این کتاب به بررسی سرگذشت نثر معاصر (که آغاز آن را سال ۱۳۰۰ در نظر گرفته است)، دوره فترت از سال (۱۳۱۵-۱۳۰۰) که شامل مشخصات کلی دوران، تحقیقات ادبی و تاریخی، داستان نویسی، قضاوت یکی از معاصران این عصر یعنی «نیما یوشیج» پرداخته است و در پایان فصل نیز درباره مباحث یاد شده، نتیجهگیری خود را ارایه میدهد.
سپانلو در فصل سوم این کتاب به بررسی و نقش بازگشت محصلان ایرانی که عازم خارج از کشور شدهاند، پرداخته و معتقد است که بازگشت این گروه از محصلان به کشور موجب ایجاد موج جدیدی در کشور به ویژه فرهنگ آن شده است.
سپانلو در فصل چهارم کتاب به بررسی وضعیت موضوعات فرهنگ و شیوه نثری محققان از جمله «عبدالحسین زرین کوب»، «عیسی آرینپور»، «فریدون آدمیت»، «علی شریعتی» و… در فاصله سالهای ۱۳۵۰ -۱۳۴۰ میپردازد و در طول بررسیها خود، خصلتهای اساسی این دوره را معرفی و بررسی میکند.
در فصل پنجم به بررسی چند نمونه ادبی از هدایت تا امروز، بررسی آثار «صادق هدایت»، «بزرگ علوی»، «صادق چوبک»، «جلال آلاحمد»، «ابراهیم گلستان»، «بهرام صادقی»، «غلامحسین ساعدی»، «هوشنگ گلشیری»، «نادر ابراهیمی»، «جمال میرصادقی»، «محمود دولتآبادی» و… میپردازد.
در فصل ششم کتاب نیز به بررسی رمان نویسی میپردازد و در بخشی از این فصل خلاصهای از ۱۹ رمان فارسی از جمله «تهران مخوف»، «جنایات بشر»، «تفریحات شب»، «همسایهها»، «شوهر آهو خانم» و… را ارایه میدهد.
نویسنده در فصل هفتم کتاب نیز به بررسی نمایش نامهنویسی، سابقه و فراز و نشیب آن میپردازد و در ادامه نیز به بررسی ویژگی نمایشنامههای افرادی چون: «علی نصیریان»، «بهمن فرسی»، «غلامحسین ساعدی»، «بهرام بیضایی»، «اکبر رادی» و… میپردازد.
فصل هشتم کتاب «نویسندگان پیشرو ایران» نیز به نقد ادبی اختصاص داده شده است. «سپانلو» در پیشگفتار نیز به بررسی نشر روزنامهای، نثر فلسفی، نشر جامعه شناختی، نشر سیاسی و تاریخی پرداخته است.
در بخش پایانی کتاب یعنی فهرست اعلام نیز نام برخی از افراد و کتابهایی که در کتاب از آنها یاد شده است.
Mohammad-Ali Sépânlou (November 20, 1940 – May 11, 2015) was an Iranian poet, author, and literary critic. Born in Tehran, Iran. He has been a founder member, a member of the executive board, and editor of the journal of the Writers' Association of Iran, in which capacity has opposed both the former regime of Shah Mohammad Reza Pahlavi and the Islamic Republic of Iran, speaking out against censorship
نقطۀ قوت کتاب اینه که به طور مختصر و مفید یه ایدۀ کلی در مورد سیر داستان کوتاه، رمان، نمایشنامه و نقد ادبی از آغازش تا تقریبن زمان انقلاب 1357 ارائه میده که راهنمای خوبیه، چه برای کسانی که میخوان ادبیات جدید فارسی رو شروع کنن، و چه برای کسانی که مدتها در این زمینه مطالعه کردن و میخوان ببین چه آثار یا نویسندگان مطرحی در اون دوره بوده که از قلم افتاده. مثلن در مورد رمان، یه فهرست تقریبن 50 تایی از رمان های مهم ایرانی از آغاز تا حدود انقلاب ارائه میده و باز در بخش تکمله چند تا رمان دیگه معرفی میکنه که بعضی هاش رو من شخصا نشنیده بودم قبلن، مثلن "مادرم بی بی جان" که تو این کتاب باهاش آشنا شدم. نکتۀ جالب دیگه هم اینکه بعد از هر فصل، یه بخش کوتاه فهرست واری میاره از بقیۀ نویسنده های مهم اون ژانر. مثلن در بخش نمایشنامه نویسی بعد از معرفی افراد مهم و مطرحی مثل علی نصیریان و بهمن فرسی و بیضایی و ساعدی و رادی و مفید و نعلبندیان و معرفی سبک کار هرکدومشون، میاد و در آخر کسان دیگه ای مثل ناصر ایرانی و پرویز صیاد و فریده فرجام و کورش سلحشور و .... رو معرفی میکنه که جالبه. قسمت نقد ادبی هم مختصر و مفیده، و در زمینۀ رشد و گسترش نقد ادبی نکات تاریخی جالبی گفته. کلا کتاب بی ادعا و با ارزشیه.
نوعی تاریخچه (همان گونه که عنوان دوم کتاب نشان می دهد) رمان، قصه (داستان) کوتاه، نمایش نامه و نقد ادبی در ایران معاصر. با وجود تاریخ های مفصل تری مانند؛ "از صبا تا نیما"(آرین پور) و حتی "صد سال داستان نویسی" (عابدینی) و... باز هم جای کتاب هایی از این دست در زبان فارسی خالی ست. کتاب هایی که مختصر یا مفصل، بیان کننده نظرات افراد مختلف باشد، و خواننده از این چند صدایی و اختلاف سلیقه ها راه به جایی ببرد. محمدعلی سپانلو، یک دوره بندی تاریخی دارد؛ فصل اول تا 1300، فصل دوم از 1300 تا 1315، فصل سوم تا 1340 و بالاخره فصل پنجم تا 1350. بخش دوم کتاب به بررسی انواع ادبی پرداخته با اشاره به برخی نویسندگان معاصر ایران، چه در قصه نویسی، چه در رمان و نمایش نامه نویسی و نقد ادبی و حتی نثر روزنامه ای. مشاهده ی این که کتاب هایی از این دست، به چاپ های دوم و سوم و بالاتر رسیده اند، نشان دهنده ی آن است که علاقمند به مطالعه ی این گونه کتاب ها کم نیستند.
بهنظرم این کتاب برای کسی که آشنایی نسبی با نویسندههای ایرانی داشته باشه مناسب نیست. روی هیچ نویسندهای درنگ نمیکنه و سرسری رد میشه. فکر میکنم باید چند سال پیش -قبل از آشنایی با نویسندههای ایرانی- کتاب رو میخوندم.