رمان يخ در جهنم با حضور در يك خانواده از طبقه ي متوسط شهري در اواخر دوره ي قاجار و اوايل رضا شاه، به زندگي يكي از دختران خانواده به نام مريم مي پردازد. داستان از زمان تولد مريم و برادر دو قلويش آغاز مي شود و با بزرگ شدن آنها تفاوت فرزند دختر و پسر بودن در يك خانواده ي سنتي و متدين پي گرفته مي شود. خواننده ي رمان يخ در جهنم با مريم همراه مي شود تا راه ورود او را به مكتب و مدرسه و سپس آموختن تار و بقيه ي مسير زندگي باز شود.
دکتر حاتم قادری، یک بحث مفصلی دارد در مورد ظرفیتهای رمان. خودش با عنوان «رمان و کشف ذهن ایرانی» از آن یاد میکند. بحث را در سمینارهای مختلف مطرح کرده، برای ارجاع میتوانم به مصاحبهای که خودم با ایشان انجام دادم و در روزنامه اعتماد منتشر شد ارجاع بدهم. (اینجا: goo.gl/5ZwMuP ) از دل نظریه دکتر قادری، یک سری ملاکها برای رمانهایی که ظرفیت خوانش به قصد «کشف ذهن ایرانی» را داشته باشند استخراج میشود. ملاکها ارزشگزارانه نیستند. یعنی بدین معنی نیست که اگر رمانی این ملاکها را نداشته باشد، رمان خوبی نیست. بحث بر سر کارکرد رمان در مطالعات جامعهشناختی و تحقیقی است.
از دل همین نظریه و با ملاکهایی که ارائه میدهد، من یادداشتی در مورد رمان «یخ در جهنم» نوشتم که متن کامل آن را میتوانید از اینجا: بخوانید. goo.gl/8bgU6v ) در اینجا فقط به صورت خلاصه و فهرستوار اشاره کنم. «یخ در جهنم» چند ویژگی دارد که هم به شخصه میپسندم (یعنی با سلیقه من جور در میآید) و هم رمان را واجد ظرفیتهای مناسبی در خوانش تاریخچه ذهنی ایرانیان و شیوه تحولات آن میسازد. یکی اینکه حوادث رمان در تحولات تاریخ معاصر معاصر (مشروطه و آغاز پهلوی) میگذرد. آن هم دورانی که پر از تغییرات و اتفاقات مهم در تاریخ کشور است. دوم اینکه ما فقط با یک بستر زمانی مواجه نیستیم. بلکه رمان مستقیما وارد حوادث میشود و با درگیر کردن شخصیتهایش با حوادث تاریخی، امکان مشاهده تقابل ایرانیان با تحولات تاریخشان را فراهم میسازد. در نهایت، حجم رمان است. رمان ابدا رمان کوتاهی نیست. (آنگونه که تصور میرود سلیقه بازار یا مخاطب روز ما اقتضا میکند) از یک طرف سلیقه شخصی که بیشتر به آثار کلاسیک علاقه دارم با سبک و حجم رمان سازگاری دارد، و از سوی دیگر، این حجم بالای کتاب، دقیقا یکی از معیارهایی است که قادری نیز برای پدید آمدن ظرفیت خوانش جامعهشناختی بر آن تاکید دارد.
از این نظر رمان را میتوانم دستکم به دو گروه از خوانندگان توصیه کنم. نخست آنها که مثل خودم همچنان به سبک و فضای آثار کلاسیک علاقه دارند. دوم، دوستانی که به حوزه جامعهشناسی رمان و یا مطالعات تاریخی علاقه دارند.
روایتی شیرین و جذاب و تصویرپردازی دقیق از ایران اواخر قاجار و اوایل پهلوی. نسترن هاشمی در قصه پردازی فوق العاده عمل کرده و رمان تاریخی بسیار زیبایی را به تصویر کشیده است.