیر کرده، اما نتوانسته آنها را نابود کند ... ]او[ دوست دارد وانمود کند که تفکرش کاملاً بیدار است. اما این تفکر بیدار ما را به پیچ و خم کابوس کشانده است که در آن اتاقهای شکنجه بی پایان در آینههای عقل تکرار میشوند. وقتی ظهور کردیم، شاید دریابیم که با چشمان باز خواب دیدهایم و بفهمیم رویاهای عقل تحمل ناپذیر است. و سپس، شاید، یک بار دیگر با چشمان بسته رویا دیدن را از سر بگیریم.» (ص 211)
کتاب هزارتوی تنهایی، زندگی و شیوۀ اندیشهورزی در مکزیک، با ترجمة پیروزه شهباز، فرشته محمدیزاده و مازیار نعیمی توسط نشر لوح فکر در تابستان 1400 منتشر شده است.
گوستاو فلوبر میگوید: «میتوان دربارۀ زیباییِ یک کتاب، به تناسب قدرتِ تأثیری که روی شما گذاشته و مدت زمانی که برای بازگشت از آن لازم است، قضاوت کرد.» هربارتلاشم برای نوشتنِ پیشنویسی از معرفی کتاب هزارتوی تنهایی، با اشارهای به زندگی پدرم شروع میشد: «به زودی پدرم هفتاد ساله میشود. دوستی ندارد، سری هم به تهماندة اقوام نمیزند. اخیرا از من خواسته است زندگینامهاش را بنویسم و اسم آن را بگذارم "علی تنها".» همان هفتهای که مشغول نوشتن معرفی کتاب بودم، بیخبر، پدرم به خانه من آمد و بی هوا به شمال سفر کردیم. سفر تنهایی. با خودم گفتم اگر برای معرفی کتابی در روزنامه جایی برای نوشتن از تجربه زیسته با کتابی نباشد پس کجا باید نوشت؟ مگر نه است که روزنامه و کتاب خود وسیلهای برای ارتباط است و به قول اکتاویو پاز همین ارتباط است که ما را میسازد. کتابی که مرا دوبار وادار به خواندن کرده است و یک سفر و یک یادداشت را بجا گذاشته است.
از نظر اکتاویو پاز شاعر و دیپلمات مکزیکی، هیچ فردی در جامعه نیست که موثر بر فرهنگ آن جامعه نباشد. تبیین فرهنگ که طنینی از اصالت در اسم خود دارد درواقع همان جستجوی اصالت است. اما نکته در این است که بر خلاف تصور رایج، اصالت صلب و ثابت نیست و متأثر از عواملی است که در جامعه جریان دارد. فرهنگ مثل یک رابطۀ دو سویه، به کنه فردیت راه مییابد و از فرد به کل جامعه تسری پیدا میکند. در کتاب هزارتوی تنهایی نویسنده از رهگذر تحولات تاریخی و اجتماعی اشاره به شیوهای از زندگی و نگرش به زندگی دارد؛ شیوهای که نه از پیش داده است نه قرار است پایدار بماند؛ همچون سفری ماجراجویانه و بی نقشه پیش میرود و تلاقیهای تاریخی خود را میسازد.
کتاب هزارتوی تنهایی مجموعه مقالات اکتاویو پاز یکی از کتابهای شناخته شده او در سال 1950 است و شامل مقالههای: "پاچو و کرانهای دیگر"، "نقابهای مکزیکی"، روز مردگان"، "فرزندان لامالینچه"، " فتح و استعمار"، "از استقلال تا انقلاب"، "روشنفکران مکزیکی"، "دوران کنونی" و "دیالکتیک تنهایی" است. این نویسنده برجستۀ جهانی یکی از ماندگارترین و مهمترین آثارش را بر اساس منش و تاریخ مردم کشورش بهمنظور بهدست دادن تصویری از هویت مکزیکی نوشته است. در معرفیهای نوشتهشده، کتاب هزارتوی تنهایی با کتاب خوزه ارتگا یی گاست ، طغیان تودهها ، مقایسه شدهاست. هزارتوی تنهایی مدخلی برای شناخت مردم مکزیک، و علاوه بر آن شناخت امریکای لاتین و کشورهای جهان سوم است. بنابراین کتاب را با دو هدف میتوان خواند: کتاب درآمدی در تاریخ فرهنگی مکزیک است. همچنین پاز بیان روشنی از مفاهیمی دارد که هر انسانی فارغ از ملیت، جنسیت و یا هر برچسب دیگری در طول مسیر زندگیاش با آنها مواجه میشود، از جمله مهاجرت، استعمار، اعیاد و مراسم اجتماعی، مرگ، فردیت در جامعۀ مدرن و جامعۀ کار، تولید زاینده و تنهایی. طبع ظریفِ پاز در این ژرفبینی به یاری سایر کشورهای درحال توسعه نیز میآید که هویت فرهنگیشان در طول تاریخ افت و خیزهای مشابه را متحمل شده است. جای امیدواری است که خواندن این «شیوه نامه»، حساسیتهایی را در نگاه به خودمان برانگیزاند.
پاز مدعی است که تنهایی در یک فرهنگ از یک عقدۀ شکست روانی سرچشمه میگیرد. برای آزتکها ــ تمدن سرخپوستی در مکزیک تا پیش از قرن 14 ــ این پایمال شدن روح با حاکمانِ به غایت اقتدارگرای خویش شروع شد که با فاتحان اسپانیایی اقتدارگرا ساقط و جایگزین شدند، که خود بعدتر در طول دوره استقلال جایشان را به الیگارشیهای اقتدارگرا دادند و تهدیدهای امریکای شمالی هم در آخر به آنها اضافه شد. نتیجۀ این نوسانِ بین نفرت، خشونت و بی کنشی است. پاز توضیح میدهد که تاریخ مکزیک جستجویی برای ریشههای تاریخی، جستجوی زمانی قبل از «فاجعه» است. تجربه مکزیکی یک آگاهی مبهم است از اینکه ما از همه چیز جدا شدهایم و تلاشی است برای برقراری مجدد پیوندهایی که ما را با جهان متحد میکند. پاز سودمندی اسطورهها را در کاوش این حس از دست دادن تاریخی و بیگانگی پیشنهاد میکند. میتوان پیشفرض او درباره مکزیک را به درک فرهنگهای آسیای شرقی، یا فرهنگهای آمریکای لاتین، اسلام و آفریقا در رویارویی با غرب تعمیم داد. البته این موضوع از طرح اصلی کتاب خارج است. پاز فقط میخواهد مکزیکیِ زمان حال را توصیف کند و تبارشناسی فرهنگ را به دیگران واگذار کند.
همۀ ما با این پرسش مواجه میشویم
پاز مجموعه مقالههای خود را با این مسئله آغاز میکند که در جواب سوال گریز ناپذیرِ "ما کیستیم؟" ممکن است گرفتار فریب تاریخ شویم، «از آن رو که آنچه "ویژگی یک ملت" خوانده میشود فقط مجموعۀ واکنشهایی است که به محرکی داده میشود ]پس[ پاسخها در شرایط گوناگون متفاوت هستند و خصیصۀ ملی که دگرگونناپذیر پنداشته میشود، با آنها تغییر میکند.» (ص 11) عنوان دوم کتاب شیوۀ اندیشهورزی مردم مکزیک است. شیوهای که از خلال مواجهات فرهنگی و تاریخی شکل اندیشه ورزیِ جامعه را تحت تأثیر قرار میدهد. شرفالدین خراسانی در کتاب نخستین فیلسوفان یونان در اشاره به شیوۀ تاریخ نویسی آورده است که «برای اینکه بدانیم آدمیان چگونه اندیشیدهاند و میاندیشند، باید نخست بدانیم که چگونه زیستهاند و میزیند.» (ص 2) برای پاز اشاره به شیوۀ اندیشهورزیِ مکزیکی، همان روایت زندگی روزمره، روابط مردم و تجربه زیستهشان است؛ یعنی فرهنگ که به گفتۀ خودش پیشاپیشِ تاریخ ساخته میشود.
ارتباط خود با دیگری
در هزارتو، فرد سرگشته در جستجوی پیوندی یا مکانی وعده داده شده است. سرگشتگی آن زمان پایان مییابد که انسان با آگاهی از خود، از خویشتن بگذرد و رهایی خود را از طریق واسپاری خویش به دیگری بدست بیارد. پاز قدم به قدم ارتباط فرد با هر وجهی از خود را که در مواجهه با جامعه بروز عینی پیدا میکند برای بیرون آمدن از این سرگشتگی بررسی میکند.
پدیدههای تاریخی همچون مهاجرت، استعمار، جنگ و... آبستن تغییر نگرش و اندیشهورزی است. ثمرۀ مهاجرت رویارویی با تصویر خود در مقابل دیگری است. گم شدن در «برهوتی از آینهها»، تردید در مورد تواناییها و برخورد عیبجویانه به خود حداقل پیآمدِ مهاجرت ـ ازکشوری چون مکزیک ـ است. در تجربۀ مهاجرت، فقدان ارتباط است که نمایان میشود و «بدون ارتباط هیچ سعادتی وجود ندارد.» (ص 25) به لطف این ادعاست که پاز اضافه میکند: «در هر انسانی این امکان وجود دارد که بار دیگر انسان دیگری باشد – یا دقیقتر بگویم – انسان دیگری شود.» (ص 29) همچنین پدیدۀ استعمار علاوه بر هزار و یک دستاورد مدرنی که امکان فراروی از سنت – یا گذشته – را به طور ناگزیر مهیا میکند، نتیجۀ دیگری نیز به جا میگذارد: کمبودها و آرزوها، حکایت هم آنچه نیستیم و هم آنچه دوست داریم باشیم؛ که میوۀ آن زندگی پشت نقاب است. یک جور تظاهر که نتیجۀ آن دروغگوییِ خلاق و ماهرانه، یک بداههسازیِ مداوم و موثر بر روابط فعال در جامعه که روابط عاشقانه و صمیمی را به جای دریچهای به شناخت، به روابط سلطهجو تبدیل میکند و شهامت و شجاعت را پشت نقابی مداراگر و ترسو به دست فراموشی میسپارد. برای چنین جامعهای اعیاد و جشنها که جای تئاتر و تعطیلات کشورهای توسعهیافته را میگیرند، یگانه مجال رها کردن خویشتن میشود، به بیانی روشنتر فرد در جشن، نقاب از خویش برمیدارد: برای مشارکت و صدای احساسات را برآوردن در پیوستگیِ تجملی، بیگانه با «گفت و شنود». «روشن است که صمیمیت ما هرگز به شکل طبیعی شکوفا نمیشود و فقط هنگامی بروز میکند که جشن، الکل یا مرگ آن را برانگیزاند.» (ص 72) به باور پاز «بدگمانی، ظاهرسازی و کنایه، نزاکتی که ما را دور از دسترس غریبه نگاه میدارد؛ همۀ نوسانهای روحی که ما با آنها، در گریز از نگاه غریبه، از خودمان میگریزیم، ویژگیهای انسانهای تحت سلطهای است که در حضور ارباب از ترس به خود میلرزند و چهره عوض میکنند» (ص 72) اینها روابط انسان را مسموم میکنند: ترس از ارباب و بدگمانی نسبت به همتایان، «هر کسی دیگری را میپاید چرا که هر مصاحبی میتواند خائن هم باشد.» (ص 72) تمامی اینها خصیصۀ انزواطلبی را در ما ریشهدار میکند. در انزوا رشدی نیست، تنهاییِ خود خواستهای که ایجاد میکند نشانِ پختگی نیست و نقابِ دروغ، بخشی از منش، فرهنگ و سیاست ما میشود. برای گذر کردن از این احساس بیگانگی و تنهایی چه علاجی بهتر از آشتی دادن «آزادی و نظم»، «کلام و عمل» و دوستی با دیگران؟ «اگر با خویشتن خویشمان چهره به چهره شویم، آنگاه خواهیم توانست زیستن و اندیشیدن را به راستی بیاغازیم.» (ص 175)
دیالکتیک تنهایی
مشهورترین کار پاز، "دیالکتیک تنهایی"، مقالهای احساسی ـ فلسفی دربارۀ حقیقتِ تنهاییست. هیچ اشاره خاصی به مکزیک لازم نیست. چرا که تنهایی خصلتی جهانی و مشترک در همۀ انسانها است. همۀ مردم در لحظهای از زندگی خود احساس میکنند تنها هستند، احساس بیگانگی با دنیا. انسان تنها موجودی است که از تنهایی خود خبر دارد و تنها کسی است که به دنبال دیگری است. این ریشه در چیزی دارد که انسان را پدید آورد: او خود را با «نه» گفتن به طبیعت «بازآفرید». با گسست از یک جهان و تلاش برای تحقق بخشیدن به جهانی دیگر. تنهایی مفهومی است دوپهلو که به دو وجه میتواند بروز پیدا کند: آگاهی از خویشتن و رهایی از خویشتن. این ویژگی از آن رو که ژرفترین حقیقت انسانی است یکسر همراه اوست؛ تنهایی مجالیست برای عشقورزیدن، ایجاد گسست برای دستیافتن به فرصتی برای تطهیر و پیوندی برای تحقق بخشیدن به دنیایی دیگر. این نه سرنوشت محتوم که خود زندگی است. همان مسیری که در هر اسطوره و افسانهای از آن شنیدهایم. بیرون آمدن از هزارتو وعدۀ رستگاری است؛ وعدۀ تحقق بخشیدن به انگارۀ جاودانه زیستن، به دریافتن واقعیتِ انسانهای همقطارمان. «انسان معاصر اساطیر را خِرَدپذیر کرده، اما نتوانسته آنها را نابود کند ... ]او[ دوست دارد وانمود کند که تفکرش کاملاً بیدار است. اما این تفکر بیدار ما را به پیچ و خم کابوس کشانده است که در آن اتاقهای شکنجه بی پایان در آینههای عقل تکرار میشوند. وقتی ظهور کردیم، شاید دریابیم که با چشمان باز خواب دیدهایم و بفهمیم رویاهای عقل تحمل ناپذیر است. و سپس، شاید، یک بار دیگر با چشمان بسته رویا دیدن را از سر بگیریم.» (ص 211)
کتاب هزارتوی تنهایی، زندگی و شیوۀ اندیشهورزی در مکزیک، با ترجمة پیروزه شهباز، فرشته محمدیزاده و مازیار نعیمی توسط نشر لوح فکر در تابستان 1400 منتشر شده است.
November 2, 2023
برای هر خطش باید تامل کنی و آخرین فصلش معرکه بود
Displaying 1 - 2 of 2 reviews